Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Kriptografik protokol: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
'''Kriptografik protokol''' — aloqa qiluvchi ikki yoki undan ortiq tomon o‘rtasida ma’lumotlarni himoyalangan almashish uchun mo‘ljallangan qoidalar, xabarlar ketma-ketligi va kriptografik amallar majmui.
'''Kriptografik protokol''' — aloqa qiluvchi ikki yoki undan ortiq tomon oʻrtasida maʼlumotlarni himoyalangan almashish uchun moʻljallangan qoidalar, xabarlar ketma-ketligi va kriptografik amallar majmui.


Kriptografik protokol ma’lumotlarni shifrlash, xabar yaxlitligini tekshirish, muloqot tomonlarini autentifikatsiya qilish, umumiy maxfiy kalitlarni hosil qilish hamda qayta yuborish hujumlariga qarshi himoya kabi vazifalarni bajarishi mumkin.
Kriptografik protokol maʼlumotlarni shifrlash, xabar yaxlitligini tekshirish, muloqot tomonlarini autentifikatsiya qilish, umumiy maxfiy kalitlarni hosil qilish hamda qayta yuborish hujumlariga qarshi himoya kabi vazifalarni bajarishi mumkin.


NIST ta’rifiga ko‘ra, protokol aloqa qiluvchi tomonlar o‘rtasida uzatiladigan ma’lumotlarning tuzilishi va xabarlar tartibini belgilovchi qoidalar to‘plamidir. Xavfsizlik protokoli esa xavfsizlikka oid funksiyalarni bajaruvchi mavhum yoki amaliy protokol hisoblanadi.<ref name="nist-protocol">NIST. [https://csrc.nist.gov/glossary/term/protocol Protocol]. Computer Security Resource Center.</ref><ref name="nist-security-protocol">NIST. [https://csrc.nist.gov/glossary/term/security_protocol Security protocol]. Computer Security Resource Center.</ref>
NIST taʼrifiga koʻra, protokol aloqa qiluvchi tomonlar oʻrtasida uzatiladigan maʼlumotlarning tuzilishi va xabarlar tartibini belgilovchi qoidalar toʻplamidir. Xavfsizlik protokoli esa xavfsizlikka oid funksiyalarni bajaruvchi mavhum yoki amaliy protokol hisoblanadi.<ref name="nist-protocol">NIST. [https://csrc.nist.gov/glossary/term/protocol Protocol]. Computer Security Resource Center.</ref><ref name="nist-security-protocol">NIST. [https://csrc.nist.gov/glossary/term/security_protocol Security protocol]. Computer Security Resource Center.</ref>


== Tavsifi ==
== Tavsifi ==


Kriptografik protokol alohida kriptografik algoritmdan farq qiladi. Algoritm, masalan, shifrlash, xeshlash yoki raqamli imzo yaratish funksiyasini bajaradi. Protokol esa bir yoki bir nechta algoritmni qaysi tartibda, qaysi kalitlar bilan va qaysi turdagi xabarlar orqali qo‘llashni belgilaydi.
Kriptografik protokol alohida kriptografik algoritmdan farq qiladi. Algoritm, masalan, shifrlash, xeshlash yoki raqamli imzo yaratish funksiyasini bajaradi. Protokol esa bir yoki bir nechta algoritmni qaysi tartibda, qaysi kalitlar bilan va qaysi turdagi xabarlar orqali qoʻllashni belgilaydi.


Masalan, simmetrik shifrlash algoritmi ma’lumotni shifrlashi mumkin. Biroq xavfsiz aloqa uchun tomonlar qanday qilib umumiy kalitga ega bo‘lishi, kim bilan muloqot qilinayotgani qanday tekshirilishi, xabar qayta yuborilganini aniqlash va sessiya tugagandan so‘ng kalitlarni qanday almashtirish masalalari kriptografik protokol doirasida hal qilinadi.
Masalan, simmetrik shifrlash algoritmi maʼlumotni shifrlashi mumkin. Biroq xavfsiz aloqa uchun tomonlar qanday qilib umumiy kalitga ega boʻlishi, kim bilan muloqot qilinayotgani qanday tekshirilishi, xabar qayta yuborilganini aniqlash va sessiya tugagandan soʻng kalitlarni qanday almashtirish masalalari kriptografik protokol doirasida hal qilinadi.


Kriptografiya maxfiy ma’lumotlardan ruxsatsiz foydalanishning oldini olish va ma’lumotni tekshirish imkonini beruvchi algoritmlar, protokollar hamda metodologiyalarni o‘z ichiga oladi.<ref name="nist-cryptography">NIST. [https://csrc.nist.gov/glossary/term/cryptography Cryptography]. Computer Security Resource Center.</ref>
Kriptografiya maxfiy maʼlumotlardan ruxsatsiz foydalanishning oldini olish va maʼlumotni tekshirish imkonini beruvchi algoritmlar, protokollar hamda metodologiyalarni oʻz ichiga oladi.<ref name="nist-cryptography">NIST. [https://csrc.nist.gov/glossary/term/cryptography Cryptography]. Computer Security Resource Center.</ref>


== Asosiy maqsadlari ==
== Asosiy maqsadlari ==


Kriptografik protokolning vazifalari uning qo‘llanilish sohasiga bog‘liq. Biroq ko‘plab protokollarda quyidagi maqsadlar uchraydi:
Kriptografik protokolning vazifalari uning qoʻllanilish sohasiga bogʻliq. Biroq koʻplab protokollarda quyidagi maqsadlar uchraydi:


