Койпер белбоғи
| Қуёш Юпитер троялари Гигант сайёралар: Кентаврлар | Нептун троялари Резонансли Койпер белбоғи Классик Койпер белбоғи Тарқалган диск |
Койпер белбоғи — Қуёш тизимининг Нептун орбтасидан бошланадиган айланма юлдуз диски. Қуёшдан 30 а.б. масофадан 50 а.б. масофагача бўлган қисмни ўз ичига олади[1]. Ташқи тузилиши Астероидлар белбоғини эслатади, бироқ Койпер белбоғи Астероидлар белбоғидан тахминан 20 баробар энига каттароқ ва массаси 20-200 баробар ортиқроқ.
Тарихи

Плутон кашф этилганида жуда кўп олимлар у унинг ўзи турган ҳудудда ягона осмон жисми эмаслигини, Нептун орбитасидан нарида кўплаб шу турдаги жисмлар бўлиши мумкинлигини тахмин қилишган. Улардан бири астроном олим Леонард Фредрик эди. У 1930-йилдаёқ „Плутон шу ҳудуддан топиладиган осмон жисмлари тўпламининг дастлабкиси бўлиши мумкин“ деган эди. 1943-йилда астроном Кеннет Эджвонт, ўзининг Қуёш тизимининг пайдо бўлиши ҳақидаги фаразларида Қуёш тизимининг четки қисми тарқоқ бўлиб, сайёралар ҳосил бўлиши учун етарли зичликка эга бўлмагани учун бу ҳудудда кичкина ўлчамдаги осмон жисмлари ҳосил бўлган бўлиши мумкин, деб таъкидлайди. 1951-йилда астроном Жерард Койпер „Астропҳйсиcс: А Топиcал Сймпосиум“ номли мақоласида — Қуёш тизимининг илк пайдо бўлиши босқичларида, унинг четки қисмида, кичик осмон жисмларидан иборат бўлган ўзига хос гардиш ҳосил бўлганини, аммо у ҳозиргача сақланиб қолган бўлиши эҳтимоли кам эканлигини такидлайди. 1992-йил 30-августда астрономлар Жейн Лу ва Девит Жуитт Гавай Универститетидаги Мауна-Кеа телескопидан фойдаланиб, илк марта Койпер Белбоғи Обектларини (КБО) кашф этишга муваффақ бўлишди.[2] Койпер белбоғи жойлашган осмон жисмлари — Койпер Белбоғи Обектлари деб юритилади. Яқин тарихда коинотнинг бу ҳудудида — Плутон, Макемаке ва Хаумеа аниқланган. Шунингдек, Плутоннинг табиий йўлдоши Харон, карлик сайёра мақомига номзод бўлган — Орк, Иксион, Кваварлар ва Варуналар Койпер белбоғининг йирик жисмларидан ҳисобланади.[2] У кашф этилганидан бери маълум бўлган КБОлари сони мингдан ортиб кетди ва диаметри 100 км дан ортиқ бўлган 100 000 дан ортиқ КБОлар мавжудлиги тахмин қилинмоқда. Бу гипотеза кейинги ўн йилликларда кўплаб шаклларни олди. 1962 йилда физик Г.В. Кемерон „Қуёш тизимининг чеккасида жуда катта миқдордаги майда материаллар“ мавжудлигини тахмин қилди. 1964 йилда комета тузилиши ҳақидаги машҳур „диртй сноwбалл“ гипотезасини оммалаштирган Фред Уиппл „комета камари“ Уран орбитасидаги тахминий номувофиқликларни келтириб чиқарадиган даражада катта бўлиши мумкин деб ўйлаган ва бу қидирувга туртки бўлган.
