Jayhoniy: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
| dini = islom | | dini = islom | ||
}} | }} | ||
'''Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Nasr Jayhoniy''' (taxminan 870-yillar — 942-yil) — olim, [[Somoniylar]] amiri [[Nasr Ibn Ahmad (hukmdor)|Nasr ibn Ahmadning]] vaziri. [[Falsafa]], [[astrologiya]], [[Astronomiya|astronomiyani]] qunt bilan oʻrgangan, [[Geografiya|geografiyaga]] oid bir qancha asarlar yozgan. Jayhoniy IX asr oxirida | '''Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Nasr Jayhoniy''' (taxminan 870-yillar — 942-yil) — olim, [[Somoniylar]] amiri [[Nasr Ibn Ahmad (hukmdor)|Nasr ibn Ahmadning]] vaziri. [[Falsafa]], [[astrologiya]], [[Astronomiya|astronomiyani]] qunt bilan oʻrgangan, [[Geografiya|geografiyaga]] oid bir qancha asarlar yozgan. Jayhoniy IX asr oxirida tugʻilgan boʻlsa, 914-yildan to vafotiga qadar vazirlik qilgan. U 942-yilda zilzila vaqtida halok boʻlgan<ref>{{Kitob manbasi |title=Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Сочинения, том I |year=1963 |author=Бартольд В.В |publisher=Издательство Восточной литературы |location=Москва |page=306}}</ref>. | ||
== Hayoti va faoliyati == | == Hayoti va faoliyati == | ||
X asrda [[Buxoro]] [[Somoniylar davlati|somoniylar]] davlatining poytaxti edi. 914-yili Ahmad bin Ismoilning vafotidan | X asrda [[Buxoro]] [[Somoniylar davlati|somoniylar]] davlatining poytaxti edi. 914-yili Ahmad bin Ismoilning vafotidan soʻng, goʻdak oʻgʻli shahzoda [[Nasr Ibn Ahmad|Nasr bin Ahmad]] taxtga oʻtirdi, ammo u davlatni boshqarishga hali yoshlik qilardi. Shu davrda butun ishni ulugʻ vazir Jayhoniy bajardi. U, ayni vaqtda buyuk geograf olim hamdir. [[Muqaddasiy|Al-Maqdisiyning]] yozib qoldirishicha, Jayhoniy [[falsafa]], ilmi nujum va hayʼat fanlaridan xabardor boʻlgan. | ||
Jayhoniy | Jayhoniy oʻzining yuksak lavozimidan ilm-fan manfaatlari uchun foydalangan. Xususan, geografik mashgʻulotlarga va sayohatlarga homiylik qilib, mashhur Abu Zayd Balxiyga koʻmak bergan, Abu Dulofni sayohatga yoʻllagan, arab sayyohi Ibn Fadlonni 921-yil sentyabrda [[Buxoro|Buxoroda]] qabul qilgan. Ibn Fadlonning [[Volga]] va Bulgʻordan keltirgan maʼlumotlaridan oʻzi ham foydalangan<ref>{{Kitob manbasi |title=Ўрта осилик геограв ва сайёҳлар |year=1964 |author=Ҳасанов Ҳ |publisher=Ўзбнеистон |location=Тошкент |page=30}}</ref>. | ||
== Asarlari == | == Asarlari == | ||
Jayhoniy fanning bir necha sohalariga oid | Jayhoniy fanning bir necha sohalariga oid koʻpgina asarlar yozdi. Arab geografi [[Muqaddasiy|Maqdisiy]] kutubxonada Jayhoniyning yetti jildlik geografiya kitobini koʻrganini yozgan. Kitobning nomi „Kitob ul-Masolik val mamolik“ („Masofalar va mamlakatlar kitobi“) boʻlganini [[Abu Rayhon Beruniy]] oʻzining „Osor al-boqiya“ asarida qayd etib oʻtgan. Kitob yana „Kitob ul-Masolik fi maʼrifat ul-mamolik“ („Mamlakatlarni bilishda masofalar kitobi“) deb atalgani ham maʼlum. | ||
Kitob taxminan 907—922-yillar orasida yozilgan. Asar X—XII asrlarda juda mashhur | Kitob taxminan 907—922-yillar orasida yozilgan. Asar X—XII asrlarda juda mashhur boʻlgan. Jayhoniyning asl asari topilmagan boʻlsa-da, undan koʻchirilgan parchalar koʻpgina kitoblarda, turli olimlarning asarlarida keltirilgan. Ushbu kitobdan [[Abu Rayhon Beruniy|Beruniy]], [[Hudud ul-Olam|„Hudud ul-olam“]] asarining nomaʼlum muallifi, ibn Rusta, al-Bakriy, [[Gardiziy Abu Saʼid Abdulxay|Gardiziy]], Avfiy, Xaraqiy, Idrisiy va boshqalar ham foydalanganlar. | ||