'''Maxfiylik''' — ma’lumot mazmunini ruxsatsiz shaxslar o‘qiy olmasligini ta’minlash.
'''Maxfiylik''' — maʼlumot mazmunini ruxsatsiz shaxslar oʻqiy olmasligini taʼminlash.
'''Yaxlitlik''' — xabar uzatilish jarayonida o‘zgartirilmaganini tekshirish.
'''Yaxlitlik''' — xabar uzatilish jarayonida oʻzgartirilmaganini tekshirish.
'''Autentifikatsiya''' — muloqot qilayotgan tomonning shaxsini yoki tizimga tegishliligini tekshirish.
'''Autentifikatsiya''' — muloqot qilayotgan tomonning shaxsini yoki tizimga tegishliligini tekshirish.
'''Kalitlarni kelishish''' — tomonlar o‘rtasida umumiy maxfiy kalit hosil qilish.
'''Kalitlarni kelishish''' — tomonlar oʻrtasida umumiy maxfiy kalit hosil qilish.
'''Qayta yuborishdan himoya''' — oldin yuborilgan xabarni takroran yuborish orqali amalga oshiriladigan hujumlarni aniqlash.
'''Qayta yuborishdan himoya''' — oldin yuborilgan xabarni takroran yuborish orqali amalga oshiriladigan hujumlarni aniqlash.
'''Oldinga yo‘naltirilgan maxfiylik''' — kelajakda uzoq muddatli kalitlar oshkor bo‘lgan taqdirda avvalgi sessiyalar ma’lumotlarini himoyalash.
'''Oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik''' — kelajakda uzoq muddatli kalitlar oshkor boʻlgan taqdirda avvalgi sessiyalar maʼlumotlarini himoyalash.
'''Kalitlarni yangilash''' — uzoq davom etadigan sessiyalarda yangi kalitlardan foydalanishga o‘tish.
'''Kalitlarni yangilash''' — uzoq davom etadigan sessiyalarda yangi kalitlardan foydalanishga oʻtish.


Autentifikatsiyalangan shifrlash mexanizmlari ma’lumotning maxfiyligi va yaxlitligini birgalikda ta’minlash uchun ishlatiladi. AEAD deb ataladigan bunday mexanizmlar shifrlangan ma’lumot bilan birga qo‘shimcha bog‘langan ma’lumotlarning yaxlitligini ham tekshirishi mumkin.<ref name="rfc5116">McGrew, David. [https://www.rfc-editor.org/info/rfc5116 RFC 5116: An Interface and Algorithms for Authenticated Encryption]. IETF, 2008-yil.</ref>
Autentifikatsiyalangan shifrlash mexanizmlari maʼlumotning maxfiyligi va yaxlitligini birgalikda taʼminlash uchun ishlatiladi. AEAD deb ataladigan bunday mexanizmlar shifrlangan maʼlumot bilan birga qoʻshimcha bogʻlangan maʼlumotlarning yaxlitligini ham tekshirishi mumkin.<ref name="rfc5116">McGrew, David. [https://www.rfc-editor.org/info/rfc5116 RFC 5116: An Interface and Algorithms for Authenticated Encryption]. IETF, 2008-yil.</ref>


== Tarkibiy qismlari ==
== Tarkibiy qismlari ==


Kriptografik protokol odatda bir nechta tarkibiy qismdan iborat bo‘ladi.
Kriptografik protokol odatda bir nechta tarkibiy qismdan iborat boʻladi.


=== Ishtirokchilar ===
=== Ishtirokchilar ===


Protokolda ikki yoki undan ortiq aloqa tomoni qatnashadi. Ular foydalanuvchilar, serverlar, dasturiy mijozlar, qurilmalar yoki boshqa axborot tizimlari bo‘lishi mumkin.
Protokolda ikki yoki undan ortiq aloqa tomoni qatnashadi. Ular foydalanuvchilar, serverlar, dasturiy mijozlar, qurilmalar yoki boshqa axborot tizimlari boʻlishi mumkin.


Ba’zi protokollarda ishtirokchilar bevosita muloqot qiladi. Boshqa holatlarda esa ular xabarlarni yetkazib beruvchi server, sertifikat markazi yoki identifikatsiya xizmati orqali aloqa o‘rnatadi.
Baʼzi protokollarda ishtirokchilar bevosita muloqot qiladi. Boshqa holatlarda esa ular xabarlarni yetkazib beruvchi server, sertifikat markazi yoki identifikatsiya xizmati orqali aloqa oʻrnatadi.


=== Xabarlar va holatlar ===
=== Xabarlar va holatlar ===
Kriptografik protokol ishtirokchilar orasida uzatiladigan xabarlarning formatini va ketma-ketligini belgilaydi.
Kriptografik protokol ishtirokchilar orasida uzatiladigan xabarlarning formatini va ketma-ketligini belgilaydi.


Xabar tarkibida quyidagi ma’lumotlar bo‘lishi mumkin:
Xabar tarkibida quyidagi maʼlumotlar boʻlishi mumkin:


protokol versiyasi;
protokol versiyasi;
ochiq kalit;
ochiq kalit;
raqamli imzo;
raqamli imzo;
shifrlangan ma’lumot;
shifrlangan maʼlumot;
xabar tartib raqami;
xabar tartib raqami;
vaqt belgisi;
vaqt belgisi;
autentifikatsiya kodi.
autentifikatsiya kodi.


Ko‘plab protokollar sessiya holatini yuritadi. Sessiya holati qaysi kalitlardan foydalanilayotgani, xabarlarning qaysi bosqichda ekani va oldingi amallar natijasini saqlashi mumkin.
Koʻplab protokollar sessiya holatini yuritadi. Sessiya holati qaysi kalitlardan foydalanilayotgani, xabarlarning qaysi bosqichda ekani va oldingi amallar natijasini saqlashi mumkin.


=== Kriptografik kalitlar ===
=== Kriptografik kalitlar ===
identifikatsiya kaliti;
identifikatsiya kaliti;
raqamli imzo kaliti;
raqamli imzo kaliti;
kalitlarni hosil qilish uchun ishlatiladigan boshlang‘ich maxfiy qiymat.
kalitlarni hosil qilish uchun ishlatiladigan boshlangʻich maxfiy qiymat.


Sessiya kaliti odatda ma’lum bir muloqot davri uchun yaratiladi. Uzoq muddatli kalitlar esa foydalanuvchi yoki tizimni aniqlash uchun ishlatilishi mumkin.
Sessiya kaliti odatda maʼlum bir muloqot davri uchun yaratiladi. Uzoq muddatli kalitlar esa foydalanuvchi yoki tizimni aniqlash uchun ishlatilishi mumkin.


=== Tasodifiy qiymatlar ===
=== Tasodifiy qiymatlar ===


Ko‘plab protokollarda tasodifiy yoki oldindan bashorat qilib bo‘lmaydigan qiymatlardan foydalaniladi. Bunday qiymatlar xabarlarning takrorlanishini aniqlash, yangi sessiyalarni farqlash va kalitlar hosil qilish uchun ishlatiladi.
Koʻplab protokollarda tasodifiy yoki oldindan bashorat qilib boʻlmaydigan qiymatlardan foydalaniladi. Bunday qiymatlar xabarlarning takrorlanishini aniqlash, yangi sessiyalarni farqlash va kalitlar hosil qilish uchun ishlatiladi.


