Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Kumher jangi: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan avtomatik import (Maxsus:NewPages watcher)
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
| qismi          = [[Marathalar va Jatlar urushlari]]
| qismi          = [[Marathalar va Jatlar urushlari]]
| tasvir          = [[File:Painting of the Siege of Kumher (1754), by Ramji, circa mid-to-late 18th century.jpg|300px]]
| tasvir          = [[File:Painting of the Siege of Kumher (1754), by Ramji, circa mid-to-late 18th century.jpg|300px]]
| izoh            = Kumher qamalining tasviri (1754), Ramji tomonidan, taxminan XVIII asrning o‘rtasi – oxiri.
| izoh            = Kumher qamalining tasviri (1754), Ramji tomonidan, taxminan XVIII asrning oʻrtasi – oxiri.
| sana            = 1754-yil 20-yanvar – 18-may
| sana            = 1754-yil 20-yanvar – 18-may
| yer            = [[Kumher]]<br>{{coord|27.3148|77.3792|display=inline,title}}
| yer            = [[Kumher]]<br>{{coord|27.3148|77.3792|display=inline,title}}
| sabab          =
| sabab          =
| natija          = Bharatpur (Jat) g‘alabasi<ref name=":0" />
| natija          = Bharatpur (Jat) gʻalabasi<ref name=":0" />
| holat          =
| holat          =
| oʻzgarishlar    =
| oʻzgarishlar    =
| qomondon1      = [[File:Flag of Bharatpur1.png|25px]]  [[Suraj Mal|Maharaja Suraj Mal]]
| qomondon1      = [[File:Flag of Bharatpur1.png|25px]]  [[Suraj Mal|Maharaja Suraj Mal]]
| qomondon2      = [[File:Flag of the Mughal Empire.png|25px]]  [[Imad ul-Mulk]]<br /> [[File:Flag of the Mughal Empire.png|25px]] Amir Bakshi<br />[[File:Flag of Jaipur.svg|25px|]]Har Govind Natani<br />[[File:Flag of  the Maratha Empire.svg|25px]][[Raghunathrao]]<br />[[File:Flag of  the Maratha Empire.svg|25px]][[Khanderao Holkar]]{{KIA}}
| qomondon2      = [[File:Flag of the Mughal Empire.png|25px]]  [[Imad ul-Mulk]]<br /> [[File:Flag of the Mughal Empire.png|25px]] Amir Bakshi<br />[[File:Flag of Jaipur.svg|25px|]]Har Govind Natani<br />[[File:Flag of  the Maratha Empire.svg|25px]][[Raghunathrao]]<br />[[File:Flag of  the Maratha Empire.svg|25px]][[Khanderao Holkar]]{{KIA}}
| kuch1          = Noma’lum
| kuch1          = Nomaʼlum
| kuch2          = 80 000
| kuch2          = 80 000
| yoqotishlar1    =
| yoqotishlar1    =
}}
}}


'''Kumher jangi''' — [[Suraj Mal|Maharaja Suraj Mal]] boshchiligidagi [[Bharatpur davlati|Bharatpur qirolligi]] va ittifoqchilari, jumladan, [[Maratxa imperiyasi|marathalar]] tomonidan qo‘llab-quvvatlangan [[Boburiylar imperiyasi]] o‘rtasidagi harbiy to‘qnashuv.
'''Kumher jangi''' — [[Suraj Mal|Maharaja Suraj Mal]] boshchiligidagi [[Bharatpur davlati|Bharatpur qirolligi]] va ittifoqchilari, jumladan, [[Maratxa imperiyasi|marathalar]] tomonidan qoʻllab-quvvatlangan [[Boburiylar imperiyasi]] oʻrtasidagi harbiy toʻqnashuv.


