Archa mevasi: Versiyalar orasidagi farq
UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
[[Fayl:Juniperus_communis_fruits_-_Keila.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Juniperus_communis_fruits_-_Keila.jpg/220px-Juniperus_communis_fruits_-_Keila.jpg|thumb| Juniper rezavorlar aslida oʻzgartirilgan [[Qubba|ignabargli konuslar]] .]] | |||
'''Archa mevasi''' [[Archa|-]] har xil turdagi archalar hosil qiladigan [[qubba]]. Bu haqiqiy meva emas, balki gʻayrioddiy etli va birlashtirilgan pallalarga ega boʻlgan konus boʻlib, bu unga rezavorga oʻxshash koʻrinish beradi. Baʼzi archa turlarining mevasi masalan, ''Juniperus communis'' ziravor sifatida, Yevropa oshxonasida ginga oʻziga xos ta‘m berish uchun ishlatiladi. Archa mevalari ignabargli daraxtlardan<ref name="fao">{{Kitob manbasi|last=Ciesla, William M|title=Non-wood forest products from conifers|url=https://archive.org/details/nonwoodforestpro0000cies|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=1998|isbn=978-92-5-104212-0}} [http://www.fao.org/3/x0453e/x0453e.pdf Chapter 8: Seeds, Fruits, and Cones]. Retrieved July 27, 2006.</ref> olingan yagona ziravor hisoblanadi<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Kadoksissa ollut juomaresepti löytyi – kuusenkerkästä tehdään muutakin kuin siirappia|url=http://yle.fi/uutiset/kadoksissa_ollut_juomaresepti_loytyi__kuusenkerkasta_tehdaan_muutakin_kuin_siirappia/8926774|kirish sanasi=2021-08-08|ish=Yle Uutiset|sana=6 June 2016|til=fi}}</ref>. | |||
[[File:Juniperus communis cones, Ukraine.jpg|thumb|Juniperus communis mevalari, [[Ukraina]]]] | |||
=== Kimyo === | |||
Archa mevalarida turli xil fitokimyoviy moddalar, jumladan, taxminan 2% [[Efir moylari|efir moyi]], flavonoid, [[Smola|qatronlar]] (taxminan 10% hajm), [[Proteinlar|oqsillar]], [[Sirka kislota|sirka]], [[Olma kislota|olma]] va [[Chumoli kislota|chumoli]] kislotalar mavjud<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Juniper|url=https://www.drugs.com/npp/juniper.html|nashriyot=Drugs.com|qaralgan sana=25 March 2022|sana=22 November 2021}}</ref>. Rezavorlar ekstraktidan yogʻ kislotalari, [[terpenlar]], aromatik birikmalar va [[uglevodorodlar]], masalan, pinen, sabinen, terpinen-4-ol, [[Limonene|limonen]] va mirsen ajratib olingan. | |||
[[Fayl:Juniperus_communis_at_Valjala_on_2005-08-11.jpg|thumb| Xuddi shu oʻsimlikda oʻsayotgan yosh yashil va etuk binafsha mevalarni koʻrish mumkin.]] | |||
== Toksiklik == | |||
Qoʻshma Shtatlarda odatda xavfsiz deb tasniflangan boʻlsa-da<ref>{{Veb manbasi|sana=3 May 2017|sarlavha=Title 21, Chapter I, Subchapter B, Part 182, Electronic Code of Federal Regulations – Substances Generally Recognized as Safe (GRAS); section §182.20 Essential oils, oleoresins (solvent-free), and natural extractives (including distillates)|url=https://www.ecfr.gov/cgi-bin/text-idx?SID=e956d645a8b4e6b3e34e4e5d1b690209&mc=true&node=pt21.3.182&rgn=div5|qaralgan sana=5 May 2017|nashriyot=U.S. Government Publishing Office}}</ref>, archa rezavorlari klinik sinovlarda sinab koʻrilmagan turli xil nojoʻya taʼsirlarga ega boʻlishi mumkin<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Juniper|url=https://www.drugs.com/npp/juniper.html|nashriyot=Drugs.com|qaralgan sana=25 March 2022|sana=22 November 2021}}</ref><ref name="barnes">{{Kitob manbasi|last=Barnes|first=Joanne|title=Herbal Medicines|url=https://archive.org/details/herbalmedicines0000barn|publisher=Pharmaceutical Press|year=2007|isbn=978-0-85369-623-0|edition=3rd|page=[https://archive.org/details/herbalmedicines0000barn/page/386 386]|quote=There is a lack of clinical research assessing the efficacy and safety of juniper. There is evidence that the berries are abortifacient and since this is believed not to be due to the oil there must be other toxic constituents present. In view of this, use of juniper should not exceed levels specified in food legislation. Juniper is contra-indicated during pregnancy and should not be used during lactation. [...] There is a lack of clinical safety and toxicity data for juniper and further investigation of these aspects is required.