Tasodifiy qiymatlar noto‘g‘ri yaratilsa yoki qayta ishlatilsa, protokolning xavfsizligi kamayishi mumkin.
Tasodifiy qiymatlar notoʻgʻri yaratilsa yoki qayta ishlatilsa, protokolning xavfsizligi kamayishi mumkin.


== Kriptografik mexanizmlar ==
== Kriptografik mexanizmlar ==
=== Simmetrik shifrlash ===
=== Simmetrik shifrlash ===


Simmetrik shifrlashda ma’lumotni shifrlash va ochish uchun bir xil maxfiy kalit yoki o‘zaro bog‘langan kalitlardan foydalaniladi.
Simmetrik shifrlashda maʼlumotni shifrlash va ochish uchun bir xil maxfiy kalit yoki oʻzaro bogʻlangan kalitlardan foydalaniladi.


Bunday shifrlash usuli odatda katta hajmdagi ma’lumotlarni tez qayta ishlash uchun qo‘llaniladi. Sessiya tashkil etilgandan so‘ng asosiy ma’lumot almashinuvi ko‘pincha simmetrik shifrlash orqali amalga oshiriladi.
Bunday shifrlash usuli odatda katta hajmdagi maʼlumotlarni tez qayta ishlash uchun qoʻllaniladi. Sessiya tashkil etilgandan soʻng asosiy maʼlumot almashinuvi koʻpincha simmetrik shifrlash orqali amalga oshiriladi.


=== Ochiq kalitli kriptografiya ===
=== Ochiq kalitli kriptografiya ===
Ochiq kalitli kriptografiyada ochiq va yopiq kalitlardan foydalaniladi. Ochiq kalit boshqa tomonlarga berilishi mumkin, yopiq kalit esa uning egasi tomonidan maxfiy saqlanadi.
Ochiq kalitli kriptografiyada ochiq va yopiq kalitlardan foydalaniladi. Ochiq kalit boshqa tomonlarga berilishi mumkin, yopiq kalit esa uning egasi tomonidan maxfiy saqlanadi.


Ushbu yondashuv raqamli imzo yaratish, kalitlarni kelishish va ayrim holatlarda ma’lumotni shifrlash uchun ishlatiladi.
Ushbu yondashuv raqamli imzo yaratish, kalitlarni kelishish va ayrim holatlarda maʼlumotni shifrlash uchun ishlatiladi.


=== Xesh funksiyalari ===
=== Xesh funksiyalari ===


Xesh funksiyasi ma’lumotdan belgilangan uzunlikdagi qiymat hosil qiladi. Xesh qiymati ma’lumot yaxlitligini tekshirish, raqamli imzo yaratish va kalit hosil qilish jarayonlarida ishlatilishi mumkin.
Xesh funksiyasi maʼlumotdan belgilangan uzunlikdagi qiymat hosil qiladi. Xesh qiymati maʼlumot yaxlitligini tekshirish, raqamli imzo yaratish va kalit hosil qilish jarayonlarida ishlatilishi mumkin.


=== Xabarni autentifikatsiya qilish kodi ===
=== Xabarni autentifikatsiya qilish kodi ===


Xabarni autentifikatsiya qilish kodi maxfiy kalit yordamida hisoblanadigan qiymatdir. U xabar mazmuni o‘zgartirilmaganini va xabar kalitga ega bo‘lgan tomon tomonidan yaratilganini tekshirish uchun ishlatiladi.
Xabarni autentifikatsiya qilish kodi maxfiy kalit yordamida hisoblanadigan qiymatdir. U xabar mazmuni oʻzgartirilmaganini va xabar kalitga ega boʻlgan tomon tomonidan yaratilganini tekshirish uchun ishlatiladi.


=== Kalitlarni kelishish ===
=== Kalitlarni kelishish ===
== Ishlash bosqichlari ==
== Ishlash bosqichlari ==


Kriptografik protokollarning aniq tuzilishi turlicha bo‘lsa-da, ko‘plab protokollarda quyidagi bosqichlar uchraydi.
Kriptografik protokollarning aniq tuzilishi turlicha boʻlsa-da, koʻplab protokollarda quyidagi bosqichlar uchraydi.


=== Boshlang‘ich tayyorgarlik ===
=== Boshlangʻich tayyorgarlik ===


Ushbu bosqichda tomonlar protokol versiyasini, qo‘llaniladigan algoritmlarni va kriptografik parametrlarni tanlashi mumkin.
Ushbu bosqichda tomonlar protokol versiyasini, qoʻllaniladigan algoritmlarni va kriptografik parametrlarni tanlashi mumkin.


Ba’zi tizimlarda foydalanuvchi yoki server oldindan sertifikat, ochiq kalit, identifikatsiya ma’lumoti yoki boshqa ishonch ma’lumotlarini oladi.
Baʼzi tizimlarda foydalanuvchi yoki server oldindan sertifikat, ochiq kalit, identifikatsiya maʼlumoti yoki boshqa ishonch maʼlumotlarini oladi.


=== Autentifikatsiya ===
=== Autentifikatsiya ===
Tomonlar umumiy maxfiy kalitni hosil qiladi yoki uzatadi. Keyinchalik ushbu kalit sessiya kalitlarini hosil qilish uchun ishlatilishi mumkin.
Tomonlar umumiy maxfiy kalitni hosil qiladi yoki uzatadi. Keyinchalik ushbu kalit sessiya kalitlarini hosil qilish uchun ishlatilishi mumkin.


=== Himoyalangan ma’lumot almashinuvi ===
=== Himoyalangan maʼlumot almashinuvi ===


Sessiya kalitlari tayyor bo‘lgach, tomonlar ma’lumotlarni shifrlangan va autentifikatsiyalangan shaklda uzatadi.
Sessiya kalitlari tayyor boʻlgach, tomonlar maʼlumotlarni shifrlangan va autentifikatsiyalangan shaklda uzatadi.