Кашф этилиши

1987 йилда ўша пайтда МИТ да бўлган астроном Девид Жевитт „Қуёш тизимининг ташқи бўшлиги“ ҳақида кўп ўйлади. У ўша пайтдаги аспирант Жейн Луни Плутон орбитасидан ташқарида бошқа обектни топишга ҳаракат қилишда ёрдам беришга ундаган, чунки у: „Агар биз буни қилмасак, ҳеч ким буни қилмайди“ деб ҳисоблаган.[3] Аризонадаги Китт Пеак Миллий расадхонаси ва Чилидаги Cерро Тололо Америка Қўшма Штатлариаро расадхона телескопларидан фойдаланган ҳолда, ўз тадқиқотларини милтилловчи таққослагич ёрдамида ўтказдилар. Ниҳоят, беш йиллик уринишлардан сўнг, Жеwитт ва Луу 1992 йил 30 августда Койпер Белбоғи Обекти бўлишга номзод "1992 ҚБ 1 " ни эълон қилишди. Бу обектга кейинчалик 15760 Албион деб ном берилди. Олти ой ўтгач, улар КБО ҳудудида иккинчи обект (181708) 1993 ФW ни топдилар.[4] 2018 йилга келиб, Койпер белбоғининг 2000 дан ортиқ обектлари топилган.[5] Дастлаб КБО нинг ҳажми ва табиати деярли номаълум эди. 2010-йилларнинг охирида иккита учувчисиз космик кема КБО нинг яқинидан яқиндан учиб ўтди, бу эса Плутонни ва бошқа КБО ни анча яқинроқдан кузатиш имконини берди.
Номланиши

Койпер белбоғи баъзан Эджворт-Койпер белбоғи деб ҳам аталади.Айрим астронимик манбаларда Эджворт белбоғи деб ҳам келтирилади. Браян Г. Марсденнинг таъкидлашича, на Эджворт ва на Койпер биз кўриб турган осмон жисмлари тўплами ҳақида ёзмаган. Лекин Фред Уиплл буни асарларида келтириб ўтган[6]. Шунинг учун бу масалада Фред Уиплл ҳурматга лойиқ деб ҳисоблайди. КБО лар базан „Койпероидлар“ деб аталади. Бу ном Клайд Томбаугҳ томонидан таклиф қилинган. "Транс-Нептун обекти " (ТНО) атамаси бир нечта илмий гуруҳлар томонидан белбоғдаги обектлар учун тавсия этилади. ТНОлар орбитадаги барча обектларни ўз ичига олади.
Тузилиши

Койпер белбоғи астономик нуқтаи назардан қаралганда кичик осмон жисмлари тўпламидан иборат. Бу жисмлар тоғ жинслари, металлар, музлаган ҳолатдаги аммиак, метан ва сувдан ташкил топган.[2] Унинг чекка ҳудудларини ҳам ҳисобга олган ҳолда, Койпер камари тахминан 30-55 а.б дан чўзилган. Койпер белбоғи анча қалин бўлиб, асосий концентрация эклиптика текислигидан ўн градусгача чўзилган ва обектлар тарқоқ тақсимланган. Унинг эклиптикага ўртача 1,86 даража эгилган.[7]
Классик Койпер Белбоғи

Нептун билан 2:3 ва 1:2 резонанслари оралиғида, тахминан 42-48 а.б. да, Нептун билан тортишиш ўзаро таъсири узоқ вақт давомида содир бўлади ва обектлар орбиталари деярли ўзгармаган ҳолда мавжуд бўлиши мумкин. Бу ҳудуд классик Койпер белбоғи сифатида танилган ва унинг аъзолари ҳозирги кунга қадар кузатилган КБОларнинг учдан икки қисмини ташкил қилади. Биринчи кашф этилган замонавий КБО (Албион, лекин узоқ вақт (15760) 1992 ҚБ 1 деб аталади) ушбу гуруҳнинг прототипи ҳисобланганлиги сабабли, классик КБО лар кўпинча кубеванос („ҚБ-1-ос“) деб аталади.[8] Халқаро Астрономия Иттифоқи (инглизча АИУ) томонидан ўрнатилган кўрсатмаларга кўра классик КБО ларга яратилиш билан боғлиқ мифологик мавжудотларнинг номларини беришни талаб қилинади. Классик Койпер камари икки алоҳида популяциянинг бирикмаси каби кўринади. Биринчиси, „динамик совуқ“ популяция сифатида танилган, сайёралар каби орбиталарга эга; деярли айлана шаклида, орбитал экссентриситети 0,1 дан кам.[9] Иккинчиси, „динамик иссиқ“ популяциянинг орбиталари эклиптикага 30° гача кўпроқ мойил бўлади. Икки популяция ҳароратдаги ҳар қандай катта фарқ туфайли эмас, балки газдаги заррачаларга ўхшаб, улар қизиб кетганда нисбий тезлигини оширадиган бўлгани учун шундай номланган.