}}</ref>. Asosan, homiladorlar uchun xavfli, kichik dozalarda ham, archa rezavorlarini isteʼmol qilish homilador yoki emizikli ayollarga, [[Qandli diabet|diabetga]] chalinganlarga, qon ketishining buzilishi yoki operatsiyadan keyin zararli taʼsir qilishi mumkin<ref name="drugs" />. [[Xalq tabobati|Anʼanaviy tibbiyotda]], archa rezavorlari ayol [[Homiladorlikdan saqlanish|tugʻishni nazorat qilish]] uchun foydali deb hisoblangan<ref name="nae">{{Kitob manbasi|last=Moerman, Daniel E|title=Native American Ethnobotany|url=https://archive.org/details/nativeamericanet0000moer|year=1998|publisher=Timber Press|isbn=978-0-88192-453-4|pages=[https://archive.org/details/nativeamericanet0000moer/page/282 282]–90}}</ref>. | |||
[[Allergiya|Allergik reaksiyalarga]] sabab boʻlishi mumkin<ref name="drugs">{{Veb manbasi|sarlavha=Juniper|url=https://www.drugs.com/npp/juniper.html|nashriyot=Drugs.com|qaralgan sana=25 March 2022|sana=22 November 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.drugs.com/npp/juniper.html „Juniper“]. Drugs.com. 22 November 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 March</span> 2022</span>.</cite></ref>. Koʻp miqdorda archa rezavorlarini isteʼmol qilish [[katarsis]], konvulsiya yoki [[buyrak]] funksiyasiga zarar yetkazishi mumkin<ref name="drugs" />. Baʼzi turlarning rezavorlari, masalan '', J. sabina'' zaharli<ref name="grieve">{{Kitob manbasi|last=Grieve, M.|title=A Modern Herbal|publisher=Penguin|year=1984|isbn=978-0-14-046440-5}}</ref>. | |||
== Foydalanadi == | |||
[[Fayl:4628_-_Bacche_di_ginepro_al_mercato_di_Ortigia,_Siracusa_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_20_marzo_2014.jpg|thumb| [[Siracusa|Sitsiliyaning Sirakuza]] shahridagi bozorda quritilgan archa mevalari]] | |||
Baʼzi archa turlarining mevalari zirabor sifatida ishlatish uchun juda achchiq hisoblanadi. Bundan tashqari, ''J.communis'' va ''J. drupacea''<ref>{{Kitob manbasi|last=Farjon, A.|title=A Monograph of Cupressaceae and Sciadopityaceae|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|year=2005|isbn=978-1-84246-068-9|pages=228–400}}</ref><ref name="adams">{{Kitob manbasi|last=Adams, R. P.|title=Junipers of the World: The genus Juniperus|publisher=Trafford|year=2004|isbn=978-1-4120-4250-5}}</ref>, yeyiladigan turlarga ''J.fenikiya''<ref>{{Kitob manbasi|last=Dalby, A.|title=Dangerous Tastes: The Story of Spices|publisher=University of California Press|year=2002|isbn=978-0-520-23674-5|page=33}}</ref>, ''J. deppeana'' va ''J. californika''<ref name="peattie">{{Kitob manbasi|last=Peattie, D., & Landacre, P. H.|title=A Natural History of Western Trees|url=https://archive.org/details/naturalhistoryof0000peat_u2i6|publisher=Houghton Mifflin|year=1991|isbn=978-0-395-58175-9|page=[https://archive.org/details/naturalhistoryof0000peat_u2i6/page/226 226]}}</ref>. | |||
Rezavorlarning tashqi pallalari nisbatan taʼmsizdir, shuning uchun rezavorlar ziravor sifatida ishlatishdan oldin deyarli har doim kamida yengil eziladi. Mevalar ham yangi, ham quritilgan holda ishlatiladi, ammo ularning taʼmi va hidi juda kuchli. | |||
== Madaniyat == | |||
Archa rezavorlari, jumladan ''Juniperus phoenicea'' va ''J. oxycedrus'', bir nechta joylarda [[qadimgi Misr]] qabrlarida topilan. ''J. oxycedrus'' [[Misr|Misrda]] oʻsmaydi<ref name="egypt">{{Kitob manbasi|last=Manniche, Lisa|year=1999|title=Sacred Luxuries: Fragrance, Aromatherapy, and Cosmetics in Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/sacredluxuriesfr0000mann|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-3720-5|page=[https://archive.org/details/sacredluxuriesfr0000mann/page/21 21]}}</ref>. Misrga olib kelingan rezavorlar [[Qadimgi Yunoniston|Gretsiyadan]] keltirilgan boʻlis mumkin<ref>{{Kitob manbasi|last=Dalby, Andrew|title=Siren Feasts: A History of Food and Gastronomy in Greece|year=1997|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-15657-8|page=142}}</ref>. Yunonlar oʻzlarining koʻplab Olimpiya oʻyinlarida rezavorlardan foydalanishgan, chunki ular rezavorlar sportchilarning jismoniy chidamliligini oshiradi deb hisoblashgam<ref>James, Lorman. (1997) ''Greek Life''. Gregory House: New York. 76-77.</ref>. [[Qadimgi Rim|Rimliklar]] [[Hindiston|Hindistondan]] olib kelingan qimmat [[Murch|qora qalampir]] va uzun qalampir oʻrniga arzon mahalliy ishlab chiqarilgan archa rezavorlaridan foydalanganlar<ref name="dalby">{{Kitob manbasi|last=Dalby, A.|title=Dangerous Tastes: The Story of Spices|publisher=University of California Press|year=2002|isbn=978-0-520-23674-5|page=33}}</ref><ref>From Bostock and Riley’s 1855 translation. [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137&query=head%3D%23741 Text online].</ref>. | |||
<gallery>File:Blue and green juniper berries in a branch in Norrkila 4.jpg| | |||
File:2012-366-336 Berry Accumulation (8237330432).jpg| | |||
File:Juniper berries at Bryce Canyon national park.jpg| | |||
File:Juniper berries 1776.jpg| | |||
</gallery> | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
[[Turkum:Ziravorlar]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Archa mevasi - har xil turdagi archalar hosil qiladigan qubba. Bu haqiqiy meva emas, balki gʻayrioddiy etli va birlashtirilgan pallalarga ega boʻlgan konus boʻlib, bu unga rezavorga oʻxshash koʻrinish beradi. Baʼzi archa turlarining mevasi masalan, Juniperus communis ziravor sifatida, Yevropa oshxonasida ginga oʻziga xos ta‘m berish uchun ishlatiladi. Archa mevalari ignabargli daraxtlardan[1] olingan yagona ziravor hisoblanadi[2].

Kimyo
[tahrir | manbasini tahrirlash]Archa mevalarida turli xil fitokimyoviy moddalar, jumladan, taxminan 2% efir moyi, flavonoid, qatronlar (taxminan 10% hajm), oqsillar, sirka, olma va chumoli kislotalar mavjud[3]. Rezavorlar ekstraktidan yogʻ kislotalari, terpenlar, aromatik birikmalar va uglevodorodlar, masalan, pinen, sabinen, terpinen-4-ol, limonen va mirsen ajratib olingan.

Toksiklik
[tahrir | manbasini tahrirlash]Qoʻshma Shtatlarda odatda xavfsiz deb tasniflangan boʻlsa-da[4], archa rezavorlari klinik sinovlarda sinab koʻrilmagan turli xil nojoʻya taʼsirlarga ega boʻlishi mumkin[5][6]. Asosan, homiladorlar uchun xavfli, kichik dozalarda ham, archa rezavorlarini isteʼmol qilish homilador yoki emizikli ayollarga, diabetga chalinganlarga, qon ketishining buzilishi yoki operatsiyadan keyin zararli taʼsir qilishi mumkin[7]. Anʼanaviy tibbiyotda, archa rezavorlari ayol tugʻishni nazorat qilish uchun foydali deb hisoblangan[8].
Allergik reaksiyalarga sabab boʻlishi mumkin[7]. Koʻp miqdorda archa rezavorlarini isteʼmol qilish katarsis, konvulsiya yoki buyrak funksiyasiga zarar yetkazishi mumkin[7]. Baʼzi turlarning rezavorlari, masalan , J. sabina zaharli[9].
Foydalanadi
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Baʼzi archa turlarining mevalari zirabor sifatida ishlatish uchun juda achchiq hisoblanadi. Bundan tashqari, J.communis va J. drupacea[10][11], yeyiladigan turlarga J.fenikiya[12], J. deppeana va J. californika[13].
Rezavorlarning tashqi pallalari nisbatan taʼmsizdir, shuning uchun rezavorlar ziravor sifatida ishlatishdan oldin deyarli har doim kamida yengil eziladi. Mevalar ham yangi, ham quritilgan holda ishlatiladi, ammo ularning taʼmi va hidi juda kuchli.
