Koshiy: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi |
2026-yil 20-noyabr, 15:26 dagi (joriy) koʻrinishi
Koshiy (Al-Koshiy), Gʻiyosiddin Jamshid (taxminan 1430-yilda Samarqandda vafot etgan) — atoqli matematik va astronom.
| Gʻiyosiddin Jamshid al-Koshiy | |
|---|---|
|
Gʻiyosiddin Jamshid al-Koshiy portreti, rassom Leonid Kaydalov | |
| Tavalludi |
1480-yil Koshon, Gʻarbiy Eron, Temuriylar imperiyasi |
| Vafoti |
1429-yil Samarqand, Movarounnahr, Temuriylar imperiyasi |
Yoshligi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Jamshid ibn Masʼud ibn Mahmud Gʻiyosiddin al-Koshiy— XIV-XV asrda riyoziyotchilar, tabiblar va hunarmandlar yurti boʻlgan Koshonda tugʻilgan. Uning bobosi Mahmud ibn Yahʼyo ibn al-Hasan al-Koshiy oʻz davrining ziyoli kishilaridan boʻlib, 1411- yilda Sherozda riyoziyot va astrologiyaga oid risola— Iskandarning (A. Temur nabirasi) goroskopini tuzgan.
Gʻiyosiddinning tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlib, yoshlik yillarining asosiy qismi Koshonda oʻtgan. Yoshlik yillarida riyoziyot va falakyot ilmiga qiziqib qadimgi Gretsiya, Eron va Markaziy osiyolik koʻplab olimlarning asarlarini tarjima qilib, sharxlar yozgan. U tabobat, mantiq, huquqshunoslik va adabiyot fanini chuqur oʻrgangan.
Ilmiy faoliyati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Keyinchalik Koshiy Hirotga kelib, Shoxruh saroyida xizmat qilgan. Unga atab "Elxon zij" ni takomillashtirish uchun "Xoqon ziji" (Ziji Xoqoniy dar takmili "Ziji Elxoniy". Uning bu asari oʻz davridagi astronomiyaga oid shox asarlardan biri hisoblangan.
Oʻsha davrda Ulugʻbek hokimiyatida koʻpchilik olimlarni Samarqandga toʻplash ishlari olib borilayotgan vaqt edi. 1416- yil al-Koshiy ham Samarqandga taklif etildi va hayotining soʻnggi yillarigacha oʻsha yerda qoldi.
Qozizoda Rumiy bilan birga Ulugʻbek rasadxonasi va madrasasi qurilishiga rahbarlik qilgan. Koshiy Ulugʻbek qoʻl ostida ishlagan Husayn Birjoniy, Ali Qushchi va boshqalarning kamolotga yetishishiga katta qissa qoʻshgan. Koshiy astronomiyaga oid „Ziji Hoqoniy dar takmili ziji Elxoniy“ („Elxoniy astronomik jadvalini takomillashtirishda Hoqoniy astronomik jadvalining ahamiyati“), „Sullam us-samo“ („Osmon narvoni“), „Noʻzxat ul-xadoiq“ („Bogʻlar sayri“) va matematikaga oid „Risola al-muhitiyya“ („Aylana xaqida risola“), „Risola ul-atvor nal-jayb“ („Vatarlar va sinus haqida risola“), „Miftoh ulhisob“ („Arifmetika kaliti“) asarlarini yozgan. Koshiy birinchi boʻlib matematikaga pozitsion asosla oʻnli kasrlarni kiritdi va nazariy asosdagi, ixtiyoriy koʻrsatkichli ildiz chiqarishda qozir „Ruffini — Gorner“ usuli leb ataladigan usulni pa „Nyuton binomi“ning koeffiniyentlarini topishda formulaga toʻgri keladigan adlitin usulni qoʻlladi. Koshiy sin G na l (pi) so-nini oʻnlik sistemada 17 xona aniqlik bilan hisobladi. Koshiy Oʻrta asr Sharq matematikasini yuqori bosqichga koʻtarishga katta hissa qoʻshdi[1].
Asarlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]“Miftax al-xisab” ((forsiyda yozilgan) “Arifmetika kaliti”) - al Koshiyning asosiy asari boʻlib, arifmetika va algebra boʻyicha batafsil maʼlumotlar bayonotiga bagʻishlangan. Fan tarixshunoslar tomonidan yuqori baholangan, koʻplab ovrupa tillariga tarjima qilingan.
“Ar-Risala al-muxitiyya” ((forsiyda yozilgan) “Aylana haqida risola”) - asar π (pi) soni hamda sin 1° ni oʻz davri uchun oʻta aniqlakda hisoblashga bagʻishlangan.
“Zidj Xakani dar takmili zidji Elxani” ((forsiyda yozilgan) “Zidji Hoqoniy”) - Shohruhga bagʻishlangan astronomik jadvallar.
Ulugʻbekning akademiyasi kabi qimmatli maʼlumotlar mavjud otasiga yozgan maktubi Yevropa va Osiyoning koʻplab tillariga tarjima qilingan[2].
Matematikaga qoʻshgan hissasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]1. Ilk bor (Ovrupada Simon Stevindan 150 yil avval) oʻn karra hisobini kiritgan va undan muntazam foydalangan.
2. Ulugʻbek hamda Qozi zoda Rumiy bilan birga ketma-ketlik yaqinligi usulini ishlab chiqqan, XIX asrda Ovrupada fransuz matematigi E.Pikar tomonidan qayta ochilgan.
3. “Nyuton binomiy” nomi bilan ataluvchi formulaga asoslangan ixtiyoriy ildiz darajalarining yaqin joylashuv usulini ishlab chiqdi.
4. Endilikda “Gorner chizmasi” nomi bilan mashhur koʻphadni hisoblash uslubini ishlab chiqqan.
Unga tegishli boʻlgan asarlar hozir Berlin, Leyden, Sankt Peterburg, London va boshqa davlatlar kutubxonalarida saqlanmoqda.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
- ↑ „O`zbekistonda ilm-fan taraqqiyoti“.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Al.: Yushke i mch A. P.. Istoriya matematiki peredniye veka. M.. 1961; Magiiye ne kaya G. P.. Ucheniye o chisle na srednevekovom Blijnem i Srednem Vostoke, T.. 1967.
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |