Kahrabo: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
[[File:Amber2.jpg|thumb|[[Boltiq qahrabosi]] ichidagi chumoli]] | [[File:Amber2.jpg|thumb|[[Boltiq qahrabosi]] ichidagi chumoli]] | ||
[[File:Amber Bernstein many stones.jpg|thumb|right|Sayqalnmagan qahrabo toshlari]] | [[File:Amber Bernstein many stones.jpg|thumb|right|Sayqalnmagan qahrabo toshlari]] | ||
'''Kahrabo''' — tabiiy organik birikma, igna bargli daraxtlarning qazilma smolasi. Kimyoviy formulasi S40N64O4. Oltingugurt qoʻshimchalari bor. Moʻrt. Qattiqligi 2,0—2,5. Zichligi 1000–1100 kg/m3. Tarkibi 76—81% uglerod, 10—10,5% vodorod, 7,5—13% kislorod, shuningdek, bir oz oltingugurt va azotdan tashkil topgan. Rangi turli tusli: sariq, qizgʻish jigarrang, bir oz yashil. Smolasimon yaltiraydi. Shaffof va yarim shaffof. Yaxshi jilolanadi, movutga surkalsa elektrlanadi. Yonganda xushboʻy hid tarqatadi. Kahrabo ichida oʻsimlik va hasharot qoldiqlari boʻlishi mumkin. Bunday xillaridan tayyorlangan taqinchoq va yodgorliklar yuqori baholanali. Eng yirik konlari Boltiqboʻyi mamlakatlarida paleogen va neogen davri jinslarida, [[Belarus]], Ukraina, shuningdek, Polsha, Daniya, Shvetsiya, Angliya, | '''Kahrabo''' — tabiiy organik birikma, igna bargli daraxtlarning qazilma smolasi. Kimyoviy formulasi S40N64O4. Oltingugurt qoʻshimchalari bor. Moʻrt. Qattiqligi 2,0—2,5. Zichligi 1000–1100 kg/m3. Tarkibi 76—81% uglerod, 10—10,5% vodorod, 7,5—13% kislorod, shuningdek, bir oz oltingugurt va azotdan tashkil topgan. Rangi turli tusli: sariq, qizgʻish jigarrang, bir oz yashil. Smolasimon yaltiraydi. Shaffof va yarim shaffof. Yaxshi jilolanadi, movutga surkalsa elektrlanadi. Yonganda xushboʻy hid tarqatadi. Kahrabo ichida oʻsimlik va hasharot qoldiqlari boʻlishi mumkin. Bunday xillaridan tayyorlangan taqinchoq va yodgorliklar yuqori baholanali. Eng yirik konlari Boltiqboʻyi mamlakatlarida paleogen va neogen davri jinslarida, [[Belarus]], Ukraina, shuningdek, Polsha, Daniya, Shvetsiya, Angliya, AQSh va boshqa joylarda bor. Dunyodagi eng yirik kahrabo koni Kaliningrad yaqinida. Past sifatli kahrobodan oz miqdorda kahrabo kislotasi, yogʻi, tibbiyotda ishlatiladigan preparatlar, [[lok]], [[zamazka]] olinadi. | ||
Kahrabodan qadimda taqinchoq va boshqa zebziynat buyumlari tayyorlangan. Kahraboning eng yaxshi turlari qimmatbaho tosh. Shuningdek, kahrabo noyob imoratlarni bezashda ishlatiladi.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref> | Kahrabodan qadimda taqinchoq va boshqa zebziynat buyumlari tayyorlangan. Kahraboning eng yaxshi turlari qimmatbaho tosh. Shuningdek, kahrabo noyob imoratlarni bezashda ishlatiladi.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref> | ||
==Etimtologiyasi== | ==Etimtologiyasi== | ||
Ingliz tilidagi amber | Ingliz tilidagi amber soʻzi [[arabcha]] ʿanbar (عنبر)<ref name="Harper-2022">{{Cite encyclopedia |title=amber |encyclopedia=[[Online Etymology Dictionary]] |url=https://www.etymonline.com/word/amber |date=18 September 2022 |editor-last=Harper |editor-first=Douglas}}</ref> soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, u oʻrta fors tilidagi 𐭠𐭭𐭡𐭫 (anbar, “ambra”, yaʼni ambergris) shakli orqali oʻrta lotincha ambar va oʻrta fransuzcha ambre soʻzlariga oʻtgan. Dastlab bu atama hozir ambergris (fransuzcha ambre gris — “kulrang ambra”) deb ataladigan moddani anglatgan. Ambergris — kashalotdan olinadigan qattiq, mumga oʻxshash modda hisoblanadi. Soʻzning “ambergris” maʼnosidagi qoʻllanilishi ingliz tilida XIV asrda, oʻrta ingliz davrida paydo boʻlgan<ref>{{Citation |title=Middle English Compendium |date=2024-03-10 |url=https://quod.lib.umich.edu/m/middle-english-dictionary/dictionary/MED3030 |publisher=University of Michigan}}</ref>. | ||