Келиб чиқиши

Койпер белбоғининг аниқ келиб чиқиши ва унинг мураккаб тузилиши ҳали ҳам тўлиқ ўрганилмаган ва астрономлар Пан-СТАРРС ва келажакдаги ЛССТ каби бир нечта кенг қамровли тадқиқот телескопларининг кузтишлари тугашини кутишмоқда, бу эса ҳозир номаълум бўлган кўплаб КБО ларни очиб беради. Ушбу тадқиқотлар кўплаб саволларга жавобларни аниқлашга ёрдам берадиган маълумотларни тақдим этади. Койпер камари ҚуёшҚуёш атрофидаги асл протопланетар дискнинг бўлакларидан иборат бўлиб, улар сайёраларга тўлиқ қўшила олмаган ва ўрнига диаметри 3000 километрдан (1900 миля) кичикроқ бўлган катта жисмларга айланган. Плутон ва Харондаги кратерлар сонининг ўрганиш натижасида кичик кратерларнинг камлиги аниқланди, бу обектлар жуда кичикроқ, тахминан километрлик жисмлардан тўпланган эмас, балки тўғридан-тўғри диаметри ўнлаб километрлар оралиғида катта обектлар сифатида шаклланганлигини кўрсатди.[10] Ҳозир энг оммабоп бўлган „Ниcе модел“нинг асл нусхаси Куипер камарининг „совуқ“ ва „иссиқ“ популяциялари, резонансли обектлар ва тарқоқ диск каби кўплаб хусусиятларини акс эттиради, аммо у ҳали ҳам ўз тасдиғини топмаган.
Таркиби
Қуёш ва йирик сайёралардан узоқда жойлашганлиги сабабли, Койпер камари обектлари Қуёш тизимининг бошқа обектларини шакллантирган ва ўзгартирган жараёнлардан нисбатан таъсирланмаган деб ҳисобланади. Шунинг учун, уларнинг таркибини аниқлаш энг қадимги Қуёш тизимининг тузилиши ҳақида муҳим маълумотлар беради. Кичик ўлчамлари ва Ердан ҳаддан ташқари узоқлиги туфайли КБО ларнинг кимёвий таркибини аниқлаш жуда қийин. Астрономлар самовий жисмнинг таркибини аниқлашнинг асосий усули — спектроскопия. Обектнинг ёруғлиги унинг таркибий рангларига бўлинганда, камалакга ўхшаш тасвир ҳосил бўлади. Ушбу тасвир спектр деб аталади. Турли моддалар ёруғликни турли тўлқин узунликларида ютади ва маълум бир обект учун спектр очилганда, унинг таркибидаги моддалар ёруғликнинг ўша тўлқин узунлигини ютган жойларда қоронғу чизиқлар (ютилиш чизиқлари деб аталади) пайдо бўлади. Ҳар бир элемент ёки бирикманинг ўзига хос спектроскопик белгиси бор ва объектнинг тўлиқ спектрал „бармоқ изи“ни ўқиб, астрономлар унинг таркибини аниқлашлари мумкин. Таҳлиллар шуни кўрсатадики, Койпер камари обектлари тош ва сув, метан ва аммиак каби турли хил музлар аралашмасидан иборат. Зичлик диаметрлари ва массалари аниқланган оз сонли обектлар учун маълум. Зичликлар 0,4 дан 2,6 г/см 3 гача . Энг кам зичликдаги обектлар асосан муздан иборат деб ҳисобланади. Энг зич жисмлар, юпқа муз қобиғи бўлган тошлардан иборат. Кичик обектлар учун кичик зичлик ва энг катта обектлар учун катта зичлик тенденцияси мавжуд. Гарчи ҳозирги кунга қадар кўпчилик КБЎлар заифлиги туфайли спектрал хусусияциз кўринса-да, уларнинг таркибини аниқлашда бир қатор муваффақиятларга эришилди.[11] Плутон ва Квавар каби энг йирик КБО лар метан, азот ва углерод оксиди каби учувчи бирикмаларга бой сиртларга эга; бу молекулаларнинг мавжудлиги, кўп жиҳатдан Койпер белбоғининг 30-50 К ҳароратдаги оралиғида ўртача буғ босимига боғлиқ. Бу уларга вақти-вақти билан сайёра юзалари буғланиб, кейин яна қор бўлиб тушишига имкон беради, қайнаш ҳарорати юқори бўлган бирикмалар эса қаттиқ қолади. Ушбу учта бирикманинг энг катта КБО лардаги нисбий миқдори бевосита уларнинг сирт тортишиш кучи ва атроф-муҳит ҳароратига боғлиқ.