Xabarlar tarkibida tartib raqami, vaqt belgisi yoki boshqa himoya ma’lumotlari bo‘lishi mumkin. Bu qayta yuborish hujumlarini aniqlashga yordam beradi.
Xabarlar tarkibida tartib raqami, vaqt belgisi yoki boshqa himoya maʼlumotlari boʻlishi mumkin. Bu qayta yuborish hujumlarini aniqlashga yordam beradi.


=== Sessiyani yangilash yoki tugatish ===
=== Sessiyani yangilash yoki tugatish ===


Uzoq davom etadigan aloqalarda kalitlar yangilanishi mumkin. Sessiya yakunlangach, vaqtinchalik kalitlar va maxfiy ma’lumotlar xavfsiz tarzda o‘chirilishi lozim.
Uzoq davom etadigan aloqalarda kalitlar yangilanishi mumkin. Sessiya yakunlangach, vaqtinchalik kalitlar va maxfiy maʼlumotlar xavfsiz tarzda oʻchirilishi lozim.


== Turlari ==
== Turlari ==


Kriptografik protokollar vazifasiga qarab bir nechta guruhlarga bo‘linadi.
Kriptografik protokollar vazifasiga qarab bir nechta guruhlarga boʻlinadi.


=== Transport qatlami protokollari ===
=== Transport qatlami protokollari ===


Transport qatlami xavfsizligi protokollari tarmoq orqali uzatiladigan ma’lumotlarni himoyalash uchun ishlatiladi.
Transport qatlami xavfsizligi protokollari tarmoq orqali uzatiladigan maʼlumotlarni himoyalash uchun ishlatiladi.


[[TLS]] protokoli mijoz va server ilovalariga internet orqali ma’lumotlarni himoyalangan tarzda almashish imkonini beradi. TLS 1.3 versiyasi RFC 8446 hujjatida tavsiflangan.<ref name="rfc8446">Rescorla, Eric. [https://www.rfc-editor.org/info/rfc8446 RFC 8446: The Transport Layer Security Protocol Version 1.3]. IETF, 2018-yil.</ref>
[[TLS]] protokoli mijoz va server ilovalariga internet orqali maʼlumotlarni himoyalangan tarzda almashish imkonini beradi. TLS 1.3 versiyasi RFC 8446 hujjatida tavsiflangan.<ref name="rfc8446">Rescorla, Eric. [https://www.rfc-editor.org/info/rfc8446 RFC 8446: The Transport Layer Security Protocol Version 1.3]. IETF, 2018-yil.</ref>


=== Kalitlarni kelishish protokollari ===
=== Kalitlarni kelishish protokollari ===
=== Himoyalangan xabar almashish protokollari ===
=== Himoyalangan xabar almashish protokollari ===


Himoyalangan xabar almashish protokollari foydalanuvchilar o‘rtasidagi xabarlarni uchdan uchgacha shifrlash, sessiya kalitlarini yangilash va qurilmalar bo‘yicha muloqotni boshqarish uchun qo‘llaniladi.
Himoyalangan xabar almashish protokollari foydalanuvchilar oʻrtasidagi xabarlarni uchdan uchgacha shifrlash, sessiya kalitlarini yangilash va qurilmalar boʻyicha muloqotni boshqarish uchun qoʻllaniladi.


[[Signal protokoli]] dastlabki sessiya kalitini hosil qilish, xabar kalitlarini yangilash va asinxron xabar almashish uchun mo‘ljallangan bir nechta mexanizmlarni o‘z ichiga oladi.
[[Signal protokoli]] dastlabki sessiya kalitini hosil qilish, xabar kalitlarini yangilash va asinxron xabar almashish uchun moʻljallangan bir nechta mexanizmlarni oʻz ichiga oladi.


=== Autentifikatsiya protokollari ===
=== Autentifikatsiya protokollari ===
Autentifikatsiya protokollari foydalanuvchi, qurilma yoki serverning haqiqiyligini tekshirish uchun ishlatiladi.
Autentifikatsiya protokollari foydalanuvchi, qurilma yoki serverning haqiqiyligini tekshirish uchun ishlatiladi.


Ular parol, sertifikat, raqamli imzo, bir martalik parol yoki boshqa identifikatsiya ma’lumotlariga asoslanishi mumkin.
Ular parol, sertifikat, raqamli imzo, bir martalik parol yoki boshqa identifikatsiya maʼlumotlariga asoslanishi mumkin.


=== Guruhli aloqa protokollari ===
=== Guruhli aloqa protokollari ===


Guruhli aloqa protokollari bir nechta ishtirokchi o‘rtasida himoyalangan ma’lumot almashish uchun mo‘ljallangan.
Guruhli aloqa protokollari bir nechta ishtirokchi oʻrtasida himoyalangan maʼlumot almashish uchun moʻljallangan.


Bunday protokollarda guruh a’zolarini qo‘shish va chiqarish, guruh kalitlarini yangilash, xabarlarni tasdiqlash hamda guruh holatini sinxronlashtirish masalalari yuzaga keladi.
Bunday protokollarda guruh aʼzolarini qoʻshish va chiqarish, guruh kalitlarini yangilash, xabarlarni tasdiqlash hamda guruh holatini sinxronlashtirish masalalari yuzaga keladi.


== Xavfsizlik xususiyatlari ==
== Xavfsizlik xususiyatlari ==
=== Maxfiylik ===
=== Maxfiylik ===


Maxfiylik ma’lumot mazmunini faqat ruxsat etilgan tomonlar o‘qiy olishini anglatadi.
Maxfiylik maʼlumot mazmunini faqat ruxsat etilgan tomonlar oʻqiy olishini anglatadi.


Bu xususiyat shifrlash algoritmlari va maxfiy kalitlarni ishonchli boshqarish orqali ta’minlanadi.
Bu xususiyat shifrlash algoritmlari va maxfiy kalitlarni ishonchli boshqarish orqali taʼminlanadi.


=== Yaxlitlik ===
=== Yaxlitlik ===


Yaxlitlik xabar uzatilish jarayonida o‘zgartirilmaganini tekshirish imkoniyatini beradi.
Yaxlitlik xabar uzatilish jarayonida oʻzgartirilmaganini tekshirish imkoniyatini beradi.