Madaniyat
[tahrir | manbasini tahrirlash]Archa rezavorlari, jumladan Juniperus phoenicea va J. oxycedrus, bir nechta joylarda qadimgi Misr qabrlarida topilan. J. oxycedrus Misrda oʻsmaydi[14]. Misrga olib kelingan rezavorlar Gretsiyadan keltirilgan boʻlis mumkin[15]. Yunonlar oʻzlarining koʻplab Olimpiya oʻyinlarida rezavorlardan foydalanishgan, chunki ular rezavorlar sportchilarning jismoniy chidamliligini oshiradi deb hisoblashgam[16]. Rimliklar Hindistondan olib kelingan qimmat qora qalampir va uzun qalampir oʻrniga arzon mahalliy ishlab chiqarilgan archa rezavorlaridan foydalanganlar[17][18].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Ciesla, William M. Non-wood forest products from conifers. Food and Agriculture Organization of the United Nations, 1998. ISBN 978-92-5-104212-0. Chapter 8: Seeds, Fruits, and Cones. Retrieved July 27, 2006.
- ↑ „Kadoksissa ollut juomaresepti löytyi – kuusenkerkästä tehdään muutakin kuin siirappia“ (fi). Yle Uutiset (2016-yil 6-iyun). Qaraldi: 2021-yil 8-avgust.
- ↑ „Juniper“. Drugs.com (2021-yil 22-noyabr). Qaraldi: 2022-yil 25-mart.
- ↑ „Title 21, Chapter I, Subchapter B, Part 182, Electronic Code of Federal Regulations – Substances Generally Recognized as Safe (GRAS); section §182.20 Essential oils, oleoresins (solvent-free), and natural extractives (including distillates)“. U.S. Government Publishing Office (2017-yil 3-may). Qaraldi: 2017-yil 5-may.
- ↑ „Juniper“. Drugs.com (2021-yil 22-noyabr). Qaraldi: 2022-yil 25-mart.
- ↑ Barnes, Joanne. Herbal Medicines, 3rd, Pharmaceutical Press, 2007 — 386-bet. ISBN 978-0-85369-623-0. „There is a lack of clinical research assessing the efficacy and safety of juniper. There is evidence that the berries are abortifacient and since this is believed not to be due to the oil there must be other toxic constituents present. In view of this, use of juniper should not exceed levels specified in food legislation. Juniper is contra-indicated during pregnancy and should not be used during lactation. [...] There is a lack of clinical safety and toxicity data for juniper and further investigation of these aspects is required.“
- ↑ 7,0 7,1 7,2 „Juniper“. Drugs.com (2021-yil 22-noyabr). Qaraldi: 2022-yil 25-mart.„Juniper“. Drugs.com. 22 November 2021. Retrieved 25 March 2022.
- ↑ Moerman, Daniel E. Native American Ethnobotany. Timber Press, 1998 — 282–90-bet. ISBN 978-0-88192-453-4.
- ↑ Grieve, M.. A Modern Herbal. Penguin, 1984. ISBN 978-0-14-046440-5.
- ↑ Farjon, A.. A Monograph of Cupressaceae and Sciadopityaceae. Royal Botanic Gardens, Kew, 2005 — 228–400-bet. ISBN 978-1-84246-068-9.
- ↑ Adams, R. P.. Junipers of the World: The genus Juniperus. Trafford, 2004. ISBN 978-1-4120-4250-5.
- ↑ Dalby, A.. Dangerous Tastes: The Story of Spices. University of California Press, 2002 — 33-bet. ISBN 978-0-520-23674-5.
- ↑ Peattie, D., & Landacre, P. H.. A Natural History of Western Trees. Houghton Mifflin, 1991 — 226-bet. ISBN 978-0-395-58175-9.
- ↑ Manniche, Lisa. Sacred Luxuries: Fragrance, Aromatherapy, and Cosmetics in Ancient Egypt. Cornell University Press, 1999 — 21-bet. ISBN 978-0-8014-3720-5.
- ↑ Dalby, Andrew. Siren Feasts: A History of Food and Gastronomy in Greece. Routledge, 1997 — 142-bet. ISBN 978-0-415-15657-8.
- ↑ James, Lorman. (1997) Greek Life. Gregory House: New York. 76-77.
- ↑ Dalby, A.. Dangerous Tastes: The Story of Spices. University of California Press, 2002 — 33-bet. ISBN 978-0-520-23674-5.
- ↑ From Bostock and Riley’s 1855 translation. Text online.