== Jang ==
== Jang ==
[[Kumher]]ga jat sardorlaridan biri Kumbh tomonidan asos solingan. 1754-yilda, Suraj Mal hukmronligi davrida, peshvo [[Balaji Baji Rao]]ning ukasi [[Raghunathrao]] (u [[Scindya xonadoni|Scindyalar]] va [[Holkar xonadoni|Holkarlar]] tomonidan qo‘llab-quvvatlangan edi) qal’ani o‘ziga bo‘ysundirishni istagani sababli marathalar tomonidan qamal qilindi. Biroq qamal muvaffaqiyatsiz yakunlandi. 1754-yilda Boburiylar imperatori [[Alamgir II]]ning topshirig‘iga binoan Khanderao [[Bharatpur davlati|Bharatpur]] hukmdori Suraj Malning Kumher qal’asini qamal qildi. Suraj Mal esa Alamgir II ning raqibi [[Siraj-ud-Daulah]] tomonini olgan edi<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2YoRAQAAIAAJ&q=eighty+thousand|title=Braj: Centre of Krishna Pilgrimage|last=Entwistle|first=A. W.|edition=illustrated|publisher=E. Forsten|year=1987|isbn=978-9-069-8-00165|page=554|issn=0924-8846}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vqYiBAAAQBAJ&q=battle+of+kumher&pg=PA64|title=Maratha Generals and Personalities: A gist of great personalities of Marathas|last=Gupta|first=Pratik|publisher=Pratik gupta|year=2014|pages=190}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ahBuAAAAMAAJ&q=kumher|title=The Political and Social History of the Jats|last=Dabas|first=Bal Kishan|publisher=Sanjay Prakashan|year=2001|isbn=978-8-174-5-30455|pages=291}}</ref>. Ko‘p o‘tmay, imperator qo‘shinlarining amir ul-umaro yoki oliy bosh qo‘mondoni [[Ghazi ud-Din Xon Feroze Jung III|Ghaziuddin Xon]] marathalar bilan ittifoq tuzdi. U o‘zi bilan 25 000–30 000 kishidan iborat deb taxmin qilingan katta miqdordagi saroy qo‘shinini olib keldi. Bu ittifoq va [[Jaypur davlati|Jaypur]] hukmdori Har Govind Natani qo‘mondonligidagi qolgan qo‘shinlar birgalikda Kumher qal’asini 80 000 nafardan ortiq askardan iborat ulkan qo‘shin bilan to‘liq qurshab oldilar. Ta’kidlanishicha, bu askarlar o‘sha davrda mintaqada mavjud bo‘lgan boshqa qo‘shinlardan ustun hisoblangan. [[Malhar Rao Holkar]] va Imad ul-Mulk ham ishtirok etgan 80 000 kishilik qo‘shinga qarshi [[Suraj Mal]] boshchiligidagi kuchli mudofaaga qaramay, qamal qiluvchilar chekinishga majbur bo‘ldilar<ref name=":1">{{Cite book |last1=Dwivedi |first1=Girish Chandra |url=https://books.google.com/books?id=AR5uAAAAMAAJ |title=The Jats, Their Role in the Mughal Empire |last2=Prasad |first2=Ishwari |date=1989 |publisher=Arnold Publishers |isbn=978-81-7031-150-8 |pages=169 |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ggduAAAAMAAJ&q=A+Comprehensive+History+Of+India+Vol.+9+by+Ghosh,+D.+K.+Ed. |title=A Comprehensive History of India: 1712-1772, edited by A. C. Banerjee and D. K. Ghase |date=1978 |publisher=People's Publishing House |pages=496 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Natwar Singh |url=http://archive.org/details/maharaja-surajmal-natwar-singh |title=Maharaja Surajmal (Natwar Singh) |date=1981 |pages=50–51}}</ref><ref name=":2" />.
[[Kumher]]ga jat sardorlaridan biri Kumbh tomonidan asos solingan. 1754-yilda, Suraj Mal hukmronligi davrida, peshvo [[Balaji Baji Rao]]ning ukasi [[Raghunathrao]] (u [[Scindya xonadoni|Scindyalar]] va [[Holkar xonadoni|Holkarlar]] tomonidan qoʻllab-quvvatlangan edi) qalʼani oʻziga boʻysundirishni istagani sababli marathalar tomonidan qamal qilindi. Biroq qamal muvaffaqiyatsiz yakunlandi. 1754-yilda Boburiylar imperatori [[Alamgir II]]ning topshirigʻiga binoan Khanderao [[Bharatpur davlati|Bharatpur]] hukmdori Suraj Malning Kumher qalʼasini qamal qildi. Suraj Mal esa Alamgir II ning raqibi [[Siraj-ud-Daulah]] tomonini olgan edi<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2YoRAQAAIAAJ&q=eighty+thousand|title=Braj: Centre of Krishna Pilgrimage|last=Entwistle|first=A. W.|edition=illustrated|publisher=E. Forsten|year=1987|isbn=978-9-069-8-00165|page=554|issn=0924-8846}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vqYiBAAAQBAJ&q=battle+of+kumher&pg=PA64|title=Maratha Generals and Personalities: A gist of great personalities of Marathas|last=Gupta|first=Pratik|publisher=Pratik gupta|year=2014|pages=190}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ahBuAAAAMAAJ&q=kumher|title=The Political and Social History of the Jats|last=Dabas|first=Bal Kishan|publisher=Sanjay Prakashan|year=2001|isbn=978-8-174-5-30455|pages=291}}</ref>. Koʻp oʻtmay, imperator qoʻshinlarining amir ul-umaro yoki oliy bosh qoʻmondoni [[Ghazi ud-Din Xon Feroze Jung III|Ghaziuddin Xon]] marathalar bilan ittifoq tuzdi. U oʻzi bilan 25 000–30 000 kishidan iborat deb taxmin qilingan katta miqdordagi saroy qoʻshinini olib keldi. Bu ittifoq va [[Jaypur davlati|Jaypur]] hukmdori Har Govind Natani qoʻmondonligidagi qolgan qoʻshinlar birgalikda Kumher qalʼasini 80 000 nafardan ortiq askardan iborat ulkan qoʻshin bilan toʻliq qurshab oldilar. Taʼkidlanishicha, bu askarlar oʻsha davrda mintaqada mavjud boʻlgan boshqa qoʻshinlardan ustun hisoblangan. [[Malhar Rao Holkar]] va Imad ul-Mulk ham ishtirok etgan 80 000 kishilik qoʻshinga qarshi [[Suraj Mal]] boshchiligidagi kuchli mudofaaga qaramay, qamal qiluvchilar chekinishga majbur boʻldilar<ref name=":1">{{Cite book |last1=Dwivedi |first1=Girish Chandra |url=https://books.google.com/books?id=AR5uAAAAMAAJ |title=The Jats, Their Role in the Mughal Empire |last2=Prasad |first2=Ishwari |date=1989 |publisher=Arnold Publishers |isbn=978-81-7031-150-8 |pages=169 |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ggduAAAAMAAJ&q=A+Comprehensive+History+Of+India+Vol.+9+by+Ghosh,+D.+K.+Ed. |title=A Comprehensive History of India: 1712-1772, edited by A. C. Banerjee and D. K. Ghase |date=1978 |publisher=People's Publishing House |pages=496 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Natwar Singh |url=http://archive.org/details/maharaja-surajmal-natwar-singh |title=Maharaja Surajmal (Natwar Singh) |date=1981 |pages=50–51}}</ref><ref name=":2" />.