Xesh funksiyalari, xabarni autentifikatsiya qilish kodi va raqamli imzolar ushbu maqsadda ishlatilishi mumkin.
Xesh funksiyalari, xabarni autentifikatsiya qilish kodi va raqamli imzolar ushbu maqsadda ishlatilishi mumkin.
Autentifikatsiya muloqot qilayotgan tomonning haqiqiyligini tekshirishga yordam beradi.
Autentifikatsiya muloqot qilayotgan tomonning haqiqiyligini tekshirishga yordam beradi.


Bu himoya o‘rtadagi vositachi hujumi xavfini kamaytirishi mumkin. Biroq bu xususiyatning samaradorligi foydalanuvchi identifikatsiya ma’lumotlarini qanday tekshirishi va ishonch zanjiri qanday boshqarilishiga bog‘liq.
Bu himoya oʻrtadagi vositachi hujumi xavfini kamaytirishi mumkin. Biroq bu xususiyatning samaradorligi foydalanuvchi identifikatsiya maʼlumotlarini qanday tekshirishi va ishonch zanjiri qanday boshqarilishiga bogʻliq.


=== Qayta yuborishdan himoya ===
=== Qayta yuborishdan himoya ===


Qayta yuborish hujumi oldin yuborilgan xabar yoki autentifikatsiya ma’lumotini takroran yuborishga asoslanadi.
Qayta yuborish hujumi oldin yuborilgan xabar yoki autentifikatsiya maʼlumotini takroran yuborishga asoslanadi.


Bunday hujumlarga qarshi xabar tartib raqami, vaqt belgisi, tasodifiy qiymat yoki sessiya identifikatori ishlatilishi mumkin.
Bunday hujumlarga qarshi xabar tartib raqami, vaqt belgisi, tasodifiy qiymat yoki sessiya identifikatori ishlatilishi mumkin.


=== Oldinga yo‘naltirilgan maxfiylik ===
=== Oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik ===


Oldinga yo‘naltirilgan maxfiylik uzoq muddatli kalit keyinchalik oshkor bo‘lgan holatda avvalgi sessiyalar ma’lumotlarini himoyalashga qaratilgan xususiyatdir.
Oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik uzoq muddatli kalit keyinchalik oshkor boʻlgan holatda avvalgi sessiyalar maʼlumotlarini himoyalashga qaratilgan xususiyatdir.


Bu odatda vaqtinchalik kalitlar, yangi Diffie–Hellman hisoblashlari va sessiya kalitlarini muntazam yangilash orqali ta’minlanadi.
Bu odatda vaqtinchalik kalitlar, yangi Diffie–Hellman hisoblashlari va sessiya kalitlarini muntazam yangilash orqali taʼminlanadi.


== Tahdidlar va cheklovlar ==
== Tahdidlar va cheklovlar ==


Kriptografik protokolning xavfsizligi faqat matematik algoritmlarga emas, balki uning amalga oshirilishi va foydalanish sharoitiga ham bog‘liq.
Kriptografik protokolning xavfsizligi faqat matematik algoritmlarga emas, balki uning amalga oshirilishi va foydalanish sharoitiga ham bogʻliq.


Quyidagi holatlar protokol himoyasiga salbiy ta’sir qilishi mumkin:
Quyidagi holatlar protokol himoyasiga salbiy taʼsir qilishi mumkin:


yopiq kalitlarning oshkor bo‘lishi;
yopiq kalitlarning oshkor boʻlishi;
zaif yoki qayta ishlatilgan parollar;
zaif yoki qayta ishlatilgan parollar;
tasodifiy sonlar generatorining past sifati;
tasodifiy sonlar generatorining past sifati;
eskirgan yoki zaif algoritmlardan foydalanish;
eskirgan yoki zaif algoritmlardan foydalanish;
sertifikatlarni noto‘g‘ri tekshirish;
sertifikatlarni notoʻgʻri tekshirish;
xabar tartib raqamlarini noto‘g‘ri yuritish;
xabar tartib raqamlarini notoʻgʻri yuritish;
qayta yuborish hujumlari;
qayta yuborish hujumlari;
dasturiy ta’minotdagi xatolar;
dasturiy taʼminotdagi xatolar;
foydalanuvchi qurilmasining zararlanishi;
foydalanuvchi qurilmasining zararlanishi;
xizmat ko‘rsatishni rad etish hujumlari.
xizmat koʻrsatishni rad etish hujumlari.


Kriptografik protokol xabar mazmunini himoya qilishi mumkin, biroq u barcha metadata ma’lumotlarini avtomatik tarzda yashirmaydi. Masalan, tarmoq manzili, xabar yuborilgan vaqt yoki aloqaning mavjudligi haqidagi ayrim ma’lumotlar qo‘shimcha himoya vositalarini talab qilishi mumkin.
Kriptografik protokol xabar mazmunini himoya qilishi mumkin, biroq u barcha metadata maʼlumotlarini avtomatik tarzda yashirmaydi. Masalan, tarmoq manzili, xabar yuborilgan vaqt yoki aloqaning mavjudligi haqidagi ayrim maʼlumotlar qoʻshimcha himoya vositalarini talab qilishi mumkin.


== Standartlashtirish va tekshirish ==
== Standartlashtirish va tekshirish ==


Ko‘plab kriptografik protokollar xalqaro standartlashtirish tashkilotlari, ilmiy hamjamiyat va texnologik tashkilotlar tomonidan ishlab chiqiladi yoki tavsiflanadi.
Koʻplab kriptografik protokollar xalqaro standartlashtirish tashkilotlari, ilmiy hamjamiyat va texnologik tashkilotlar tomonidan ishlab chiqiladi yoki tavsiflanadi.


IETF internet protokollari uchun RFC hujjatlarini e’lon qiladi. NIST esa kriptografik standartlar, tavsiyalar va qo‘llanmalarni nashr etadi.
IETF internet protokollari uchun RFC hujjatlarini eʼlon qiladi. NIST esa kriptografik standartlar, tavsiyalar va qoʻllanmalarni nashr etadi.


Kriptografik protokol ishlab chiqilganda yoki joriy etilganda quyidagi yo‘nalishlar muhim hisoblanadi:
Kriptografik protokol ishlab chiqilganda yoki joriy etilganda quyidagi yoʻnalishlar muhim hisoblanadi:


algoritmlarning zamonaviy xavfsizlik talablariga mosligi;
algoritmlarning zamonaviy xavfsizlik talablariga mosligi;
kalitlarni yangilash va bekor qilish tartibi.
kalitlarni yangilash va bekor qilish tartibi.


