L'Atalante
| L'Atalante Le Chaland qui passe | |
|---|---|
| Rejissyor(lar) | Jean Vigo |
| Prodyuser(lar) | Jacques-Louis Nounez |
| Ssenariy muallif(lar)i |
|
| Qaysi asarga asoslangan |
Jean Guinéening hikoyasi |
| Rollarda | |
| Bastakor(lar) | Maurice Jaubert |
| Operator(lar) | Boris Kaufman |
| Montajyor(lar) | Louis Chavance |
| Studiya | Argui-Films |
| Distribyutor | Gaumont |
| Premyera sanasi |
|
| Davomiylik |
65 daqiqa (dastlabki nusxa) 85 daqiqa (tiklangan nusxa) |
| Mamlakat |
|
| Til | fransuzcha |
| Byudjet | 1 million frank |
L'Atalante — 1934-yilda Jean Vigo tomonidan yozilgan va suratga olingan fransuz filmi. Filmda bosh rollarni Jean Dasté, Dita Parlo va Michel Simon ijro etgan. Film koʻplab tanqidchilar tomonidan barcha davrlarning eng yaxshi filmlaridan biri sifatida tan olingan va „Sight & Sound“ jurnalining 2022-yilgi soʻrovida tanqidchilar roʻyxatida 34-oʻrinni, rejissyorlar roʻyxatida esa 46-oʻrinni egallagan[1].
Syujeti
Jean „L'Atalante“ nomli yuk kemasining kapitani edi. U oʻz qishlogʻida goʻzal Juliette bilan turmush quradi va uni oʻzi bilan birga yashash uchun yuk kemasiga olib keladi. Kichik kemada Jeandan tashqari uning ikki sodiq yordamchisi gʻalati feʼl-atvori hamda noodatiy odatlari bilan tanilgan keksa Jules amaki hamda oʻspirin bola ham hayot kechirardi. Parij tomon yuk olib borayotgan kemada Jean va Juliette oʻzlarining oʻziga xos asal oyini oʻtkazishadi. Biroq sivilizatsiyadan uzilgan, tartibsiz hayot kechiradigan erkaklar davrasiga tushib qolgan yosh kelinchakning kelishi ortidan kemada tarang vaziyat yuzaga keladi. Bir kuni Jean xotini Juliettani keksa Julesning xonasida u bilan qizgʻin suhbatlashib oʻtirganini koʻrib qoladi. Rashk olovida yongan kapitan gʻazabdan oʻzini yoʻqotib, stoldagi likopchalarni sindiradi va Jules jonidan ortiq koʻrgan mushuklarni har tomonga haydab yuboradi.
Parijga yetib kelishgach, Jean Juliettaga oqshom payti shaharni birga tomosha qilishni vaʼda beradi, biroq keksa Jules amaki bilan yosh yordamchi bola folbin huzuriga ketib qolishadi. Daryo kemasini butkul qarovsiz qoldira olmaydigan Jean vaʼdasining ustidan chiqolmaydi va bu holat Juliettaning qattiq ranjishiga sabab boʻladi. Keyinroq xotinining koʻnglini olish uchun u Juliettani raqs zaliga olib boradi. Aynan oʻsha yerda bir hiylakor koʻcha savdogari kelinchakka ilashib, uni raqsga taklif qiladi va oʻzi bilan birga Parij goʻzalliklari qaʼriga qochishga undaydi. Buni koʻrgan Jean savdogar bilan janjallashib ketadi va gʻazab ustida Juliettani sudrab kemaga qaytaradi. Biroq Parijning yorqin tungi hayotiga mahliyo boʻlgan Juliette baribir oʻzini tiya olmaydi va tunda yashirincha qirgʻoqqa chiqib ketadi. Tong saharlab xotinining kemada yoʻqligini bilgan Jean alam va gʻazab otiga minib, Juliettani izlash oʻrniga kemani darhol qirgʻoqdan qoʻzgʻatadi va uni kimsasiz Parijda tashlab ketadi.