Kumher jangida [[Malhar Rao Holkar]]ning o‘g‘li [[Khanderao Holkar|Khande Rao]] jatlarning aylanuvchi to‘plaridan biri — zambarak o‘qidan halok bo‘ldi. Bu voqea tafsilotlari turlicha bayon qilinadi: bir manbada u raqqosa qizning hiylasiga uchib halok bo‘lgani, boshqasida esa to‘p batareyasini ko‘zdan kechirayotgan paytda o‘ldirilgani aytiladi. Ser Jadunat Sarkarning fikricha, Khande Rao mast holda xandaqlarni tekshirayotganida o‘qqa tutilgan. Uning to‘qqiz nafar xotini jasadi yoqilayotgan gulxanga o‘zini tashlab, joniga qasd qildi. O‘sha paytda homilador bo‘lgan [[Ahilyabai Holkar|Ahilya Bai]]gina bu marosimda ishtirok etmadi. O‘g‘lining o‘limidan qattiq qayg‘uga botgan Malhar Rao qasos olishga qasam ichdi. G‘ayrioddiy darajada olijanoblik ko‘rsatgan [[Suraj Mal]] esa unga hamdardlik bildirish uchun ta’ziya maktubi va motam liboslarini yubordi. Khande Rao halok bo‘lgan joyda uning xotirasiga ma’bad barpo etilgan<ref>{{Cite book |last=Natwar Singh |url=http://archive.org/details/maharaja-surajmal-natwar-singh |title=Maharaja Surajmal (Natwar Singh) |date=1981 |pages=53}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |last=Gupta |first=Hari Ram |url=http://archive.org/details/marathas-and-panipat-pdfdrive.com |title=Marathas And Panipat |date=2021-06-13 |publisher=Panjab University, 1961 |pages=22}}</ref>.
Kumher jangida [[Malhar Rao Holkar]]ning oʻgʻli [[Khanderao Holkar|Khande Rao]] jatlarning aylanuvchi toʻplaridan biri — zambarak oʻqidan halok boʻldi. Bu voqea tafsilotlari turlicha bayon qilinadi: bir manbada u raqqosa qizning hiylasiga uchib halok boʻlgani, boshqasida esa toʻp batareyasini koʻzdan kechirayotgan paytda oʻldirilgani aytiladi. Ser Jadunat Sarkarning fikricha, Khande Rao mast holda xandaqlarni tekshirayotganida oʻqqa tutilgan. Uning toʻqqiz nafar xotini jasadi yoqilayotgan gulxanga oʻzini tashlab, joniga qasd qildi. Oʻsha paytda homilador boʻlgan [[Ahilyabai Holkar|Ahilya Bai]]gina bu marosimda ishtirok etmadi. Oʻgʻlining oʻlimidan qattiq qaygʻuga botgan Malhar Rao qasos olishga qasam ichdi. Gʻayrioddiy darajada olijanoblik koʻrsatgan [[Suraj Mal]] esa unga hamdardlik bildirish uchun taʼziya maktubi va motam liboslarini yubordi. Khande Rao halok boʻlgan joyda uning xotirasiga maʼbad barpo etilgan<ref>{{Cite book |last=Natwar Singh |url=http://archive.org/details/maharaja-surajmal-natwar-singh |title=Maharaja Surajmal (Natwar Singh) |date=1981 |pages=53}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |last=Gupta |first=Hari Ram |url=http://archive.org/details/marathas-and-panipat-pdfdrive.com |title=Marathas And Panipat |date=2021-06-13 |publisher=Panjab University, 1961 |pages=22}}</ref>.


