Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Kereyxon: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi

2026-yil 20-noyabr, 14:48 dagi (joriy) koʻrinishi

Kereyxon
qozoqcha: Керей-хан
Flag of the Kazakh Khanate
 Qozoq xonligining 1-xoni
Mansab davri
1465 – 1473
Oʻtmishdoshi Lavozim paydo boʻldi
Vorisi Burunduqxon
Shaxsiy maʼlumotlari
Vafoti 1473
Dashti Qipchoq
Bolalari Burunduqxon
Otasi Bolat sultan

Kereyxon, Kerey (toʻliq ismi Kerey ibn Poʻlat ibn Toʻxta Qiya ibn Oʻrusxon, yevropalik mualliflarda Girey) (? — 1470) — Ikki buyuk tarixiy shaxsdan biri, qozoq xonligining asoschisi, birinchi qozoq xoni. Oq Oʻrda xoni Urs avlodidan. Ursxondan Toʻqtaqiya, Bolatdan, Kereyxon tarqalgan[1].

“Tavorix-i Guzida-yi Nusratnoma”da yozilishicha, Kereyxon Bolatning yagona farzandidir. XV asr oʻrtalarigacha boʻlgan tarixiy voqealarda Kereyxon haqida maʼlumot yoʻq. Muhammad Haydar Dulatiyning “Tarix-i Rashidiy” asarida Kereyxon birinchi marta XV asr oxirida Qozoq xonligining tashkil topishi bilan bogʻliq voqealarda qarindoshi Jonibekxon bilan birga tilga olinadi. Unda Kereyxon va Jonibekxonning Abilxayr xonligidan ajralib chiqib, Moʻgʻuliston gʻarbidagi Shu qoʻltigʻi bilan Qoʻziboshi oʻlkasi oraligʻida oʻrnashib qolganligi haqida hikoya qilinadi. Bu hudud oʻsha yillarda Moʻgʻuliston hukmdori boʻlgan Esenbugʻaxon va uning oʻgay ukasi Yunisxonning mulklari orasida edi.

Hukmronlik yillari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Soʻngi yillarda ilmiy muomalaga kiritilgan rivoyatga koʻra, Kereyxon va Jonibekxon 1457-yilning kuzida oʻz urugʻ va urugʻlari bilan Shu hududiga koʻchib oʻtgan. Va 1458-yil bahorida Kerey xon darajasiga koʻtarildi. Kereyxon va Jonibekxonning ajralishi bilan koʻchmanchi oʻzbeklar davlatida parchalanish jarayoni boshlanadi. Abulxayrxondan norozi sultonlar, amirlar, qabila boshliqlari Kereyxon va Janibekka qoʻshilishadi. Qisqa vaqt ichida Qozoq xonligi aholisi 200 mingdan oshadi. Kereyxon va Jonibekxon tufayli Esenbugʻaxon ukasi Yunisga qarshi kurashda ishonchli va kuchli ittifoqchi topadi. Yunus 1461—62-yillarda Esenbugʻaxon vafot etgunga qadar moʻgʻullar taxtiga qarshi hech qanday chora koʻra olmadi. 1461/62—1469-yillarda Moʻgʻuliston xoni Doʻsmuhammedning bemaʼni va bemaʼni siyosati tufayli Kereyxon Yunisni qoʻllab-quvvatlay boshladi. Nihoyat, 1469-yilda Doʻsmuhammedxon vafotidan soʻng Moʻgʻulistonda hech qanday muammosiz hokimiyat tepasiga Junisxon keladi. Kereyxon davrida asos solingan qozoq-moʻgʻul munosabatlari XVI asrgacha doʻstona va osoyishta boʻlgan. Abilxayrxon Kereyxon va Jonibekxonning taʼsiri kuchayib borishidan qoʻrqib, oʻz vaqtida ularni magʻlub etish maqsadida 1468/69-yillarda yurish uyushtirdi. Yurish paytida Abulxayrxon kasal boʻlib vafot etadi, qoʻshini esa keyinroq qaytib keladi. Tez orada Koʻchmanchi oʻzbeklar davlatida hokimiyat uchun kurash boshlanadi. Abilxayrxonning kechagi muxoliflari – xonlar Ahmet va Mahmut, noʻgʻay beylari Muso va Janbirli, Sibir xoni Ibak, Pakbonning Berke sultoni, qozoq xonlari Abilxayrxonning vorisi Shayx Haydarxonga qarshi chiqadilar. Agar “Tavorix-i guzida-yi nusratnoma” maʼlumotlarida Kereyxon va Janibekning nomlari qozoq xonlari sifatida tilga olingan boʻlsa, “Fathnoma” va “Shayboniynoma” maʼlumotlarida faqat Janibekxon nomi uchraydi. Biroq Kereyxon nomi tarixiy yozuvlarda oxirgi marta 1472-73-yillarda Burish Oʻgʻlanning Yunisxon Oʻrdasiga hujumi tufayli tilga olinadi. Shunga koʻra, Kereyxon 1470-yil boshida vafot etgan. Afsonaga koʻra, Kereyxon Qozoq xonligini 10 yilga yaqin boshqargan va Xon togʻi etagiga dafn etilgan[2].

Oʻzgarishlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Abulxayrxon vafotidan keyin Dashti Qipchoqda xon taxti uchun nizolar avj oldi va oʻz vataniga qaytmoqchi boʻlgan Jonibekxon va Kereyxon aralashdi. Ular Abulxayrning vorisi Shayx Haydarxon bilan qattiq jang qiladilar. Hukmdorlaridan hech qanday yordam ololmagan Shayx Haydar hokimiyat uchun kurashda yengildi. Shundan soʻng Deshti-Qipchoqdagi hokimiyat Oʻrisxon avlodlari – Janibekxon va Kereyxonlar qoʻliga oʻtadi, ular yana oʻttiz yil davomida Pukkanilar bilan qoʻl-oyoq kurashgan.

Hokimiyatning rus xonlari qoʻliga oʻtishi “Koʻchmanchi oʻzbeklar davlati”dagi siyosiy vaziyatni oʻzgartirmadi. Biroq bu voqea «Koʻchmanchi oʻzbeklar davlati» nomining Dashti-Qipchoq deb oʻzgarishiga xizmat qildi. Oʻz vaqtida Moʻgʻulistonga koʻchib kelgan xalq oʻzbeklar sulolasida “qozoq” deb atala boshlagan va bu nom butun xonlik boʻylab tarqala boshlagan. Hokimiyat uchun kurashgan Janibekxon va uning tarafdorlari qozoqlarning birlashishi va Qozoq xonligining barpo etilishiga hissa qoʻshdilar.XV asr oʻrtalarida Jetisu oʻlkasida uzoq vaqt yashab kelgan turkiy qabilalar bir etnik guruhga birlashdilar. va qozoq xalqini tashkil etdi. Jetisu viloyati, Shu va Talas daryolari boʻyida yashovchi qozoqlarning birlashishiga Janibekxon va Kereyxon katta hissa qoʻshgan. Shu maqsadda ular oʻzaro nizolarni bostirib, oʻz mahallalariga yirik feodallarni toʻpladilar.Janibekxonning Deshti Qipchoqqa qaytgandan soʻng hokimiyatni mustahkamlagani, hayotining soʻnggi yillari va vafoti haqida maʼlumotlar yoʻq. Uning nomi tarixiy yozuvlarda oxirgi marta 1473-yilda uchraydi. Keyingi yillarda faqat Kereyxon tilga olindi. Jonibekxon tez-tez sodir boʻladigan janglardan birida halok boʻlgan deb taxmin qilish mumkin. Saqlanib qolgan xalq afsona va sheʼrlarida Xon Janibek Az Janibek deb atalgan.

Kereyxonning vafot etgan yili va sharoiti haqida aniq maʼlumotlar yoʻq. Kereyxonning uchta farzandi bor edi. Ular: Meludyuk Xon, Xoja-Muhammad va Sulton Ali. Ular orasida Qozoq xonligini 30 yildan ortiq boshqargan Mebuldukxondan keyin qirol hokimiyati nihoyat Janibek xon avlodlariga oʻtadi. Kereyxonning qolgan ikki oʻgʻli haqida maʼlumot yoʻq.

Tarixiy adabiyotlarda

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tarixiy yozuvlarda oxirgi marta Kereyxon nomi 1472-73 yillarda Burish sultoni Moʻgʻul xoni Yunis qoʻshinlariga Sirdaryo boʻyidagi shaharlar uchun hujum qilganida tilga olingan.

Tarixiy materiallarda Kereyxonning xonlik hokimiyatini oʻgʻli Mebulikka oʻtishi, Kereyxonning oʻzbeklar sulolasini boshqargan davri, qachon va qanday sharoitda vafot etgani haqida aniq maʼlumotlar yoʻq. Kereyxon 1472-73 yillardagi voqealardan keyin vafot etgan deb taxmin qilinadi.

  • Materiali po istorii kazaxskix xanstv XV—XVIII vekov, Alma-Ata, 1969.
  • Mirzo Muhammad Haydar, Tarix-i Rashidiy, Vved., trans. fors tilidan A. Oʻrinboyeva, R.P.Jalilova, L.M. Epifanova. Toshkent, 1996-yil;
  • Sultonov T.I., Podnyatye na beloi koshme. Chingizxon avlodlari. A., 2001;
  • Yeleuuly M., Shu viloyati: afsona va tarix KazMU yangiliklari. Tarix seriyasi.
  1. ↑ Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2
  2. ↑ Юдин В. П. „Орды: Белая, Синяя, Серая...“, . Чингиз-наме. Алма-Ата: Гылым, 1992 — 35-bet.