[[Roman tillari|Roman tillarida]] bu | [[Roman tillari|Roman tillarida]] bu soʻz XIII asr oxirlaridan boshlab [[Boltiq qahrabos]]<nowiki/>i (qazilma smola) maʼnosida ham qoʻllanila boshlagan<ref>{{Cite web |last=austin |date=2018-04-17 |title=Amber History |url=https://amberinternational.net/amber-history/ |access-date=2024-04-22 |website=Amber International |language=en-US}}</ref>. Dastlab u oq yoki sariq qahrabo (fransuzcha ambre jaune) deb atalgan. Ushbu maʼno XV asr boshlariga kelib ingliz tilida ham qoʻllanila boshlagan. Keyinchalik ambergrisdan foydalanish kamaygani sari, soʻzning aynan shu maʼnosi asosiy maʼno sifatida qaror topgan<ref name="Harper-2022" />. | ||
Ikki modda — “sariq qahrabo” va “kulrang ambra” — ikkalasi ham dengiz sohillarida yuvilib chiqib qolgan holda topilganligi sababli, bir-biri bilan | Ikki modda — “sariq qahrabo” va “kulrang ambra” — ikkalasi ham dengiz sohillarida yuvilib chiqib qolgan holda topilganligi sababli, bir-biri bilan bogʻlangan yoki aralashib ketgan boʻlishi mumkin. Ambergris suvdan yengilroq boʻlgani uchun suv yuzasida suzadi, qahrabo esa zichroq boʻlib, faqat yuqori shoʻrlangan muhitda, yaʼni kuchli shoʻr dengiz suvlarida suzadi, biroq u toshga nisbatan yengilroq hisoblanadi<ref>see: Abu Zaid al Hassan from Siraf & Sulaiman the Merchant (851), ''Silsilat-al-Tawarikh (travels in Asia)''.{{clarify|date=September 2013}}<!--"see" this for what? what is this substantiating?--></ref>. | ||
Qahraboning qadimgi nomlari — qadimgi [[Yunon tili]] ἤλεκτρον (ēlektron) va uning [[lotincha]] nomlaridan biri electrum — “yorqin quyosh” | Qahraboning qadimgi nomlari — qadimgi [[Yunon tili]] ἤλεκτρον (ēlektron) va uning [[lotincha]] nomlaridan biri electrum — “yorqin quyosh” maʼnosini bildiruvchi ἠλέκτωρ (ēlektōr) atamasi bilan bogʻliq<ref name=King1> | ||
[[Homeric Greek|Homeric]] ([[Iliad]] 6.513, 19.398). The feminine {{lang|grc|ἠλεκτρίς}} being later used as a name of the [[Moon]]. | [[Homeric Greek|Homeric]] ([[Iliad]] 6.513, 19.398). The feminine {{lang|grc|ἠλεκτρίς}} being later used as a name of the [[Moon]]. | ||
{{Cite book|last = King|first = Rev. C.W.|title = The Natural History of Gems or Decorative Stones|publisher = Cambridge (UK)|year = 1867|page = 315|url = http://www.farlang.com/gemstones/king-gems-decorative-stones/page_315|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20070929090553/http://www.farlang.com/gemstones/king-gems-decorative-stones/page_315|archive-date = 29 September 2007}}</ref><ref>The derivation of the modern term "[[electricity|electric]]" from the Greek word for amber dates to the 1600 ([[Neo-Latin|Latin]] ''electricus'' "amber-like", in ''De Magnete'' by [[William Gilbert (astronomer)|William Gilbert]]). {{Cite book|last = Heilbron|first = J.L.|title = Electricity in the 17th and 18th Centuries: A Study of Early Modern Physics|publisher = University of California Press|year = 1979|page = 169|isbn = 978-0-520-03478-5|url = https://books.google.com/books?id=UlTLRUn1sy8C&pg=PA169}}. | {{Cite book|last = King|first = Rev. C.W.