Jacobus Henricus van 't Hoff
Yakobus Henrikus vanʼt Hoff (1852-yil 30-avgust — 1911-yil 1-mart) — niderlandiyalik fizik kimyogar. Nazariy kimyo rivojiga katta hissa qoʻshgan olim sifatida u 1901-yilda Kimyo boʻyicha Nobel mukofotining ilk laureati boʻldi. Mukofot unga kimyoviy dinamika va eritmalardagi osmotik bosim qonunlarini kashf etgani uchun berilgan[1][2][3][4]. Vanʼt Hoffning ilmiy ishlari kimyoviy moyillik, kimyoviy muvozanat, kimyoviy kinetika va kimyoviy termodinamikaning zamonaviy nazariyalarini shakllantirishga asos soldi. U 1874-yilda chop etilgan risolasida uglerod atomining tetraedrik tuzilishi nazariyasini ilgari surib, stereokimyo fanining poydevorini yaratdi. 1875-yilda esa allenlar va kumulenlarning toʻgʻri tuzilishini hamda ularning oʻqiy xiralligini oldindan bashorat qildi[5]. Shuningdek, u zamonaviy maʼnodagi fizik kimyo fanining asoschilaridan biri sifatida eʼtirof etiladi[6][7][8].
Biografiyasi
Vanʼt Hoff yetti farzandli oilaning uchinchi farzandi boʻlib, 1852-yil 30-avgustda Rotterdam, Niderlandiyada tugʻilgan. Uning otasi Yakobus Henrikus vanʼt Hoff katta shifokor, onasi esa Alida Kolff vanʼt Hoff edi[9]. U yoshligidan tabiat va ilm-fanga qiziqib, tez-tez botanika ekskursiyalarida qatnashgan. Maktab yillarida sheʼriyat va falsafaga katta qiziqish bildirgan hamda Lord Byronni oʻziga ideal sifatida koʻrgan.
Otasining istagiga qarshi ravishda Vanʼt Hoff kimyo sohasini tanladi. U 1869-yil sentyabrda Delft texnologiya universitetiga oʻqishga kirib, 1871-yilda kimyoviy texnolog mutaxassisligi boʻyicha diplom oldi[10][11][12]. Uch yillik oʻquv dasturini ikki yil ichida muvaffaqiyatli yakunlagan[10][11][12]. Keyinchalik u Leyden universitetida kimyo boʻyicha tahsil oldi. Soʻng Bonnda Avgust Kekule va Parijda Sharl Adolf Vyurs qoʻl ostida ilmiy faoliyat bilan shugʻullandi. 1874-yilda Utrext universitetida Eduard Mulder rahbarligida falsafa doktori ilmiy darajasini oldi[13].
1878-yilda Vanʼt Hoff Yoxanna Frantsina Mees bilan turmush qurdi. Ularning ikki qizi — Yoxanna Frantsina (1880–1964) va Aleida Yakoba (1882–1971), shuningdek, ikki oʻgʻli — Yakobus Henrikus vanʼt Hoff III (1883–1943) hamda Govert Yakob (1889–1918) dunyoga kelgan. Vanʼt Hoff 1911-yil 1-martda, 58 yoshida, Berlin yaqinidagi Steglitzda sil kasalligi oqibatida vafot etdi.
Faoliyati
Organik kimyo
Vanʼt Hoff dastlabki ilmiy shuhratini organik kimyo sohasidagi ishlari orqali qozongan. 1874-yilda u optik faollik hodisasini uglerod atomlari va ularga bogʻlangan atomlar oʻrtasidagi kimyoviy bogʻlar muntazam tetraedrning uchlariga yoʻnalgan degan faraz yordamida izohladi[14][15].
Ushbu uch oʻlchovli model tabiatda uchraydigan izomerlarni tushuntirish imkonini berdi. Bu gʻoya mustaqil ravishda xuddi shunday xulosaga kelgan fransuz kimyogari Jozef Le Bel bilan birgalikda stereokimyo rivojiga asos boʻldi.
Vanʼt Hoff doktorlik darajasini olishidan uch oy oldin mazkur nazariyasini eʼlon qildi. Bugungi kunda ushbu nazariya stereokimyo fanining poydevori sifatida qaraladi. Nazariya dastlab 1874-yil kuzida niderland tilidagi risola shaklida, keyin esa 1875-yil may oyida La chimie dans l’espace („Fazodagi kimyo“) nomli kichik fransuzcha kitobda chop etildi. Nemischa tarjimasi 1877-yilda nashr qilindi. Oʻsha davrda Vanʼt Hoff Utrextdagi Veterinariya maktabida ishlayotgan edi.