Juliette erining ketib qolganini bilmay, kun boʻyi doʻkon vitrinalarini tomosha qilib yuradi. Keyin daryo boʻyiga kelib kemani topolmagach, poyezdga chipta olmoqchi boʻladi, ammo hamyonini oʻgʻirlatib qoʻyadi. U tirikchilik qilish uchun shahar boʻylab ish qidirishga majbur boʻladi. Bu orada Jean boshqarayotgan kema Le Havr shahriga yetib boradi, ammo safar tafsilotlari qiyinchilik bilan kechadi. Jean oʻz qilmishidan pushaymon boʻlib, qattiq qaygʻuga botadi. Kema boshligʻi uni jazolamoqchi boʻlganda, Jules amaki uni himoya qilib, ishini saqlab qoladi. Shunda Jean xotinining bir gapini eslaydi: kim suvga shoʻngʻisa, u yerda oʻz chin sevgilisining yuzini koʻra olar ekan. U dastlab boshini chelakdagi suvga tiqadi, keyin esa daryoga sakraydi.
Jeanning daryoga daryoga sakraganini koʻrgan va uning ogʻir ahvoliga chiday olmagan Jules amaki Juliettani izlab topishga ahd qiladi va zudlik bilan Parijga oladi. U uzoq qidiruvlardan soʻng, tasodifan Juliettani bir doʻkonda maʼyus oʻtirgan holda uchratib qoladi. Ularning har ikkisi shodlik bilan kemaga qaytib kelishadi. Ayriliq azobidan ruhan va jismonan charchagan er-xotin Jean va Juliette nihoyat cheksiz quvonch hamda muhabbat bilan yana bir-birining ogʻushiga otilib, hayotlari yana oʻz maromiga qaytadi.
Ishlab chiqarish
„Zero for Conduct“ (Xulq-atvordan nol) filmi taqiqlab qoʻyilganidan keyin, Jean Vigo prodyuser Jacques-Louis Nounez bilan birgalikda toʻliq metrajli badiiy film ustida ish boshlagan. Rejissyor dastlab fransuz anarxisti Eugène Dieudonné haqida qamoqxona hayotiga oid kartina suratga olishni istagan, chunki uning otasi Miguel Almereyda 1913-yilda yozgan gazeta maqolasida ushbu shaxsni himoya qilib chiqqan edi. Biroq Nounez bunday mavzudagi filmni prokatga (tarqatishga) chiqarib boʻlmasligidan xavfsiragan. 1933-yilning iyul oyida prodyuser Vigoga Jean Guinée tomonidan yozilgan, daryoda suzuvchi yuk tashish kema aholisi hayotiga bagʻishlangan „L'Atalante“ ssenariysini taklif qilgan. Vigo dastlab ushbu ssenariyni maʼqullamagan boʻlsada, keyinchalik loyihaga rozilik bergan va Albert Riéra bilan hamkorlikda hikoyani qayta ishlab chiqqan. Nounez filmni ishlab chiqarish uchun 1 million frank mablagʻ ajratgan, „Gaumont“ kinostudiyasi esa pavilyon dekoratsiyalarini taqdim etib, kartina prokatini (tarqatilishini) oʻz zimmasiga olgan[2].
Vigo loyihaga oʻzining avvalgi hamkasblari, operator Boris Kaufman, bastakor Maurice Jaubert va sahnalashtiruvchi rassom Francis Jourdainni jalb etdi, shuningdek, montaj ishlari uchun tajribali mutaxassis Louis Chavanceni taklif qildi. Rejissyor oʻz faoliyatida ilk bor taniqli yulduzlar bilan ishladi, xususan, Michel Simon, Jean Renoirning „Boudu Saved from Drowning“ (Suvga choʻkishdan qutqarilgan Budu, 1932) kartinasidan keyin yetakchi aktyorlardan biriga aylangan edi, Dita Parlo Germaniyadagi olti yillik faoliyatidan soʻng Fransiyaga qaytgan, Jean Dasté esa endigina oʻz ijodiy yoʻlini boshlayotgan edi[3]. Vigo asl ssenariydagi Jules amakining iti bilan bogʻliq qismni ona mushuklar ishtirokidagi sahnalarga almashtirdi, bu maqsadda Hayvonlarni himoya qilish jamiyati unga 10 dan ortiq koʻcha mushugini taqdim etgan.