Marathalar chekinganidan so‘ng, [[Kumher]]dagi muvaffaqiyatlaridan ruhlangan [[jatlar]] imperiya poytaxti yaqinidagi hududlarni talon-toroj qilish imkoniyatidan foydalandilar. Keyinchalik Suraj Mal va Raghunath Rao o‘rtasida kelishuvga erishildi. Suraj Mal marathalarning Shimoliy Hindistonga yurishlariga qarshilik ko‘rsatmaslikka va’da berdi, [[Raghunath Rao]] esa [[Agra subahi]] hududining katta qismini egallab olishlarini tan olishga rozi bo‘ldi. Ushbu diplomatik kelishuv jatlar davlatining hududiy jihatdan kengayishiga katta yordam berdi. 1758-yilga kelib, bu voqealar mintaqaning siyosiy manzarasini sezilarli darajada o‘zgartirib, Shimoliy Hindistondagi kuchlar muvozanatida muhim burilish yasadi<ref name=":0" /><ref name=":1" />.
Marathalar chekinganidan soʻng, [[Kumher]]dagi muvaffaqiyatlaridan ruhlangan [[jatlar]] imperiya poytaxti yaqinidagi hududlarni talon-toroj qilish imkoniyatidan foydalandilar. Keyinchalik Suraj Mal va Raghunath Rao oʻrtasida kelishuvga erishildi. Suraj Mal marathalarning Shimoliy Hindistonga yurishlariga qarshilik koʻrsatmaslikka vaʼda berdi, [[Raghunath Rao]] esa [[Agra subahi]] hududining katta qismini egallab olishlarini tan olishga rozi boʻldi. Ushbu diplomatik kelishuv jatlar davlatining hududiy jihatdan kengayishiga katta yordam berdi. 1758-yilga kelib, bu voqealar mintaqaning siyosiy manzarasini sezilarli darajada oʻzgartirib, Shimoliy Hindistondagi kuchlar muvozanatida muhim burilish yasadi<ref name=":0" /><ref name=":1" />.