Dastlab uning nazariyasi ilmiy jamoatchilik tomonidan deyarli eʼtiborsiz qoldirildi va hatto ayrim olimlar tomonidan keskin tanqid qilindi. Ayniqsa, taniqli nemis kimyogari German Kolbe uni qattiq tanqid qilgan. Kolbe shunday yozgan:
„Utrext Veterinariya maktabidan doktor J. H. vanʼt Hoff aniq kimyoviy tadqiqotlardan koʻra xayolotga berilishni afzal koʻradiganga oʻxshaydi. U Pegasga minib olib (ehtimol, Veterinariya maktabidan qarzga olingan), oʻzining La chimie dans l’espace asarida atomlarning fazoda qanday joylashganini tasvirlash uchun kimyo Parnasi choʻqqilariga parvoz qiladi“.
Biroq 1880-yillarga kelib Yoxannes Vislitsenus va Viktor Meyer kabi nufuzli kimyogarlarning qoʻllab-quvvatlashi natijasida Vanʼt Hoffning stereokimyo nazariyasi keng eʼtirof etila boshladi.
Fizik kimyo
1884-yilda Vanʼt Hoff Études de Dynamique chimique („Kimyoviy dinamika tadqiqotlari“) nomli asarini nashr etdi. Ushbu ishida u reaksiya tartibini grafik usul yordamida aniqlashning yangi metodini tavsiflab berdi hamda termodinamika qonunlarini kimyoviy muvozanatga tatbiq etdi. Shuningdek, u kimyoviy moyillikning zamonaviy talqinini ham ilm-fanga kiritdi.
1886-yilda Vanʼt Hoff suyultirilgan eritmalar va gazlar xatti-harakati oʻrtasidagi oʻxshashlikni koʻrsatib berdi. 1887-yilda u nemis kimyogari Vilgelm Ostvald bilan birgalikda Zeitschrift für physikalische Chemie („Fizik kimyo jurnali“) nomli nufuzli ilmiy jurnalga asos soldi.
U Svante Arreniusning elektrolitlarning dissotsiatsiyasi nazariyasi ustida ishladi va 1889-yilda Arrenius tenglamasining fizik asoslarini izohlab berdi. 1896-yilda esa Berlindagi Prussiya fanlar akademiyasi professori etib tayinlandi. Uning Stassfurtdagi tuz konlari boʻyicha olib borgan tadqiqotlari Prussiya kimyo sanoatining rivojlanishiga muhim hissa qoʻshdi.
Vanʼt Hoff faoliyatini Utrechtdagi Veterinariya kollejida kimyo va fizika oʻqituvchisi sifatida boshlagan. Keyinchalik u qariyb 18 yil davomida Amsterdam universitetida kimyo, mineralogiya va geologiya professori boʻlib ishladi hamda oxir-oqibat kimyo kafedrasi mudiri lavozimiga koʻtarildi.
1896-yilda u Germaniyaga koʻchib oʻtdi va ilmiy faoliyatining qolgan qismini Berlin universitetida davom ettirdi. 1901-yilda eritmalar haqidagi tadqiqotlari uchun tarixdagi ilk Kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti bilan taqdirlandi. Uning ishlari juda suyultirilgan eritmalar xossalari gazlar xatti-harakatini tavsiflovchi matematik qonunlarga yaqin qonunlarga boʻysunishini koʻrsatib berdi.
Mukofotlari
1885-yilda Vanʼt Hoff Niderlandiya Qirollik sanʼat va fanlar akademiyasi aʼzoligiga saylandi[16]. 1892-yilda u Manchester adabiy-falsafiy jamiyatining faxriy aʼzosi etib saylandi[17]. 1904-yilda esa Amerika falsafiy jamiyati aʼzoligiga qabul qilindi[18]. Vanʼt Hoff, shuningdek, Harvard universiteti va Yel universiteti (1901), Viktoriya universiteti, Manchester universiteti (1903) hamda Heidelberg universitetining (1908) faxriy doktorlik unvonlari bilan taqdirlangan. 1893-yilda u Royal Societyning Devi medalini Jozef Le Bel bilan birgalikda oldi va 1897-yilda jamiyatning xorijiy aʼzosi etib saylandi. 1911-yilda Prussiya fanlar akademiyasining Gelmgolts medali bilan taqdirlandi.1894-yilda Fransiyaning Faxriy legion ordeni ritsari unvoniga sazovor boʻldi, 1911-yilda esa Kayzer Vilgelm jamiyati senatori etib tayinlandi. Vanʼt Hoff Britaniya kimyo jamiyati, Niderlandiya Qirollik sanʼat va fanlar akademiyasi (1892), Amerika kimyo jamiyati (1898), Fransiya fanlar akademiyasi (1905) hamda Niderlandiya kimyo jamiyatining (1908) faxriy aʼzosi boʻlgan. Koʻplab mukofot va unvonlar ichida Vanʼt Hoff eng katta yutugʻi sifatida tarixdagi ilk Kimyo bo‘yicha Nobel mukofotini qoʻlga kiritganini eʼtirof etgan[19].