[[Masʼudiy|Al- | [[Masʼudiy|Al-Masʼudiyning]] maʼlumot berishicha, Jayhoniy yozgan kitobda dunyoning tasviri, undagi ajoyibotlar, shaharlar, poytaxtlar, dengizlar, daryolar, xalqlar va ularning makonlari haqida va boshqa turli qiziqarli hikoyalar mavjud. [[Abu Rayhon Beruniy|Beruniyning]] „Osor al-boqiya“ va „Mineralogiya“ kitoblarida ham Jayhoniy va uning asari bir necha marta tilga olingan. | ||
Jayhoniy yozma manbalardan, jumladan [[Ibn Hurdodbeh]] asaridan foydalanish bilan birga, talay geografik | Jayhoniy yozma manbalardan, jumladan [[Ibn Hurdodbeh]] asaridan foydalanish bilan birga, talay geografik maʼlumotlarni bevosita turli mamlakat odamlari bilan suhbatlashib yigʻgan. [[Muqaddasiy|Maqdisiyning]] aytishicha, Jayhoniy chet ellik sayyohlar va mehmonlarni suhbatga chaqirib, ulardan mamlakatlari, boradigan yoʻllari, daromadlari, yulduzlarning balandligi va soya tushishi, falakning aylanishi toʻgʻrisida surishtirib turgan. Hatto Rus, Hindiston, Xitoy va boshqa mamlakatlarga xatlar yuborib, u mamlakatlarning holati, saroy va devon tartibi va urf-odatlarini soʻrab bilgan. Jumladan, [[Tunkat|Tunkatdan]] to Xitoyning poytaxtigacha 140 kunlik masofa ekanligini elchilardan surishtirib bilgan. Jayhoniy oʻz asarida Sharq mamlakatlariga ancha oʻrin bergan. Unda [[Markaziy Osiyo]] va [[Oʻrta Osiyo|Oʻrta Osiyo]], Hind vodiysi, turk qabilalari, [[Uzoq Sharq]] toʻgʻrisida yangi maʼlumotlar koʻp. | ||
== | == Oʻzidan keyingi asarlarga taʼsiri == | ||
Tarixiy geografiya fanida Jayhoniy asarining umumiy mazmunini tiklashga | Tarixiy geografiya fanida Jayhoniy asarining umumiy mazmunini tiklashga koʻp urunildi. Chunki Jayhoniy oʻzidan keyingi geografik adabiyotga juda katta taʼsir koʻrsatgan edi. Bu taʼsirning yoʻllari I. Markvart tuzgan sxemada ayniqsa yaqqol koʻrinadi. Bu sxemaga koʻra, [[Ibn Rusta]] va Bakriy — Jayhoniy asaridan bevosita koʻchirib olganlar, Avfiy esa [[Hudud ul-Olam|„Hudud ul-olam“dan]], [[Gardiziy Abu Saʼid Abdulxay|Gardiziy]] — Jayhoniyga bevosita bogʻliq boʻlgan nomaʼlum mualliflar orqali material olgan. | ||
Jayhoniyning [[Sharqiy Yevropa]] va Kaspiy viloyatlari | Jayhoniyning [[Sharqiy Yevropa]] va Kaspiy viloyatlari toʻgʻrisida yozgan maʼlumotlari keyinchalik butun [[Oʻrta Osiyo|Oʻrta Osiyo]] — [[Xuroson (tarixiy viloyat)|Xuroson]] olimlarining shu yerlar toʻgʻrisidagi tasavvuriga asos boʻldi, chunki boshqa olimlar Jayhoniy soʻzlariga tayanib, uni sal kengaytirib yozdilar. | ||
== Manbalar == | == Manbalar == | ||
<references /> | <references /> | ||
2026-yil 20-noyabr, 13:04 dagi (joriy) koʻrinishi
| Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Nasr Jayhoniy | |
|---|---|
| Tavalludi |
taxminan 870-yillar |
| Vafoti |
942-yil |
| Fuqaroligi | Somoniylar davlati |
| Kasbi | davlat arbobi, olim |
| Sohasi | geografiya |
| Dini | islom |
Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Nasr Jayhoniy (taxminan 870-yillar — 942-yil) — olim, Somoniylar amiri Nasr ibn Ahmadning vaziri. Falsafa, astrologiya, astronomiyani qunt bilan oʻrgangan, geografiyaga oid bir qancha asarlar yozgan. Jayhoniy IX asr oxirida tugʻilgan boʻlsa, 914-yildan to vafotiga qadar vazirlik qilgan. U 942-yilda zilzila vaqtida halok boʻlgan[1].
Hayoti va faoliyati
[tahrir | manbasini tahrirlash]X asrda Buxoro somoniylar davlatining poytaxti edi. 914-yili Ahmad bin Ismoilning vafotidan soʻng, goʻdak oʻgʻli shahzoda Nasr bin Ahmad taxtga oʻtirdi, ammo u davlatni boshqarishga hali yoshlik qilardi. Shu davrda butun ishni ulugʻ vazir Jayhoniy bajardi. U, ayni vaqtda buyuk geograf olim hamdir. Al-Maqdisiyning yozib qoldirishicha, Jayhoniy falsafa, ilmi nujum va hayʼat fanlaridan xabardor boʻlgan.
