Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Yapon tili

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
(Japanese languagedan yoʻnaltirildi)
Yapon tili
Milliy nomi 日本語
Mamlakatlar Yaponiya, Tayvan, KXDR, Janubiy Koreya, Peru, Avstraliya.
Rasmiylik holati Yaponiya
Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 125 million
Turkumlanishi
Til oilasi Oltoy
Alifbosi kanji, kana
Til kodlari
ISO 639-1 ja
ISO 639-2 jpn
ISO 639-3 jpn

Yapon tili - Yaponiyaning rasmiy davlat tili. yapon tilining genetik aloqalari, yaʼni uning u yoki bu til oilasiga mansubligi uzoq vaqt aniqlanmagan: u goh oltoy tillariga, goh avstronez tillariga mansub deb kelingan. Soʻnggi oʻnyilliklardagi tadqiqotlar yapon tilining oltoy tillari oilasiga mansubligini isbotlamoqda. Bu til, asosan, Yaponiyada, shuningdek, Osiyo, Amerika va Yevropaning bir qancha mamlakatlari (AQSh, Kanada, Braziliya va boshqalar) da, Avstraliyada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 126 million (Yaponiyaning oʻzida - 124 million) kishidan ortiqroq (2000). Yapon tilida, asosan, shimoliy, sharqiy, gʻarbiy va janubiy lahja guruhlari farqlanadi. Fonologik tizimi avstronez tillarinikiga yaqin boʻlib, adabiy tilda 35 fonema (jumladan, 5 ta unli) mavjud. Unlilar choʻziqlik qisqalik, undoshlar esa yakka va qoʻshaloq kelish xususiyatlariga ega boʻlib, bu xususiyatlar koʻpincha maʼno farqlash uchun xizmat qiladi. Grammatik tizimi oltoy, xususan, turkiy tillardagiga oʻxshash: ot va feʼl turkumlaridagi koʻmakchi, yuklama xarakteridagi soʻzlar va qoʻshimchalar, soʻz tartibida aniqlovchining aniqlanmishdan oldin, kesimning hamma vaqt gap oxirida kelishi. Leksikasida asl yapon soʻzlaridan tashqari xitoy tilidan oʻzlashgan soʻzlar („kango“) koʻp boʻlib, ular Yapon tiliga xitoy yozuvi bilan birga kirib kelgan. Zamonaviy oʻzlashma soʻzlar („gayraygo“) asosan ingliz tilidan kirib kelmoqda. Har ikkala turdagi oʻzlashma soʻzlar oʻzining fonologik, morfologik va grammatik xususiyatlariga ega. Asl yaponcha soʻzlar va grammatik koʻrsatkichlar yapon yozuvining xiragana shaklida, chet tillardan kirib kelgan soʻzlar esa katakana shaklida yoziladi (qarang Yapon yozuvi). Hozirgi Yapon tili uslubiy jihatdan ham rangbarangdir: kitobiy va ogʻzaki nutq aniq chegaralanib turadi, turli funksional uslublar farqlanadi, nutqning odobhurmat darajasiga qarab tabaqalanishi, erkaklar va ayollar nutqidagi farqlanishlar va boshqalar 9—10 asrlarda gʻarbiy (kioto) lahja asosida adabiy til („bungo“, 文語 - yozma til) shakllangan. 13-14 asrlarda bungo meʼyorlari ogʻzaki nutqdan farqlana boshlagan. 1868-yil Meyji inqilobidan keyin sharqiy (tokio) lahjaga asoslangan adabiy til shakllangan. XX asr oʻrtalarigacha har ikkala adabiy tildan foydalanib kelingan. Shundan keyingi davrda toʻliq shakllangan zamonaviy adabiy til, bungoning baʼzi elementlarini saqlab qolgan holda, uning oʻzini isteʼmoddan siqib chiqargan. Hoz. kunda adabiy Yapon tili ayrim oʻziga xos shevalarni („kansay“ - markaziygʻarbiy, „okinava“ - janubiy) hisoblamaganda, qolgan barcha shevalarni ham isteʼmoldan chetlashtirmoqda. Mahalliy lahja va shevalardan oila doirasidagina foydalanilmoqda.

Grammatikasi

Soʻzning turkumlari

Umumiy olib qaraganda, Yapon tilidagi soʻzning turkumlarini ikki katta guruhga boʻlmoq mumkin - substantiv (ot va songa oʻxshash) va predikativ (fe’l va sifatga oʻxshash). Substantiv boshqa soʻzlarga yordamchi qoʻshimchalar orqali bogʻlanadi. Predikativ soʻzlar maʼlum hollarda substantivga aylanishi mumkin boʻlsada boshqa soʻzlarga bogʻlanmoq uchun, substantivlardan farqli oʻlaroq, yordamchi qoʻshimchalarga muhtoj emasdir[1].
Yapon tilida fe’l va sifatning bir-biriga, tuslanish va maʼnoviy xususiyatlarni ifodalashning jihatidan, oʻxshashligining sababidan bu ikki soʻzning turkumi alohida qilib ajratilishning oʻrniga bir deb tushunilib ikkalasi 用言 (yogen) - ishning soʻzlari deb ataladi[2]. 用言 boʻlgan har qanday soʻzni Mumtoz Yaponchada 6 xil tuslanishga ajratish mumkin:

終止形[3] shyūshikei Tugallovchi
連体形 rentaikei Substantivga bogʻlanuvchi
連用形 renyoukei 用言 va gapga bogʻlanuvchi
未然形 mizenkei Tugalsiz
已然形 izenkei Tugal
命令形 meireikei Buyruq

已然形 deganidan tashqari, yuqoridagi shakllarning barchasining ish-harakatning maʼnosiga uning tugallanganligi yoki zamoni haqidagi hech qanday qoʻshimcha maʼnoni qoʻshmay soʻzlarning bir-biriga toʻgʻri bogʻlanishinigina koʻrsatib beruvchi ekanligini koʻzda tutish muhimdir.

Zamonlar

Zamonaviy Yapon tilida -ta qoʻshimchasigina ish-harakatning tugallanganligini bildirsa, Mumtoz Yaponcha (kobun - 古文) boyroq tuslanishga ega boʻlgan: ish-harakatning tugallanganligi -tu, -nu, -ri va -tari degan qoʻshimchalar orqali bildirilgan, oʻtkan zamon esa -keri va -ki degan qoʻshimchalar orqali bildirilgan. Hozirgi Yaponchadagi ishning tugallanganligini anglatuvchi -ta degan qoʻshimchaning kelib chiqishi -tari degan qoʻshimchaga borib taqaladi[4].

Adabiyotlar



  1. ↑ An historical grammar of Japanese; 1928-yil; 88-bet.
  2. ↑ An historical grammar of Japanese; Sir George Bailey Samson, 1928-yil; 88-bet.
  3. ↑ Ushbu shakl Zamonaviy Yaponchada ishlatilmaydi.
  4. ↑ Language Change in East Asia; 235-bet.