Quyidagi tushunchalar uning nomi bilan atalgan:
2021-yil 14-mayda 1977-yilda Palomar–Leiden survey dasturi doirasida kashf etilgan 34978 van 't Hoff asteroidi uning sharafiga nomlangan[20].
Asarlari
- Chimie dans l'espace (de). Braunschweig: Vieweg und Sohn, 1894.
- Chemische Dynamik (de). Braunschweig: Vieweg und Sohn, 1898.
- Chemische Statik (de). Braunschweig: Vieweg und Sohn, 1899.
- Beziehungen zwischen Eigenschaften und Zusammensetzung (de). Braunschweig: Vieweg und Sohn, 1900.
- Foundations of the Theory of Dilute Solutions (en). Edinburgh: Alembic Club, 1929.
Yana qarang
Manbalar
- ↑ „The Nobel Prize in Chemistry 1901“. Nobel Foundation.
- ↑
Chisholm, Hugh, ed. (1911) "van't Hoff, Jacobus Hendricus" Encyclopædia Britannica (11chi nashri) Cambridge University Press
- ↑ Nobel Lecture Osmotic Pressure and Chemical Equilibrium
- ↑ „Jacobus Henricus van 't Hoff Biography“.
- ↑ La Chimie dans l’Espace, Bazendijk: Rotterdam, 1875
- ↑ Meijer, E. W. (2001). "Jacobus Henricus van 't Hoff; Hundred Years of Impact on Stereochemistry in the Netherlands". Angewandte Chemie International Edition.
- ↑ Spek, Trienke M. van der (2006). "Selling a Theory: The Role of Molecular Models in J. H. van 't Hoff's Stereochemistry Theory". Annals of Science.
- ↑ Kreuzfeld, HJ; Hateley, MJ. (1999). "125 years of enantiomers: back to the roots Jacobus Henricus van 't Hoff 1852–1911". Enantiomer.
- ↑ {{Nobelprize}} template missing ID and not present in Wikidata.
- ↑ 10,0 10,1 Snelders, H.A.M.. De geschiedenis van de scheikunde in Nederland. Deel 1: Van alchemie tot chemie en chemische industrie rond 1900. Delftse Universitaire Pers, 1993.
- ↑ 11,0 11,1 Cordfunke, E. H. P.. Een romantisch geleerde: Jacobus Henricus van 't Hoff (1852–1911). Vossiuspers UvA, 2001.
- ↑ 12,0 12,1 Cohen, E.. Jacobus Henricus van 't Hoff. Verlag von Wilhelm Engelmann, 1899.
- ↑ Entry in Digital Album Promotorum of Utrext universiteti
- ↑ *Van 't Hoff (3 September 1874) Voorstel tot Uitbreiding der Tegenwoordige in de Scheikunde gebruikte Structuurformules in de Ruimte, benevens een daarmee samenhangende Opmerking omtrent het Verband tusschen Optisch Actief Vermogen en chemische Constitutie van Organische Verbindingen.
- J. H. van 't Hoff (1874), Sur les formules de structure dans l’espace, Archives néerlandaises des sciences exactes et naturelles, 9: 445–454.
- ↑ Planar Methane — Periodic Table of Videos
- ↑ „Jacobus Hendrik van 't Hoff (1852–1911)“. Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences.
- ↑ Memoirs and Proceedings of the Manchester Literary & Philosophical Society, Fourth Series, Volume VIII, 1894
- ↑ „APS Member History“.
- ↑ „Jacobus Hendrik van 't Hoff“.
- ↑ „WGSBN Bulletin Archive“. Working Group Small Body Nomenclature (2021-yil 14-may). Qaraldi: 2021-yil 16-may. (Bulletin #1)
 | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
 | Olim haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berishingiz mumkin. |