== Qo‘llanilishi ==
== Qoʻllanilishi ==


Kriptografik protokollar turli sohalarda qo‘llaniladi:
Kriptografik protokollar turli sohalarda qoʻllaniladi:


veb-saytlar va veb-xizmatlar;
veb-saytlar va veb-xizmatlar;
virtual xususiy tarmoqlar;
virtual xususiy tarmoqlar;
mobil va ish stoli dasturlari;
mobil va ish stoli dasturlari;
elektron to‘lov tizimlari;
elektron toʻlov tizimlari;
davlat va korporativ axborot tizimlari;
davlat va korporativ axborot tizimlari;
bulutli xizmatlar;
bulutli xizmatlar;

2026-yil 20-noyabr, 15:38 dagi (joriy) koʻrinishi

Kriptografik protokol — aloqa qiluvchi ikki yoki undan ortiq tomon oʻrtasida maʼlumotlarni himoyalangan almashish uchun moʻljallangan qoidalar, xabarlar ketma-ketligi va kriptografik amallar majmui.

Kriptografik protokol maʼlumotlarni shifrlash, xabar yaxlitligini tekshirish, muloqot tomonlarini autentifikatsiya qilish, umumiy maxfiy kalitlarni hosil qilish hamda qayta yuborish hujumlariga qarshi himoya kabi vazifalarni bajarishi mumkin.

NIST taʼrifiga koʻra, protokol aloqa qiluvchi tomonlar oʻrtasida uzatiladigan maʼlumotlarning tuzilishi va xabarlar tartibini belgilovchi qoidalar toʻplamidir. Xavfsizlik protokoli esa xavfsizlikka oid funksiyalarni bajaruvchi mavhum yoki amaliy protokol hisoblanadi.[1][2]

Kriptografik protokol alohida kriptografik algoritmdan farq qiladi. Algoritm, masalan, shifrlash, xeshlash yoki raqamli imzo yaratish funksiyasini bajaradi. Protokol esa bir yoki bir nechta algoritmni qaysi tartibda, qaysi kalitlar bilan va qaysi turdagi xabarlar orqali qoʻllashni belgilaydi.

Masalan, simmetrik shifrlash algoritmi maʼlumotni shifrlashi mumkin. Biroq xavfsiz aloqa uchun tomonlar qanday qilib umumiy kalitga ega boʻlishi, kim bilan muloqot qilinayotgani qanday tekshirilishi, xabar qayta yuborilganini aniqlash va sessiya tugagandan soʻng kalitlarni qanday almashtirish masalalari kriptografik protokol doirasida hal qilinadi.

Kriptografiya maxfiy maʼlumotlardan ruxsatsiz foydalanishning oldini olish va maʼlumotni tekshirish imkonini beruvchi algoritmlar, protokollar hamda metodologiyalarni oʻz ichiga oladi.[3]

Asosiy maqsadlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kriptografik protokolning vazifalari uning qoʻllanilish sohasiga bogʻliq. Biroq koʻplab protokollarda quyidagi maqsadlar uchraydi:

Maxfiylik — maʼlumot mazmunini ruxsatsiz shaxslar oʻqiy olmasligini taʼminlash. Yaxlitlik — xabar uzatilish jarayonida oʻzgartirilmaganini tekshirish. Autentifikatsiya — muloqot qilayotgan tomonning shaxsini yoki tizimga tegishliligini tekshirish. Kalitlarni kelishish — tomonlar oʻrtasida umumiy maxfiy kalit hosil qilish. Qayta yuborishdan himoya — oldin yuborilgan xabarni takroran yuborish orqali amalga oshiriladigan hujumlarni aniqlash. Oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik — kelajakda uzoq muddatli kalitlar oshkor boʻlgan taqdirda avvalgi sessiyalar maʼlumotlarini himoyalash. Kalitlarni yangilash — uzoq davom etadigan sessiyalarda yangi kalitlardan foydalanishga oʻtish.

Autentifikatsiyalangan shifrlash mexanizmlari maʼlumotning maxfiyligi va yaxlitligini birgalikda taʼminlash uchun ishlatiladi. AEAD deb ataladigan bunday mexanizmlar shifrlangan maʼlumot bilan birga qoʻshimcha bogʻlangan maʼlumotlarning yaxlitligini ham tekshirishi mumkin.[4]

Tarkibiy qismlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kriptografik protokol odatda bir nechta tarkibiy qismdan iborat boʻladi.

Ishtirokchilar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Protokolda ikki yoki undan ortiq aloqa tomoni qatnashadi. Ular foydalanuvchilar, serverlar, dasturiy mijozlar, qurilmalar yoki boshqa axborot tizimlari boʻlishi mumkin.

Baʼzi protokollarda ishtirokchilar bevosita muloqot qiladi. Boshqa holatlarda esa ular xabarlarni yetkazib beruvchi server, sertifikat markazi yoki identifikatsiya xizmati orqali aloqa oʻrnatadi.

Xabarlar va holatlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kriptografik protokol ishtirokchilar orasida uzatiladigan xabarlarning formatini va ketma-ketligini belgilaydi.

Xabar tarkibida quyidagi maʼlumotlar boʻlishi mumkin:

protokol versiyasi; ishtirokchi yoki sessiya identifikatori; ochiq kalit; raqamli imzo; shifrlangan maʼlumot; xabar tartib raqami; vaqt belgisi; tasodifiy qiymat; autentifikatsiya kodi.

Koʻplab protokollar sessiya holatini yuritadi. Sessiya holati qaysi kalitlardan foydalanilayotgani, xabarlarning qaysi bosqichda ekani va oldingi amallar natijasini saqlashi mumkin.

Kriptografik kalitlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kriptografik kalit — shifrlash, deshifrlash, raqamli imzo yaratish yoki imzoni tekshirish kabi amallarni boshqaruvchi qiymatdir.[5]

Protokolda quyidagi kalitlar ishlatilishi mumkin:

simmetrik shifrlash kaliti; ochiq va yopiq kalit jufti; sessiya kaliti; identifikatsiya kaliti; raqamli imzo kaliti; kalitlarni hosil qilish uchun ishlatiladigan boshlangʻich maxfiy qiymat.

