Ферузақанотлилар
| Ферузақанотлар | |
|---|---|
|
Арион ферузақаноти (Пҳенгарис арион), Лйcаэнидаэ оиласи вакили | |
| Илмий таснифлаш | |
| Олам: | Ҳайвонлар |
| Тип: | Бўғимоёқлилар |
| Синф: | Ҳашаротлар |
| Туркум: | Тангачақанотлилар |
| Оила: | Ферузақанотлар |
| Бинар номи | |
|
(Леач, 1815) | |
| Кенжа оилалар | |
| |


Ферузақанотлилар[1] (Лйcаэнидаэ) — капалакларнинг (Нимфақанотлардан[2] кейин) иккинчи энг йирик оиласи бўлиб, дунё бўйлаб 6000 дан ортиқ турни ўз ичига олади.[3] Ушбу оила вакиллари юпқа қанотли капалаклар деб ҳам аталади. Улар маълум бўлган капалак турларининг тахминан 30 фоизини ташкил этади.
Оила еттита кенжа оилани, жумладан кўк капалаклар (Полёмматинаэ), мис ранглилар (Лйcаэнинаэ), узун думли капалаклар (Тҳеcлинаэ) ва йиғувчиларни (Милетинаэ) ўз ичига олади.
Тавсифи, озиқланиши ва ҳаёт сикли
Вояга етган капалаклар кичик бўлиб, одатда 5 см дан ошмайди ва ёрқин рангли, баъзан металл ялтироқлигига эга бўлади. Ферузақанотлар қанотлари одатда кўк ёки яшил рангда. Ушбу капалакларнинг ярмидан кўпи чумолилар билан у ёки бу тарзда боғлиқ.[4]
Личинкалар (қуртлар) силиндрсимон эмас, балки кўпроқ ясси шаклда бўлиб, чумолиларни ўзига тортадиган ва тинчлантирадиган моддалар чиқарувчи безларга эга. Уларнинг кутикуласи (териси) қалинлашган бўлади. Баъзи личинкалар ўзлари яшайдиган субстрат орқали тарқаладиган тебранишлар ва паст товушларни чиқариш қобилиятига эга. Улар ушбу товушлардан чумолилар билан мулоқот қилишда фойдаланадилар.[5][6]
Вояга етган шахслар кўпинча қора ва оқ ҳалқали кўринишга эга бўлган тукли антеннага ўхшаш думларга эга. Кўпгина турларнинг дум қисмида доғ мавжуд бўлиб, баъзилари қўнганда потенциал йиртқичларни ҳақиқий бош йўналишини аниқлашда чалғитиш учун айланиб оладилар. Бу йиртқичларнинг ҳақиқий бош қисми ўрнига сохта бошга ҳужум қилишига олиб келади, натижада капалак визуал аниқланишдан қочади ёки йиртқич сохта бошга ҳужум қилиб, тумшуғи чангли тангачалар билан қолади.[7]
Лйcаэнид қуртлари озиқланиш одатларига кўра хилма-хилдир ва фитофагиядан (ўсимликхўрлик) ташқари, баъзилари энтомофагия (ҳашаротхўрлик) хусусиятига эга бўлиб, ширалар, коксидлар ва чумоли личинкалари билан озиқланади. Баъзи лйcаэнидлар чумолилар билан боғлиқликдан фойдаланиб, уларни трофаллаксис (озиқ моддалар алмашинуви) жараёни орқали ўзларини озиқлантиришга мажбур қиладилар. Барча лйcаэнид капалаклари ҳам чумолиларга муҳтож эмас, аммо турларнинг тахминан 75 фоизи чумолилар билан боғланган бўлиб,[5] бу муносабат мирмекофилия деб аталади. Ушбу ассоциациялар турга қараб мутуалистик, паразитик ёки йиртқичлик хусусиятига эга бўлиши мумкин.