Масса ва ҳажм тақсимоти
Кенг ёйилганига қарамай, Койпер белбоғининг умумий массаси нисбатан паст. Динамик иссиқ популяциянинг умумий массаси Ер массасининг 1 % ни ташкил қилади . Динамик совуқ популяциялар сони Ер массасининг атиги 0,03 % ни ташкил этган ҳолда анча кичикроқ эканлиги тахмин қилинмоқда.[12] Динамик иссиқ популяция Қуёшга яқинроқ шаклланган ва гигант сайёраларнинг кўчиши жараёнида ташқарига тарқалиб кетган анча катта популяция қолдиғи деб ҳисобланади. Динамик совуқ популяциянинг кичик умумий массаси Қуёш тизимининг шаклланиш моделлари учун баъзи муаммоларни келтириб чиқаради, чунки диаметри 100 км (62 мил) дан катта бўлган КБО ларни тўплаш учун катта масса талаб қилинади. Агар совуқ классик Койпер камари доимо ҳозирги паст зичликка эга бўлса, бу катта жисмлар кичикроқ сайёраларнинг тўқнашуви ва бирлашиши натижасида ҳосил бўлиши мумкин эмас эди. Яқинда ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, иссиқ классик ва совуқ классик обектларнинг ўлчамлари тақсимоти ҳар хил қияликларга эга. Иссиқ обектлар учун қиялик катта диаметрларда қ = 5,3 ва кичик диаметрларда қ = 2,0 га тенг, 110 км да қиялик ўзгариши. Совуқ жисмлар учун қиялик катта диаметрларда қ = 8,2 ва кичик диаметрларда қ = 2,9 га тенг, 140 км да нишаб ўзгариши. Радиуси 1 км дан паст бўлган Койпер белбоғининг энг кичик маълум бўлган обектлари фақат юлдуз оккултацияси орқали аниқланган, чунки улар жуда хира (35 магнитудали) бўлиб, Ҳуббле космик телескопи каби телескоплар томонидан тўғридан-тўғри кўриш мумкин эмас.[13]
Тарқалган обектлар

Тарқалган диск — Койпер Белбоғи Обектлари кам жойлашган ҳудуд бўлиб, у ҳам Койпер белбоғи ҳиссасига тўғри келади. Лекин, 100 а.б. масофадан ортиқроққа чўзилади. Тарқалган Диск Обектлар (ТДО) жуда эллиптик орбиталарга эга, кўпинча эклиптикага жуда мойил. Қуёш системаси шаклланишининг аксарият моделларида КБО ва ТДО ларнинг дастлаб бирламчи белбоғда ҳосил бўлишини, кейинчалик гравитацион ўзаро таъсирлар, хусусан, Нептун билан обектларни ташқарига, баъзиларини барқарор орбиталарга (КБО лар), баъзиларини эса беқарор орбиталарга, тарқоқ дискга юборишни кўрсатади. Ўзининг беқарор табиати туфайли тарқоқ диск Қуёш тизимидаги кўплаб қисқа даврли кометаларнинг келиб чиқиш нуқтаси бўлган деб тахмин қилинади. Уларнинг динамик орбиталари вақти-вақти билан уларни ички Қуёш тизимига мажбурлаб, аввал кентаврларга, кейин эса қисқа даврли кометаларга айлантиради.[14]
Энг катта КБО лар
2000 йилдан бери диаметри 500 дан 1500 км (932 миля) гача бўлган, Плутоннинг диаметрининг ярмидан кўпи бўлган бир қатор КБО лар топилди. 50000 Квавар, 2002-йилда кашф этилган классик КБО, диаметри 1200 км дан ошади. 2005 йил 29-июлда эълон қилинган Макемаке ва Хаумеа энг катталаридан ҳисобланади. 28978 Иксион (2001-йилда кашф этилган) ва 20000 Варуна (2000-йилда кашф этилган) каби бошқа обектларнинг диаметри тахминан 600–700 км (373-435 мил) ни ташкил қилади.
Қуёшдан ташқарида Койпер белбоғлари

2006-йилга келиб, астрономлар Қуёшдан бошқа тўққиз юлдуз атрофидаги Койпер белбоғига ўхшаш тузилмалар бўлган чанг дискларини аниқлашди. Улар икки тоифага бўлинади: радиуси 50 а.б дан юқори бўлган кенг белбоғлар ва 20 дан 30 а.б. гача бўлган радиусли ва нисбатан кескин чегараларга эга бўлган тор белбоғлар (тахминан Қуёш тизими каби). Бундан ташқари, қуёш типидаги юлдузларнинг 15-20 фоизида Койпер белбоғига ўхшаш массив тузилмалардан далолат берувчи инфрақизил нурланиш кўплиги кузатилади.