Jayhoniy oʻzining yuksak lavozimidan ilm-fan manfaatlari uchun foydalangan. Xususan, geografik mashgʻulotlarga va sayohatlarga homiylik qilib, mashhur Abu Zayd Balxiyga koʻmak bergan, Abu Dulofni sayohatga yoʻllagan, arab sayyohi Ibn Fadlonni 921-yil sentyabrda Buxoroda qabul qilgan. Ibn Fadlonning Volga va Bulgʻordan keltirgan maʼlumotlaridan oʻzi ham foydalangan[2].
Asarlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Jayhoniy fanning bir necha sohalariga oid koʻpgina asarlar yozdi. Arab geografi Maqdisiy kutubxonada Jayhoniyning yetti jildlik geografiya kitobini koʻrganini yozgan. Kitobning nomi „Kitob ul-Masolik val mamolik“ („Masofalar va mamlakatlar kitobi“) boʻlganini Abu Rayhon Beruniy oʻzining „Osor al-boqiya“ asarida qayd etib oʻtgan. Kitob yana „Kitob ul-Masolik fi maʼrifat ul-mamolik“ („Mamlakatlarni bilishda masofalar kitobi“) deb atalgani ham maʼlum.
Kitob taxminan 907—922-yillar orasida yozilgan. Asar X—XII asrlarda juda mashhur boʻlgan. Jayhoniyning asl asari topilmagan boʻlsa-da, undan koʻchirilgan parchalar koʻpgina kitoblarda, turli olimlarning asarlarida keltirilgan. Ushbu kitobdan Beruniy, „Hudud ul-olam“ asarining nomaʼlum muallifi, ibn Rusta, al-Bakriy, Gardiziy, Avfiy, Xaraqiy, Idrisiy va boshqalar ham foydalanganlar.
Al-Masʼudiyning maʼlumot berishicha, Jayhoniy yozgan kitobda dunyoning tasviri, undagi ajoyibotlar, shaharlar, poytaxtlar, dengizlar, daryolar, xalqlar va ularning makonlari haqida va boshqa turli qiziqarli hikoyalar mavjud. Beruniyning „Osor al-boqiya“ va „Mineralogiya“ kitoblarida ham Jayhoniy va uning asari bir necha marta tilga olingan.
Jayhoniy yozma manbalardan, jumladan Ibn Hurdodbeh asaridan foydalanish bilan birga, talay geografik maʼlumotlarni bevosita turli mamlakat odamlari bilan suhbatlashib yigʻgan. Maqdisiyning aytishicha, Jayhoniy chet ellik sayyohlar va mehmonlarni suhbatga chaqirib, ulardan mamlakatlari, boradigan yoʻllari, daromadlari, yulduzlarning balandligi va soya tushishi, falakning aylanishi toʻgʻrisida surishtirib turgan. Hatto Rus, Hindiston, Xitoy va boshqa mamlakatlarga xatlar yuborib, u mamlakatlarning holati, saroy va devon tartibi va urf-odatlarini soʻrab bilgan. Jumladan, Tunkatdan to Xitoyning poytaxtigacha 140 kunlik masofa ekanligini elchilardan surishtirib bilgan. Jayhoniy oʻz asarida Sharq mamlakatlariga ancha oʻrin bergan. Unda Markaziy Osiyo va Oʻrta Osiyo, Hind vodiysi, turk qabilalari, Uzoq Sharq toʻgʻrisida yangi maʼlumotlar koʻp.
Oʻzidan keyingi asarlarga taʼsiri
[tahrir | manbasini tahrirlash]Tarixiy geografiya fanida Jayhoniy asarining umumiy mazmunini tiklashga koʻp urunildi. Chunki Jayhoniy oʻzidan keyingi geografik adabiyotga juda katta taʼsir koʻrsatgan edi. Bu taʼsirning yoʻllari I. Markvart tuzgan sxemada ayniqsa yaqqol koʻrinadi. Bu sxemaga koʻra, Ibn Rusta va Bakriy — Jayhoniy asaridan bevosita koʻchirib olganlar, Avfiy esa „Hudud ul-olam“dan, Gardiziy — Jayhoniyga bevosita bogʻliq boʻlgan nomaʼlum mualliflar orqali material olgan.
Jayhoniyning Sharqiy Yevropa va Kaspiy viloyatlari toʻgʻrisida yozgan maʼlumotlari keyinchalik butun Oʻrta Osiyo — Xuroson olimlarining shu yerlar toʻgʻrisidagi tasavvuriga asos boʻldi, chunki boshqa olimlar Jayhoniy soʻzlariga tayanib, uni sal kengaytirib yozdilar.