Sessiya kaliti odatda maʼlum bir muloqot davri uchun yaratiladi. Uzoq muddatli kalitlar esa foydalanuvchi yoki tizimni aniqlash uchun ishlatilishi mumkin.

Tasodifiy qiymatlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Koʻplab protokollarda tasodifiy yoki oldindan bashorat qilib boʻlmaydigan qiymatlardan foydalaniladi. Bunday qiymatlar xabarlarning takrorlanishini aniqlash, yangi sessiyalarni farqlash va kalitlar hosil qilish uchun ishlatiladi.

Tasodifiy qiymatlar notoʻgʻri yaratilsa yoki qayta ishlatilsa, protokolning xavfsizligi kamayishi mumkin.

Kriptografik mexanizmlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kriptografik protokollar turli mexanizmlarni birlashtirishi mumkin.

Simmetrik shifrlash

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Simmetrik shifrlashda maʼlumotni shifrlash va ochish uchun bir xil maxfiy kalit yoki oʻzaro bogʻlangan kalitlardan foydalaniladi.

Bunday shifrlash usuli odatda katta hajmdagi maʼlumotlarni tez qayta ishlash uchun qoʻllaniladi. Sessiya tashkil etilgandan soʻng asosiy maʼlumot almashinuvi koʻpincha simmetrik shifrlash orqali amalga oshiriladi.

Ochiq kalitli kriptografiya

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ochiq kalitli kriptografiyada ochiq va yopiq kalitlardan foydalaniladi. Ochiq kalit boshqa tomonlarga berilishi mumkin, yopiq kalit esa uning egasi tomonidan maxfiy saqlanadi.

Ushbu yondashuv raqamli imzo yaratish, kalitlarni kelishish va ayrim holatlarda maʼlumotni shifrlash uchun ishlatiladi.

Xesh funksiyalari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Xesh funksiyasi maʼlumotdan belgilangan uzunlikdagi qiymat hosil qiladi. Xesh qiymati maʼlumot yaxlitligini tekshirish, raqamli imzo yaratish va kalit hosil qilish jarayonlarida ishlatilishi mumkin.

Xabarni autentifikatsiya qilish kodi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Xabarni autentifikatsiya qilish kodi maxfiy kalit yordamida hisoblanadigan qiymatdir. U xabar mazmuni oʻzgartirilmaganini va xabar kalitga ega boʻlgan tomon tomonidan yaratilganini tekshirish uchun ishlatiladi.

Kalitlarni kelishish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kalitlarni kelishish protokollari ikki yoki undan ortiq tomonga umumiy maxfiy kalit hosil qilish imkonini beradi.

Diffie–Hellman kalit almashinuvi ushbu turdagi yondashuvlarning eng mashhur namunalaridan biridir. NIST SP 800-56A tavsiyasida chekli maydonlar va elliptik egri chiziqlar asosidagi bir nechta Diffie–Hellman hamda MQV kalitlarni kelishish sxemalari tavsiflangan.[6]

Ishlash bosqichlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kriptografik protokollarning aniq tuzilishi turlicha boʻlsa-da, koʻplab protokollarda quyidagi bosqichlar uchraydi.

Boshlangʻich tayyorgarlik

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ushbu bosqichda tomonlar protokol versiyasini, qoʻllaniladigan algoritmlarni va kriptografik parametrlarni tanlashi mumkin.

Baʼzi tizimlarda foydalanuvchi yoki server oldindan sertifikat, ochiq kalit, identifikatsiya maʼlumoti yoki boshqa ishonch maʼlumotlarini oladi.

Autentifikatsiya

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Autentifikatsiya bosqichida tomonlar bir-birining shaxsini yoki tizimga tegishliligini tekshiradi.

Bu raqamli sertifikat, parol, raqamli imzo, oldindan ulashilgan kalit yoki boshqa mexanizmlar orqali amalga oshirilishi mumkin.

Kalitlarni hosil qilish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tomonlar umumiy maxfiy kalitni hosil qiladi yoki uzatadi. Keyinchalik ushbu kalit sessiya kalitlarini hosil qilish uchun ishlatilishi mumkin.

Himoyalangan maʼlumot almashinuvi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Sessiya kalitlari tayyor boʻlgach, tomonlar maʼlumotlarni shifrlangan va autentifikatsiyalangan shaklda uzatadi.

Xabarlar tarkibida tartib raqami, vaqt belgisi yoki boshqa himoya maʼlumotlari boʻlishi mumkin. Bu qayta yuborish hujumlarini aniqlashga yordam beradi.

Sessiyani yangilash yoki tugatish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Uzoq davom etadigan aloqalarda kalitlar yangilanishi mumkin. Sessiya yakunlangach, vaqtinchalik kalitlar va maxfiy maʼlumotlar xavfsiz tarzda oʻchirilishi lozim.

Kriptografik protokollar vazifasiga qarab bir nechta guruhlarga boʻlinadi.

Transport qatlami protokollari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Transport qatlami xavfsizligi protokollari tarmoq orqali uzatiladigan maʼlumotlarni himoyalash uchun ishlatiladi.

TLS protokoli mijoz va server ilovalariga internet orqali maʼlumotlarni himoyalangan tarzda almashish imkonini beradi. TLS 1.3 versiyasi RFC 8446 hujjatida tavsiflangan.[7]

Kalitlarni kelishish protokollari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kalitlarni kelishish protokollari umumiy maxfiy kalit hosil qilish uchun ishlatiladi.

Bunday protokollarga quyidagilar kiradi:

Diffie–Hellman kalit almashinuvi; X3DH; PQXDH; elliptik egri chiziqli Diffie–Hellman asosidagi protokollar.

Himoyalangan xabar almashish protokollari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Himoyalangan xabar almashish protokollari foydalanuvchilar oʻrtasidagi xabarlarni uchdan uchgacha shifrlash, sessiya kalitlarini yangilash va qurilmalar boʻyicha muloqotni boshqarish uchun qoʻllaniladi.

Signal protokoli dastlabki sessiya kalitini hosil qilish, xabar kalitlarini yangilash va asinxron xabar almashish uchun moʻljallangan bir nechta mexanizmlarni oʻz ichiga oladi.

Autentifikatsiya protokollari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Autentifikatsiya protokollari foydalanuvchi, qurilma yoki serverning haqiqiyligini tekshirish uchun ishlatiladi.

Ular parol, sertifikat, raqamli imzo, bir martalik parol yoki boshqa identifikatsiya maʼlumotlariga asoslanishi mumkin.

Guruhli aloqa protokollari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Guruhli aloqa protokollari bir nechta ishtirokchi oʻrtasida himoyalangan maʼlumot almashish uchun moʻljallangan.

Bunday protokollarda guruh aʼzolarini qoʻshish va chiqarish, guruh kalitlarini yangilash, xabarlarni tasdiqlash hamda guruh holatini sinxronlashtirish masalalari yuzaga keladi.

Xavfsizlik xususiyatlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Maxfiylik maʼlumot mazmunini faqat ruxsat etilgan tomonlar oʻqiy olishini anglatadi.

Bu xususiyat shifrlash algoritmlari va maxfiy kalitlarni ishonchli boshqarish orqali taʼminlanadi.

Yaxlitlik xabar uzatilish jarayonida oʻzgartirilmaganini tekshirish imkoniyatini beradi.

Xesh funksiyalari, xabarni autentifikatsiya qilish kodi va raqamli imzolar ushbu maqsadda ishlatilishi mumkin.

Autentifikatsiya

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Autentifikatsiya muloqot qilayotgan tomonning haqiqiyligini tekshirishga yordam beradi.

Bu himoya oʻrtadagi vositachi hujumi xavfini kamaytirishi mumkin. Biroq bu xususiyatning samaradorligi foydalanuvchi identifikatsiya maʼlumotlarini qanday tekshirishi va ishonch zanjiri qanday boshqarilishiga bogʻliq.

Qayta yuborishdan himoya

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qayta yuborish hujumi oldin yuborilgan xabar yoki autentifikatsiya maʼlumotini takroran yuborishga asoslanadi.

Bunday hujumlarga qarshi xabar tartib raqami, vaqt belgisi, tasodifiy qiymat yoki sessiya identifikatori ishlatilishi mumkin.

Oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik uzoq muddatli kalit keyinchalik oshkor boʻlgan holatda avvalgi sessiyalar maʼlumotlarini himoyalashga qaratilgan xususiyatdir.

Bu odatda vaqtinchalik kalitlar, yangi Diffie–Hellman hisoblashlari va sessiya kalitlarini muntazam yangilash orqali taʼminlanadi.

Tahdidlar va cheklovlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kriptografik protokolning xavfsizligi faqat matematik algoritmlarga emas, balki uning amalga oshirilishi va foydalanish sharoitiga ham bogʻliq.

Quyidagi holatlar protokol himoyasiga salbiy taʼsir qilishi mumkin:

yopiq kalitlarning oshkor boʻlishi; zaif yoki qayta ishlatilgan parollar; tasodifiy sonlar generatorining past sifati; eskirgan yoki zaif algoritmlardan foydalanish; sertifikatlarni notoʻgʻri tekshirish; xabar tartib raqamlarini notoʻgʻri yuritish; qayta yuborish hujumlari; dasturiy taʼminotdagi xatolar; foydalanuvchi qurilmasining zararlanishi; xizmat koʻrsatishni rad etish hujumlari.

Kriptografik protokol xabar mazmunini himoya qilishi mumkin, biroq u barcha metadata maʼlumotlarini avtomatik tarzda yashirmaydi. Masalan, tarmoq manzili, xabar yuborilgan vaqt yoki aloqaning mavjudligi haqidagi ayrim maʼlumotlar qoʻshimcha himoya vositalarini talab qilishi mumkin.

Standartlashtirish va tekshirish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Koʻplab kriptografik protokollar xalqaro standartlashtirish tashkilotlari, ilmiy hamjamiyat va texnologik tashkilotlar tomonidan ishlab chiqiladi yoki tavsiflanadi.

IETF internet protokollari uchun RFC hujjatlarini eʼlon qiladi. NIST esa kriptografik standartlar, tavsiyalar va qoʻllanmalarni nashr etadi.

Kriptografik protokol ishlab chiqilganda yoki joriy etilganda quyidagi yoʻnalishlar muhim hisoblanadi:

algoritmlarning zamonaviy xavfsizlik talablariga mosligi; kalit uzunligi va kriptografik parametrlarning tanlanishi; protokolning formal tahlili; mustaqil xavfsizlik auditi; dasturiy amalga oshirishni tekshirish; xatolar yuzaga kelganda xavfsiz ishlash; kalitlarni yangilash va bekor qilish tartibi.

Qoʻllanilishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kriptografik protokollar turli sohalarda qoʻllaniladi:

veb-saytlar va veb-xizmatlar; elektron pochta; virtual xususiy tarmoqlar; mobil va ish stoli dasturlari; elektron toʻlov tizimlari; davlat va korporativ axborot tizimlari; bulutli xizmatlar; himoyalangan xabar almashish tizimlari; elektron imzo tizimlari; sanoat va muhim axborot infratuzilmasi tarmoqlari.

Shuningdek qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kriptografiya Simmetrik shifrlash Ochiq kalitli kriptografiya Raqamli imzo Xesh funksiyasi Kalitlarni kelishish protokoli Diffie–Hellman kalit almashinuvi TLS Signal protokoli Uchdan uchgacha shifrlash Axborot xavfsizligi

  1. ↑ NIST. Protocol. Computer Security Resource Center.
  2. ↑ NIST. Security protocol. Computer Security Resource Center.
  3. ↑ NIST. Cryptography. Computer Security Resource Center.
  4. ↑ McGrew, David. RFC 5116: An Interface and Algorithms for Authenticated Encryption. IETF, 2008-yil.
  5. ↑ NIST. Cryptographic key. Computer Security Resource Center.
  6. ↑ Barker, Elaine; Chen, Lily; Roginsky, Allen va boshqalar. SP 800-56A Rev. 3: Recommendation for Pair-Wise Key-Establishment Schemes Using Discrete Logarithm Cryptography. NIST, 2018-yil.
  7. ↑ Rescorla, Eric. RFC 8446: The Transport Layer Security Protocol Version 1.3. IETF, 2018-yil.

Tashqi havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

NIST Computer Security Resource Center lug‘ati NIST kriptografik standartlari va qo‘llanmalari RFC Editor Internet Engineering Task Force

Turkum Turkum protokollar Turkum xavfsizligi Turkum protokollari