Suratga olish ishlari 1933-yil noyabr oyining oʻrtalarida boshlanib, toʻrt oy davom etgan, jarayon qisman pavilyonda qurilgan yuk tashish kemasi maketida, qisman ochiq tabiat qoʻynida (natura sahnalari) olib borilgan. Qishning erta kelgan qahraton sovugʻi va tashkiliy qiyinchiliklar oʻsha paytda sil kasalligidan aziyat chekayotgan Vigoning sogʻligʻiga salbiy taʼsir koʻrsatgan[4]. Yanvar oyining oʻrtalariga kelib, film suratga olish jadvalidan orqada qolib, belgilangan byudjetdan oshib ketdi, natijada „Gaumont“ kinostudiyasi rahbarlari Vigoni jarayonni tezroq yakunlashga majburlashgan. 1934-yil fevralida Vigo Villard-de-Lans kurortiga dam olish uchun yoʻl olgan, biroq u yerda sogʻligʻi butunlay yomonlashib, toʻshakka mixlanib qolgan. Filmning yakuniy montajini uning koʻrsatmalari asosida Louis Chavance oxiriga yetkazgan, qolgan havo (panorama) kadrlarini esa operator Boris Kaufman tasvirga olgan.
Film 1934-yil 25-aprelda prokat kompaniyalari (tarqatuvchilar) uchun yopiq namoyish etilganda muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Shundan soʻng „Gaumont“ kinostudiyasi film nazoratini oʻz qoʻliga olib, uni 65 daqiqaga qisqartirdi, nomini „Le Chaland qui passe“ (Oʻtayotgan yuk kemasi) deb oʻzgartirdi hamda asl musiqa oʻrniga Lys Gautyning oʻsha davrda mashhur boʻlgan „L'Atalante“ nomli qoʻshigʻini joylashtirdi. 1934-yil 12-sentabrdagi rasmiy premyeradan keyin ham kartina tijoriy jihatdan muvaffaqiyatsizlikka uchradi, kinotanqidchilar esa uni „havaskorona, oʻzini oqlamaydigan va dahshatli film“ deb baholashdi. 1934-yilning oktabr oyida Jean Vigo 29 yoshida olamdan oʻtdi. Oradan yillar oʻtib, 1947-yilda film Nyu-Yorkda qayta namoyish etilgachgina xalqaro miqyosda tan olindi va yuksak eʼtirofga sazovor boʻldi. 1990-yilda „Gaumont“ buyurtmasiga koʻra Jean-Louis Bompoint va Pierre Philippe tomonidan film qayta tiklandi, 2001-yilda esa Bernard Eisenschitz hamda rejissyorning qizi Luce Vigo hamkorligida tahrirlangan yangi nusxa tayyorlandi[5][6]. 2017-yilda esa „Gaumont“ studiyasi filmning yangi 4K formatidagi raqamli restavratsiya jarayonini toʻliq yakunladi.
Rollarda
- Michel Simon — Père Jules (Jules amaki)
- Dita Parlo — Juliette
- Jean Dasté — Jean
- Gilles Margaritis — koʻcha savdogari
- Louis Lefebvre — yordamchi bola
- Maurice Gilles — kanal kompaniyasi mudiri
- Raphaël Diligent — Raspoutine, eski-tuski sotuvchisi
- René Bleck — Jeanning yaqin doʻsti (titrlarda koʻrsatilmagan)
- Fanny Clar — Juliettening onasi (titrlarda koʻrsatilmagan)
- Charles Goldblatt — oʻgʻri (titrlarda koʻrsatilmagan)
- Glen Paul — oqsoq toʻy mehmoni (titrlarda koʻrsatilmagan)
- Jacques Prévert — epizodik rol
- Pierre Prévert — epizodik rol
- Loutchimoukov — epizodik rol
Manbalar
- ↑ „L'Atalante (1934)“. BFI. Qaraldi: 23-yanvar 2023-yil.
- ↑ Wakeman, John (1987). World Film Directors, Volume 1, 1890–1945. New York: The H. W. Wilson Company. 1140–1142-betlar. ISBN 978-0-82420-757-1.
- ↑ Gomes, Paulo Emílio Salles (1998) [1957]. Jean Vigo. Paris: Faber and Faber. 156–157-betlar. ISBN 0-571-19610-1.
- ↑ The Complete Jean Vigo DVD Liner Notes. The Criterion Collection, 2011. 8-bet.
- ↑ Temple, Michael (2005). Jean Vigo. Manchester University Press. 108-bet. ISBN 978-0-7190-5632-1.
- ↑ Graham Fuller. „Jean Vigo: artist of the floating world“. BFI (2005). Qaraldi: 13-iyun 2016-yil.