== Manbalar ==
== Manbalar ==

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Kumher jangi
Marathalar va Jatlar urushlari
Painting of the Siege of Kumher (1754), by Ramji, circa mid-to-late 18th century
Kumher qamalining tasviri (1754), Ramji tomonidan, taxminan XVIII asrning oʻrtasi – oxiri.
Sanalar 1754-yil 20-yanvar – 18-may
Urush yeri Kumher
27°18′53″N 77°22′45″E / 27.3148°N 77.3792°E / 27.3148; 77.3792
Natija Bharatpur (Jat) gʻalabasi[1]
Raqiblar
Flag of Bharatpur1 Bharatpur davlati Flag of the Mughal Empire Boburiylar imperiyasi
Flag of JaipurJaypur davlati
Flag of the Maratha Empire Maratxa imperiyasi
Qoʻmondonlar
Flag of Bharatpur1 Maharaja Suraj Mal Flag of the Mughal Empire Imad ul-Mulk
Flag of the Mughal Empire Amir Bakshi
Flag of JaipurHar Govind Natani
Flag of the Maratha EmpireRaghunathrao
Flag of the Maratha EmpireKhanderao Holkar †
Kuchlar
Nomaʼlum 80 000

Kumher jangi — Maharaja Suraj Mal boshchiligidagi Bharatpur qirolligi va ittifoqchilari, jumladan, marathalar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Boburiylar imperiyasi oʻrtasidagi harbiy toʻqnashuv.

Kumherga jat sardorlaridan biri Kumbh tomonidan asos solingan. 1754-yilda, Suraj Mal hukmronligi davrida, peshvo Balaji Baji Raoning ukasi Raghunathrao (u Scindyalar va Holkarlar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan edi) qalʼani oʻziga boʻysundirishni istagani sababli marathalar tomonidan qamal qilindi. Biroq qamal muvaffaqiyatsiz yakunlandi. 1754-yilda Boburiylar imperatori Alamgir IIning topshirigʻiga binoan Khanderao Bharatpur hukmdori Suraj Malning Kumher qalʼasini qamal qildi. Suraj Mal esa Alamgir II ning raqibi Siraj-ud-Daulah tomonini olgan edi[2][3][4]. Koʻp oʻtmay, imperator qoʻshinlarining amir ul-umaro yoki oliy bosh qoʻmondoni Ghaziuddin Xon marathalar bilan ittifoq tuzdi. U oʻzi bilan 25 000–30 000 kishidan iborat deb taxmin qilingan katta miqdordagi saroy qoʻshinini olib keldi. Bu ittifoq va Jaypur hukmdori Har Govind Natani qoʻmondonligidagi qolgan qoʻshinlar birgalikda Kumher qalʼasini 80 000 nafardan ortiq askardan iborat ulkan qoʻshin bilan toʻliq qurshab oldilar. Taʼkidlanishicha, bu askarlar oʻsha davrda mintaqada mavjud boʻlgan boshqa qoʻshinlardan ustun hisoblangan. Malhar Rao Holkar va Imad ul-Mulk ham ishtirok etgan 80 000 kishilik qoʻshinga qarshi Suraj Mal boshchiligidagi kuchli mudofaaga qaramay, qamal qiluvchilar chekinishga majbur boʻldilar[5][1][6][7].

