Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Feruzaqanotlilar

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
(Lycaenidaedan yoʻnaltirildi)
Feruzaqanotlar

Arion feruzaqanoti (Phengaris arion), Lycaenidae oilasi vakili
Ilmiy tasniflashUshbu tasnifni tahrirlash
Olam: Hayvonlar
Tip: Boʻgʻimoyoqlilar
Sinf: Hasharotlar
Turkum: Tangachaqanotlilar
Oila: Feruzaqanotlar
Binar nomi

(Leach, 1815)
Kenja oilalar
Brown hairstreak (Thecla betulae) Bulgaria
Jigarrang uzun dumli kapalak (Thecla betulae)
Loxura atymnus-Kadavoor-2017-04-23-001
Loxura atymnus

Feruzaqanotlilar[1] (Lycaenidae) — kapalaklarning (Nimfaqanotlardan[2] keyin) ikkinchi eng yirik oilasi boʻlib, dunyo boʻylab 6000 dan ortiq turni oʻz ichiga oladi.[3] Ushbu oila vakillari yupqa qanotli kapalaklar deb ham ataladi. Ular maʼlum boʻlgan kapalak turlarining taxminan 30 foizini tashkil etadi.

Oila yettita kenja oilani, jumladan koʻk kapalaklar (Polyommatinae), mis ranglilar (Lycaeninae), uzun dumli kapalaklar (Theclinae) va yigʻuvchilarni (Miletinae) oʻz ichiga oladi.

Tavsifi, oziqlanishi va hayot sikli

Voyaga yetgan kapalaklar kichik boʻlib, odatda 5 sm dan oshmaydi va yorqin rangli, baʼzan metall yaltiroqligiga ega boʻladi. Feruzaqanotlar qanotlari odatda koʻk yoki yashil rangda. Ushbu kapalaklarning yarmidan koʻpi chumolilar bilan u yoki bu tarzda bogʻliq.[4]

Lichinkalar (qurtlar) silindrsimon emas, balki koʻproq yassi shaklda boʻlib, chumolilarni oʻziga tortadigan va tinchlantiradigan moddalar chiqaruvchi bezlarga ega. Ularning kutikulasi (terisi) qalinlashgan boʻladi. Baʼzi lichinkalar oʻzlari yashaydigan substrat orqali tarqaladigan tebranishlar va past tovushlarni chiqarish qobiliyatiga ega. Ular ushbu tovushlardan chumolilar bilan muloqot qilishda foydalanadilar.[5][6]

Voyaga yetgan shaxslar koʻpincha qora va oq halqali koʻrinishga ega boʻlgan tukli antennaga oʻxshash dumlarga ega. Koʻpgina turlarning dum qismida dogʻ mavjud boʻlib, baʼzilari qoʻnganda potentsial yirtqichlarni haqiqiy bosh yoʻnalishini aniqlashda chalgʻitish uchun aylanib oladilar. Bu yirtqichlarning haqiqiy bosh qismi oʻrniga soxta boshga hujum qilishiga olib keladi, natijada kapalak vizual aniqlanishdan qochadi yoki yirtqich soxta boshga hujum qilib, tumshugʻi changli tangachalar bilan qoladi.[7]

Lycaenid qurtlari oziqlanish odatlariga koʻra xilma-xildir va fitofagiyadan (oʻsimlikxoʻrlik) tashqari, baʼzilari entomofagiya (hasharotxoʻrlik) xususiyatiga ega boʻlib, shiralar, koksidlar va chumoli lichinkalari bilan oziqlanadi. Baʼzi lycaenidlar chumolilar bilan bogʻliqlikdan foydalanib, ularni trofallaksis (oziq moddalar almashinuvi) jarayoni orqali oʻzlarini oziqlantirishga majbur qiladilar. Barcha lycaenid kapalaklari ham chumolilarga muhtoj emas, ammo turlarning taxminan 75 foizi chumolilar bilan bogʻlangan boʻlib,[5] bu munosabat mirmekofiliya deb ataladi. Ushbu assotsiatsiyalar turga qarab mutualistik, parazitik yoki yirtqichlik xususiyatiga ega boʻlishi mumkin.

Baʼzi turlarda lichinkalar oʻsimlik bilan oziqlanish jarayonida chumolilar tomonidan qoʻriqlanadi va himoya qilinadi, buning evaziga chumolilar ulardan butun lichinka hayoti davomida, baʼzi turlarda esa gʻumbak bosqichida ham shakarli shira (asal shudring) oladilar. Boshqa turlarda faqat dastlabki bir necha yosh oʻsimlikda oʻtadi, lichinka hayotining qolgan qismi esa chumolilar uyasida yirtqich sifatida kechadi. U chumolilarning oziq moddalari bilan oziqlanadigan parazitga yoki chumoli lichinkalarini yeydigan yirtqichga aylanadi.[5] Qurtlar chumolilar uyasi ichida gʻumbakka aylanadi va chumolilar gʻumbaklarni parvarish qilishda davom etadilar. Voyaga yetgan kapalaklar chiqishidan biroz oldin gʻumbak ichidagi kapalak qanotlari undan ajraladi va gʻumbak kumush rangga kiradi. Yetuk kapalak uch-toʻrt haftadan soʻng gʻumbakdan chiqadi, ammo u hali ham chumolilar uyasida boʻladi. Kapalak qanotlarini yozishdan oldin chumolilar uyasidan sudralib chiqishi kerak.