Манбалар
- ↑ „Cоллисионал Эросион ин тҳе Примордиал Эдгеwортҳ-Куипер Белт анд тҳе Генератион оф тҳе 30-50 АУ Куипер Гап“. Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал. Қаралди: 25-май 2022-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ 2,0 2,1 2,2 Қосимов, Музаффар „Койпер белбоғи“. ҳттпс://орбита.уз/ (2014-йил 24-феврал). Қаралди: 25-май 2022-йил.
- ↑ „Дисcоверй оф тҳе cандидате Куипер белт обжеcт 1992 ҚБ1“. ҳттпс://www.натуре.cом/ (22-апрел, 1993-йил). Қаралди: 25-май 2022-йил.
- ↑ Луу, Ж. ; Жеwитт, Д. ; Марсден, Б. Г. Абстраcт „1993 ФW“. ҳттпс://уи.адсабс.ҳарвард.эду/ (1993, март). Қаралди: 25-май 2022-йил.
- ↑ „10 Тҳингс то Кноw Абоут тҳе Куипер Белт“. ҳттпс://соларсйстем.наса.гов/ (14-декабр, 2018). Қаралди: 25-май 2022-йил.
- ↑ Давиэс, Жоҳн К. Беёнд Плуто: Эхплоринг тҳе оутер лимиц оф тҳе солар сйстем. Cамбридге Университй Пресс, 2001.
- ↑ Мичаэл Э. Броwн, Маргарет Пан. „Тҳе Плане оф тҳе Куипер Белт“ (ПДФ). Тҳе Астрономиcал Жоурнал. 12 Апрел 2020да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 25-май 2022-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ „Ларге Сcаттеред Планетесималс анд тҳе Эхcитатион оф тҳе Смалл Бодй Белц“. ҳттп://оccулт.мит.эду/ (9-июн, 2007-йил). Қаралди: 25-май 2022-йил.
- ↑ Петит, Ж.-М.; Гладман, Б.; Кавелаарс, Ж.Ж.; Жонес „Реалитй анд оригин оф тҳе Кернел оф тҳе cлассиcал Куипер Белт“. ЭПСC-ДПС Жоинт Меэтинг. Қаралди: 25-май 2022-йил.
- ↑ „Плуто май ҳаве аммониа-фуэлед иcе волcаноэс“. ҳттп://www.астрономй.cом/вв. Астрономй Магазине (9-ноябр, 2015-йил). Қаралди: 26-май 2022-йил.
- ↑ „Тҳе Cомпоситионс оф Куипер Белт Обжеcц“. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/. Аннуал Ревиэw оф Эартҳ анд Планетарй Сcиэнcес. 2007-йил 21-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-май 2022-йил.
- ↑ Морбиделли, Алессандро (2005) „Оригин анд Дйнамиcал Эволутион оф Cомец анд тҳеир Ресервоирс“. ҳттпс://архив.орг/. Қаралди: 26-май 2022-йил.
- ↑ „Ҳуббле Финдс Смаллест Куипер Белт Обжеcт Эвер Сеэн“. ҳттпс://ҳубблесите.орг/ (декабр, 2009). Қаралди: 26-май 2022-йил.
- ↑ Cраиг Б. Агнор & Доуглас, П. Ҳамилтон (2006) „Нептуне'с cаптуре оф иц моон Тритон ин а бинарй-планет гравитатионал энcоунтер“. ҳттпс://арчиве.орг/. Натуре. Қаралди: 26-май 2022-йил.
Ҳаволалар
- ис тҳе Куипер Белт? | Спаcе Cентер Ҳоустон[сайт ишламайди]
- Белт | Фаcц, Информатион, Ҳисторй & Дефинитион[сайт ишламайди]
- Белт Обжеcц: Фаcц абоут тҳе Куипер Белт & КБОс[сайт ишламайди]
- Астероидлар ва митти сайёралар[сайт ишламайди]
- Куипер Белт анд иц имплиcатионс ЁуТубе
- Ис Тҳе Куипер Белт? ЁуТубе
- ис Тҳе Куипер Белт: Обжеcц Ат Тҳе Эдге Оф… ЁуТубе.