Kumher jangida Malhar Rao Holkarning oʻgʻli Khande Rao jatlarning aylanuvchi toʻplaridan biri — zambarak oʻqidan halok boʻldi. Bu voqea tafsilotlari turlicha bayon qilinadi: bir manbada u raqqosa qizning hiylasiga uchib halok boʻlgani, boshqasida esa toʻp batareyasini koʻzdan kechirayotgan paytda oʻldirilgani aytiladi. Ser Jadunat Sarkarning fikricha, Khande Rao mast holda xandaqlarni tekshirayotganida oʻqqa tutilgan. Uning toʻqqiz nafar xotini jasadi yoqilayotgan gulxanga oʻzini tashlab, joniga qasd qildi. Oʻsha paytda homilador boʻlgan Ahilya Baigina bu marosimda ishtirok etmadi. Oʻgʻlining oʻlimidan qattiq qaygʻuga botgan Malhar Rao qasos olishga qasam ichdi. Gʻayrioddiy darajada olijanoblik koʻrsatgan Suraj Mal esa unga hamdardlik bildirish uchun taʼziya maktubi va motam liboslarini yubordi. Khande Rao halok boʻlgan joyda uning xotirasiga maʼbad barpo etilgan[8][7].

Marathalar chekinganidan soʻng, Kumherdagi muvaffaqiyatlaridan ruhlangan jatlar imperiya poytaxti yaqinidagi hududlarni talon-toroj qilish imkoniyatidan foydalandilar. Keyinchalik Suraj Mal va Raghunath Rao oʻrtasida kelishuvga erishildi. Suraj Mal marathalarning Shimoliy Hindistonga yurishlariga qarshilik koʻrsatmaslikka vaʼda berdi, Raghunath Rao esa Agra subahi hududining katta qismini egallab olishlarini tan olishga rozi boʻldi. Ushbu diplomatik kelishuv jatlar davlatining hududiy jihatdan kengayishiga katta yordam berdi. 1758-yilga kelib, bu voqealar mintaqaning siyosiy manzarasini sezilarli darajada oʻzgartirib, Shimoliy Hindistondagi kuchlar muvozanatida muhim burilish yasadi[1][5].

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 A Comprehensive History of India: 1712-1772, edited by A. C. Banerjee and D. K. Ghase (en). People's Publishing House, 1978 — 496-bet. 
  2. ↑ Entwistle, A. W.. Braj: Centre of Krishna Pilgrimage, illustrated, E. Forsten, 1987 — 554-bet. ISBN 978-9-069-8-00165. 
  3. ↑ Gupta, Pratik. Maratha Generals and Personalities: A gist of great personalities of Marathas. Pratik gupta, 2014 — 190-bet. 
  4. ↑ Dabas, Bal Kishan. The Political and Social History of the Jats. Sanjay Prakashan, 2001 — 291-bet. ISBN 978-8-174-5-30455. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Dwivedi, Girish Chandra; Prasad, Ishwari. The Jats, Their Role in the Mughal Empire (en). Arnold Publishers, 1989 — 169-bet. ISBN 978-81-7031-150-8. 
  6. ↑ Natwar Singh. Maharaja Surajmal (Natwar Singh), 1981 — 50–51-bet. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Gupta, Hari Ram. Marathas And Panipat. Panjab University, 1961, 2021-06-13 — 22-bet. 
  8. ↑ Natwar Singh. Maharaja Surajmal (Natwar Singh), 1981 — 53-bet.