|title = The Natural History of Gems or Decorative Stones|publisher = Cambridge (UK)|year = 1867|page = 315|url = http://www.farlang.com/gemstones/king-gems-decorative-stones/page_315|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20070929090553/http://www.farlang.com/gemstones/king-gems-decorative-stones/page_315|archive-date = 29 September 2007}}</ref><ref>The derivation of the modern term "[[electricity|electric]]" from the Greek word for amber dates to the 1600 ([[Neo-Latin|Latin]] ''electricus'' "amber-like", in ''De Magnete'' by [[William Gilbert (astronomer)|William Gilbert]]). {{Cite book|last = Heilbron|first = J.L.|title = Electricity in the 17th and 18th Centuries: A Study of Early Modern Physics|publisher = University of California Press|year = 1979|page = 169|isbn = 978-0-520-03478-5|url = https://books.google.com/books?id=UlTLRUn1sy8C&pg=PA169}}. | ||
The word "[[electron]]" (for the fundamental particle) was coined in 1891 by the Irish physicist [[George Johnstone Stoney|George Stoney]] whilst analyzing elementary charges for the first time. {{cite web|url = http://www.emporia.edu/earthsci/amber/amber.htm|author = Aber, Susie Ward|publisher = Emporia State University|title = Welcome to the World of Amber|access-date = 11 May 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070428124042/http://www.emporia.edu/earthsci/amber/amber.htm|archive-date = 28 April 2007|url-status = dead}}</ref>. Afsonaga | The word "[[electron]]" (for the fundamental particle) was coined in 1891 by the Irish physicist [[George Johnstone Stoney|George Stoney]] whilst analyzing elementary charges for the first time. {{cite web|url = http://www.emporia.edu/earthsci/amber/amber.htm|author = Aber, Susie Ward|publisher = Emporia State University|title = Welcome to the World of Amber|access-date = 11 May 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070428124042/http://www.emporia.edu/earthsci/amber/amber.htm|archive-date = 28 April 2007|url-status = dead}}</ref>. Afsonaga koʻra, Quyosh xudosi [[Gelios]]ning oʻgʻli [[Faeton]] halok boʻlgach, uning qaygʻuga botgan opa-singillari [[terak]] daraxtlariga aylangan, ularning koʻz yoshlari esa elektron, yaʼni qahraboga aylangan<ref>Michael R. Collings, ''Gemlore: An Introduction to Precious and Semi-Precious Stones'', 2009, p. 20</ref>. Elektron soʻzi qahraboning statik elektr zaryadini hosil qila olish xususiyati tufayli elektr, elektr energiyasi va ularga oid boshqa atamalarning shakllanishiga asos boʻlgan<ref name="electric">[https://www.etymonline.com/word/electric "Electric." ''Online Etymological Dictionary.''] Retrieved 6 September 2018.</ref>. | ||
== Manbalar == | == Manbalar == | ||
{{manbalar}} | {{manbalar}} | ||
2026-yil 20-noyabr, 13:56 dagi (joriy) koʻrinishi
Bu maqolada ichki havolalar juda kam. |


Kahrabo — tabiiy organik birikma, igna bargli daraxtlarning qazilma smolasi. Kimyoviy formulasi S40N64O4. Oltingugurt qoʻshimchalari bor. Moʻrt. Qattiqligi 2,0—2,5. Zichligi 1000–1100 kg/m3. Tarkibi 76—81% uglerod, 10—10,5% vodorod, 7,5—13% kislorod, shuningdek, bir oz oltingugurt va azotdan tashkil topgan. Rangi turli tusli: sariq, qizgʻish jigarrang, bir oz yashil. Smolasimon yaltiraydi. Shaffof va yarim shaffof. Yaxshi jilolanadi, movutga surkalsa elektrlanadi. Yonganda xushboʻy hid tarqatadi. Kahrabo ichida oʻsimlik va hasharot qoldiqlari boʻlishi mumkin. Bunday xillaridan tayyorlangan taqinchoq va yodgorliklar yuqori baholanali. Eng yirik konlari Boltiqboʻyi mamlakatlarida paleogen va neogen davri jinslarida, Belarus, Ukraina, shuningdek, Polsha, Daniya, Shvetsiya, Angliya, AQSh va boshqa joylarda bor. Dunyodagi eng yirik kahrabo koni Kaliningrad yaqinida. Past sifatli kahrobodan oz miqdorda kahrabo kislotasi, yogʻi, tibbiyotda ishlatiladigan preparatlar, lok, zamazka olinadi.