Ushbu assotsiatsiyalarni amalga oshirishga bir nechta evolyutsion moslashuvlar, jumladan qurtlarning terisidagi "gumbazsimon teshik organlari" deb ataladigan kichik bezlar yordam beradi. Koʻpgina turlarning qurtlari yettinchi qorin segmentida shira ishlab chiqaradigan bezga ega boʻlib, u "orqa nektar bezi" (yoki "Newcomer bezi") deb ataladi. Sakkizinchi qorin segmentida "tentakulyar organ" (paypaslagich organi) deb ataladigan tashqariga chiqara olinadigan organ mavjud boʻlib, u silindrsimon shaklda va tikanlar halqasi bilan qoplangan; bu organ chumolilar bilan muloqot qilishda yordam beradigan kimyoviy signallar chiqaradi deb hisoblanadi.[8]

Kenja oilalar

Avene fg04
Juftlashayotgan Cyaniris semiargus

Koʻpgina taksonomistlar Feruzaqanotlilar tarkibiga faqat Lycaeninae, Theclinae, Polyommatinae, Poritiinae, Miletinae va Curetinae kenja oilalarini kiritadilar.[9][10] Ilgari Theclinae tarkibida triba (Aphnaeini) boʻlgan Aphnaeinae yaqinda kenja oila maqomini oldi.[11]

Baʼzi eski tasniflarda Liphyrinae (hozirda Miletinae tarkibidagi Liphyrini tribasi), Lipteninae (hozirda Poritiinae tarkibidagi Liptenini tribasi) yoki Riodininae (hozirda alohida oila: Riodinidae) kabi boshqa kenja oilalar ham kiritilgan edi.

Fosil (toshga aylangan) Lithodryas urugʻi odatda (lekin soʻzsiz emas) shu yerga joylashtiriladi; Lithopsyche baʼzan shu yerda, baʼzan esa Riodininae tarkibida joylashtiriladi.

Shuningdek qarang

Qoʻshimcha oʻqish uchun

Manbalar

  1. ↑ , arxivsana= parametri ham koʻrsatilishi zarur. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi yaniy aynan shu kitobda 51 betida Lycaenidae atamasini "Feruzaqanotlar " deb keltirishadi. https://zakm.uz/media/books/Kapalaklar_olamiga_sayohat.pdf. 
  2. ↑ https://zakm.uz/media/books/Kapalaklar_olamiga_sayohat.pdf. 
  3. ↑ Pierce, Naomi E.; Braby, Michael F.; Heath, Alan; Lohman, David J.; Mathew, John; Rand, Douglas B.; Travassos, Mark A. (January 2002). "The Ecology and Evolution of Ant Association in the Lycaenidae (Lepidoptera)". Annual Review of Entomology 47 (1): 733–771. doi:10.1146/annurev.ento.47.091201.145257. PMID 11729090. 
  4. ↑ Ueda, Shouhei; Komatsu, Takashi; Itino, Takao; Arai, Ryusuke; Sakamoto, Hironori (3 November 2016). "Host-ant specificity of endangered large blue butterflies (Phengaris spp., Lepidoptera: Lycaenidae) in Japan". Scientific Reports 6 (1). doi:10.1038/srep36364. PMID 27808223. PMC 5093462. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5093462. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Pierce, Naomi E.; Braby, Michael F.; Heath, Alan; Lohman, David J.; Mathew, John; Rand, Douglas B.; Travassos, Mark A. (January 2002). "The Ecology and Evolution of Ant Association in the Lycaenidae (Lepidoptera)". Annual Review of Entomology 47 (1): 733–771. doi:10.1146/annurev.ento.47.091201.145257. ProQuest 222345887. PMID 11729090. 
  6. ↑ DeVries, Philip J. (1992). "Singing Caterpillars, Ants and Symbiosis". Scientific American 267 (4): 76–83. doi:10.1038/scientificamerican1092-76. https://archive.org/details/sim_scientific-american_1992-10_267_4/page/76. 
  7. ↑ Robbins, Robert K. (1981). "The 'False Head' Hypothesis: Predation and Wing Pattern Variation of Lycaenid Butterflies". The American Naturalist 118 (5): 770–775. doi:10.1086/283868. https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1981-11_118_5/page/770. 
  8. ↑ "Lycaenid Butterflies and Ants". Australian Museum. Arxivlangan: 18 Noyabr 2007.
  9. ↑ Brower, Andrew V. Z. (2008). "Lycaenidae [Leach] 1815". Version 25 April 2008 (qurilish jarayonida). The Tree of Life Web Project.
  10. ↑ Ackery, P. R.; de Jong, R. & Vane-Wright, R. I. (1999). "The butterflies: Hedyloidea, Hesperioidea, and Papilionoidea". Pages 264-300 in: Lepidoptera: Moths and Butterflies. 1. Evolution, Systematics, and Biogeography. Handbook of Zoology Vol. IV, Part 35. N. P. Kristensen, ed. De Gruyter, Berlin and New York.
  11. ↑ Boyle, John H.; Kaliszewska, Zofia A.; Espeland, Marianne; Suderman, Tamara R.; Fleming, Jake; Heath, Alan; Pierce, Naomi E. (January 2015). "Phylogeny of the A phnaeinae: myrmecophilous A frican butterflies with carnivorous and herbivorous life histories". Systematic Entomology 40 (1): 169–182. doi:10.1111/syen.12098. 

Havolalar