Баъзи турларда личинкалар ўсимлик билан озиқланиш жараёнида чумолилар томонидан қўриқланади ва ҳимоя қилинади, бунинг эвазига чумолилар улардан бутун личинка ҳаёти давомида, баъзи турларда эса ғумбак босқичида ҳам шакарли шира (асал шудринг) оладилар. Бошқа турларда фақат дастлабки бир неча ёш ўсимликда ўтади, личинка ҳаётининг қолган қисми эса чумолилар уясида йиртқич сифатида кечади. У чумолиларнинг озиқ моддалари билан озиқланадиган паразитга ёки чумоли личинкаларини ейдиган йиртқичга айланади.[5] Қуртлар чумолилар уяси ичида ғумбакка айланади ва чумолилар ғумбакларни парвариш қилишда давом этадилар. Вояга етган капалаклар чиқишидан бироз олдин ғумбак ичидаги капалак қанотлари ундан ажралади ва ғумбак кумуш рангга киради. Етук капалак уч-тўрт ҳафтадан сўнг ғумбакдан чиқади, аммо у ҳали ҳам чумолилар уясида бўлади. Капалак қанотларини ёзишдан олдин чумолилар уясидан судралиб чиқиши керак.
Ушбу ассоциацияларни амалга оширишга бир нечта эволюцион мослашувлар, жумладан қуртларнинг терисидаги "гумбазсимон тешик органлари" деб аталадиган кичик безлар ёрдам беради. Кўпгина турларнинг қуртлари еттинчи қорин сегментида шира ишлаб чиқарадиган безга эга бўлиб, у "орқа нектар бези" (ёки "Неwcомер бези") деб аталади. Саккизинчи қорин сегментида "тентакуляр орган" (пайпаслагич органи) деб аталадиган ташқарига чиқара олинадиган орган мавжуд бўлиб, у силиндрсимон шаклда ва тиканлар ҳалқаси билан қопланган; бу орган чумолилар билан мулоқот қилишда ёрдам берадиган кимёвий сигналлар чиқаради деб ҳисобланади.[8]
Кенжа оилалар
Кўпгина таксономистлар Ферузақанотлилар таркибига фақат Лйcаэнинаэ, Тҳеcлинаэ, Полёмматинаэ, Поритиинаэ, Милетинаэ ва Cуретинаэ кенжа оилаларини киритадилар.[9][10] Илгари Тҳеcлинаэ таркибида триба (Апҳнаэини) бўлган Апҳнаэинаэ яқинда кенжа оила мақомини олди.[11]
- Cуретинаэ (Шарқий ёки Палеарктика). Танланган турлар:
- Милетинаэ – йиғувчилар (асосан Африка ёки Шарқий, биттаси Неарктика), эҳтимол барчаси шира ёки уларнинг ажратмалари билан озиқланади. Танланган турлар:
- Липҳйра брассолис – куя капалак (энг йирик лйcаэнид)
- Поритиинаэ (Шарқий ва Афротропик)
- Апҳнаэинаэ (Афротропик ва Шарқий)
- Тҳеcлинаэ – узун думли капалаклар (одатда думли) ва элфлар (думсиз) (глобал). Танланган турлар:
- Арҳопала – эман кўк капалаклари
- Атлидес ҳалесус – катта бинафшаранг узун думли капалак
- Эумаэус атала – Атала
- Сатйриум пруни – қора узун думли капалак
- Лйcаэнинаэ – мис ранглилар (Голарктика). Танланган турлар:
- Иопҳанус пйррҳиас – Гватемала мис ранглиси
- Лйcаэна болденарум
- Лйcаэна эпихантҳе
- Лйcаэна раупараҳа
- Лйcаэна диспар – катта мис рангли капалак
- Лйcаэна пҳлаэас – кичик мис рангли капалак
- Лйcаэна ҳетеронеа – кўк мис рангли капалак
- Полёмматинаэ – кўк капалаклар (глобал). Танланган турлар:
- Cеластрина ладон – баҳорий ложувард
- Чиладес – жавоҳир кўк капалаклар
- Cупидо cомйнтас – шарқий думли кўк капалак
- Cупидо минимус – кичик кўк капалак
- Cянирис семиаргус
- Эупҳилотес баттоидес аллйни
- Эупҳилотес паллесcенс аренамонтана
- Глауcопсйче лйгдамус – кумушсимон кўк капалак
- Глауcопсйче лйгдамус палосвердесенсис
- Глауcопсйче херcес (қирилиб кетган) – Херcес кўк капалаги
- Иcариcиа иcариоидес фендери
- Пҳенгарис арион – катта кўк капалак
- Полёмматус иcарус – оддий кўк капалак
- Псеудозизеэриа маҳа – оч ўт-ўлан кўк капалаги
- Плебежус аргус
- Талиcада нйсеус
Баъзи эски таснифларда Липҳйринаэ (ҳозирда Милетинаэ таркибидаги Липҳйрини трибаси), Липтенинаэ (ҳозирда Поритиинаэ таркибидаги Липтенини трибаси) ёки Риодининаэ (ҳозирда алоҳида оила: Риодинидаэ) каби бошқа кенжа оилалар ҳам киритилган эди.
Фосил (тошга айланган) Литҳодряс уруғи одатда (лекин сўзсиз эмас) шу ерга жойлаштирилади; Литҳопсйче баъзан шу ерда, баъзан эса Риодининаэ таркибида жойлаштирилади.
Шунингдек қаранг
Қўшимча ўқиш учун
- Бридгес, Чарлес А. (1994). Cаталогуэ оф тҳе Фамилй-Гроуп, Генус-Гроуп анд Спеcиэс-Гроуп Намес оф тҳе Риодинидаэ & Лйcаэнидаэ (Лепидоптера) оф тҳе Wорлд. Урбана, Илл.
- Элиот, Ж. Н. (1973). "Тҳе ҳигҳер cлассифиcатион оф тҳе Лйcаэнидаэ (Лепидоптера): а тентативе аррангемент". Буллетин оф тҳе Бритиш Мусеум (Натурал Ҳисторй) (Энтомологй). 28: 371–505.
- Глассберг, Жеффрей (2001). Буттерфлиэс Тҳроугҳ Биноcуларс, Тҳе Wест
- Гуппй, Cриспин С. & Шепард, Жон Ҳ. (2001). Буттерфлиэс оф Бритиш Cолумбиа
- Жамес, Давид Г. анд Нунналлеэ, Давид (2011). Лифе Ҳисториэс оф Cасcадиа Буттерфлиэс
- Пелҳам, Жонатҳан (2008). Cаталогуэ оф тҳе Буттерфлиэс оф тҳе Унитед Статес анд Cанада
- Пйле, Роберт Мичаэл (2002). Тҳе Буттерфлиэс оф Cасcадиа
Манбалар
- ↑ , архивсана= параметри ҳам кўрсатилиши зарур. Ўзбекистон миллий энсиклопедияси яний айнан шу китобда 51 бетида Лйcаэнидаэ атамасини "Ферузақанотлар " деб келтиришади. ҳттпс://закм.уз/медиа/боокс/Капалаклар_оламига_саёҳат.пдф.
- ↑ ҳттпс://закм.уз/медиа/боокс/Капалаклар_оламига_саёҳат.пдф.
- ↑ Пиэрcе, Наоми Э.; Брабй, Мичаэл Ф.; Ҳеатҳ, Алан; Лоҳман, Давид Ж.; Матҳеw, Жоҳн; Ранд, Доуглас Б.; Травассос, Марк А. (Жануарй 2002). "Тҳе Эcологй анд Эволутион оф Ант Ассоcиатион ин тҳе Лйcаэнидаэ (Лепидоптера)". Аннуал Ревиэw оф Энтомологй 47 (1): 733–771. дои:10.1146/аннурев.энто.47.091201.145257. ПМИД 11729090.
- ↑ Уэда, Шоуҳеи; Комацу, Такаши; Итино, Такао; Араи, Рюсуке; Сакамото, Ҳиронори (3 Новембер 2016). "Ҳост-ант спеcифиcитй оф эндангеред ларге блуэ буттерфлиэс (Пҳенгарис спп., Лепидоптера: Лйcаэнидаэ) ин Жапан". Сcиэнтифиc Репорц 6 (1). дои:10.1038/среп36364. ПМИД 27808223. ПМC 5093462. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5093462.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Пиэрcе, Наоми Э.; Брабй, Мичаэл Ф.; Ҳеатҳ, Алан; Лоҳман, Давид Ж.; Матҳеw, Жоҳн; Ранд, Доуглас Б.; Травассос, Марк А. (Жануарй 2002). "Тҳе Эcологй анд Эволутион оф Ант Ассоcиатион ин тҳе Лйcаэнидаэ (Лепидоптера)". Аннуал Ревиэw оф Энтомологй 47 (1): 733–771. дои:10.1146/аннурев.энто.47.091201.145257. ПроҚуэст 222345887. ПМИД 11729090.
- ↑ ДеВриэс, Пҳилип Ж. (1992). "Сингинг Cатерпилларс, Анц анд Сймбиосис". Сcиэнтифиc Америcан 267 (4): 76–83. дои:10.1038/сcиэнтифиcамериcан1092-76. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнтифиc-америcан_1992-10_267_4/паге/76.
- ↑ Роббинс, Роберт К. (1981). "Тҳе 'Фалсе Ҳеад' Ҳйпотҳесис: Предатион анд Wинг Паттерн Вариатион оф Лйcаэнид Буттерфлиэс". Тҳе Америcан Натуралист 118 (5): 770–775. дои:10.1086/283868. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_америcан-натуралист_1981-11_118_5/паге/770.
- ↑ "Лйcаэнид Буттерфлиэс анд Анц". Аустралиан Мусеум. Архивланган: 18 Ноябр 2007.
- ↑ Броwер, Андреw В. З. (2008). "Лйcаэнидаэ [Леач] 1815". Версион 25 Април 2008 (қурилиш жараёнида). Тҳе Треэ оф Лифе Wеб Прожеcт.
- ↑ Аcкерй, П. Р.; де Жонг, Р. & Ване-Wригҳт, Р. И. (1999). "Тҳе буттерфлиэс: Ҳедйлоидеа, Ҳеспериоидеа, анд Папилионоидеа". Пагес 264-300 ин: Лепидоптера: Мотҳс анд Буттерфлиэс. 1. Эволутион, Сйстематиcс, анд Биогеограпҳй. Ҳандбоок оф Зоологй Вол. ИВ, Парт 35. Н. П. Кристенсен, эд. Де Груйтер, Берлин анд Неw Ёрк.
- ↑ Бойле, Жоҳн Ҳ.; Калисзеwска, Зофиа А.; Эспеланд, Марианне; Судерман, Тамара Р.; Флеминг, Жаке; Ҳеатҳ, Алан; Пиэрcе, Наоми Э. (Жануарй 2015). "Пҳйлогенй оф тҳе А пҳнаэинаэ: мйрмеcопҳилоус А фриcан буттерфлиэс wитҳ cарнивороус анд ҳербивороус лифе ҳисториэс". Сйстематиc Энтомологй 40 (1): 169–182. дои:10.1111/сен.12098.
Ҳаволалар
| Викиомборда „Ферузақанотлилар“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
| Викитурларда Ферузақанотлилар билан боғлиқ ма’лумотлар мавжуд. |
- Треэ оф Лифе Wеб Прожеcт
- Бартлетт, Трой „Фамилй Лйcаэнидаэ – Блуэс, Cопперс, Ҳаирстреакс, Ҳарвестерс“. БугГуиде (2017-йил 18-декабр). Қаралди: 2020-йил 5-феврал.
- "Фамилй Лйcаэнидаэ". Инсеcта.про.
- Лйcаэнинаэ [Леач, 1815 Ферузақанотлилар: ИТИС сайтидаги таксономия]
- Роял Мусеум фор Cентрал Африcа Лйcаэнидаэ тасвирлари [1] (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-10-31 санасида архивланган)
- Буттерфлиэс анд Мотҳс оф Нортҳ Америcа
- Буттерфлиэс оф Америcа