Kahrabodan qadimda taqinchoq va boshqa zebziynat buyumlari tayyorlangan. Kahraboning eng yaxshi turlari qimmatbaho tosh. Shuningdek, kahrabo noyob imoratlarni bezashda ishlatiladi.[1]
Etimtologiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Ingliz tilidagi amber soʻzi arabcha ʿanbar (عنبر)[2] soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, u oʻrta fors tilidagi 𐭠𐭭𐭡𐭫 (anbar, “ambra”, yaʼni ambergris) shakli orqali oʻrta lotincha ambar va oʻrta fransuzcha ambre soʻzlariga oʻtgan. Dastlab bu atama hozir ambergris (fransuzcha ambre gris — “kulrang ambra”) deb ataladigan moddani anglatgan. Ambergris — kashalotdan olinadigan qattiq, mumga oʻxshash modda hisoblanadi. Soʻzning “ambergris” maʼnosidagi qoʻllanilishi ingliz tilida XIV asrda, oʻrta ingliz davrida paydo boʻlgan[3].
Roman tillarida bu soʻz XIII asr oxirlaridan boshlab Boltiq qahrabosi (qazilma smola) maʼnosida ham qoʻllanila boshlagan[4]. Dastlab u oq yoki sariq qahrabo (fransuzcha ambre jaune) deb atalgan. Ushbu maʼno XV asr boshlariga kelib ingliz tilida ham qoʻllanila boshlagan. Keyinchalik ambergrisdan foydalanish kamaygani sari, soʻzning aynan shu maʼnosi asosiy maʼno sifatida qaror topgan[2].
Ikki modda — “sariq qahrabo” va “kulrang ambra” — ikkalasi ham dengiz sohillarida yuvilib chiqib qolgan holda topilganligi sababli, bir-biri bilan bogʻlangan yoki aralashib ketgan boʻlishi mumkin. Ambergris suvdan yengilroq boʻlgani uchun suv yuzasida suzadi, qahrabo esa zichroq boʻlib, faqat yuqori shoʻrlangan muhitda, yaʼni kuchli shoʻr dengiz suvlarida suzadi, biroq u toshga nisbatan yengilroq hisoblanadi[5].
Qahraboning qadimgi nomlari — qadimgi Yunon tili ἤλεκτρον (ēlektron) va uning lotincha nomlaridan biri electrum — “yorqin quyosh” maʼnosini bildiruvchi ἠλέκτωρ (ēlektōr) atamasi bilan bogʻliq[6][7]. Afsonaga koʻra, Quyosh xudosi Geliosning oʻgʻli Faeton halok boʻlgach, uning qaygʻuga botgan opa-singillari terak daraxtlariga aylangan, ularning koʻz yoshlari esa elektron, yaʼni qahraboga aylangan[8]. Elektron soʻzi qahraboning statik elektr zaryadini hosil qila olish xususiyati tufayli elektr, elektr energiyasi va ularga oid boshqa atamalarning shakllanishiga asos boʻlgan[9].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
- ↑ 2,0 2,1 Harper, Douglas, ed (18 September 2022). "amber". Online Etymology Dictionary. https://www.etymonline.com/word/amber.
- ↑ Middle English Compendium, University of Michigan, 2024-03-10
- ↑ austin „Amber History“ (en-US). Amber International (2018-yil 17-aprel). Qaraldi: 2024-yil 22-aprel.
- ↑ see: Abu Zaid al Hassan from Siraf & Sulaiman the Merchant (851), Silsilat-al-Tawarikh (travels in Asia).[oydinlashtirilsin]
- ↑ Homeric (Iliad 6.513, 19.398). The feminine ἠλεκτρίς being later used as a name of the Moon. King, Rev. C.W.. The Natural History of Gems or Decorative Stones. Cambridge (UK), 1867 — 315-bet (2007-yil 29-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan).
- ↑ The derivation of the modern term "electric" from the Greek word for amber dates to the 1600 (Latin electricus "amber-like", in De Magnete by William Gilbert). Heilbron, J.L.. Electricity in the 17th and 18th Centuries: A Study of Early Modern Physics. University of California Press, 1979 — 169-bet. ISBN 978-0-520-03478-5. . The word "electron" (for the fundamental particle) was coined in 1891 by the Irish physicist George Stoney whilst analyzing elementary charges for the first time. Aber, Susie Ward. „Welcome to the World of Amber“. Emporia State University. 2007-yil 28-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2007-yil 11-may.
- ↑ Michael R. Collings, Gemlore: An Introduction to Precious and Semi-Precious Stones, 2009, p. 20
- ↑ "Electric." Online Etymological Dictionary. Retrieved 6 September 2018.
| Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |