Hisoblash: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
[[Fayl:Konkretismus_(DSC04014).jpg|link=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Konkretismus_%28DSC04014%29.jpg/220px-Konkretismus_%28DSC04014%29.jpg|thumb|Bola barmoqlari bilan hisoblaydi yoki: arifmetik operatsiya obyektlarni [[operator (matematika)|operator]] bilan | [[Fayl:Konkretismus_(DSC04014).jpg|link=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Konkretismus_%28DSC04014%29.jpg/220px-Konkretismus_%28DSC04014%29.jpg|thumb|Bola barmoqlari bilan hisoblaydi yoki: arifmetik operatsiya obyektlarni [[operator (matematika)|operator]] bilan bogʻlaydi.]] | ||
'''Arifmetika (hisoblash)''' - bu [[Son|raqamlar]] kabi [[Matematik | '''Arifmetika (hisoblash)''' - bu [[Son|raqamlar]] kabi [[Matematik obʼekt|obyektlarni]] [[mantiq]]iy [[bogʻlanish (matematika)|bogʻlash]] faoliyati. | ||
[[Raqamlar|Raqam belgilari]] yoki raqamlar raqamlarni ifodalash uchun ishlatilsa, [[Matematik belgilar|matematik yozuv]] [[mantiq]], matematika va [[informatika]] | [[Raqamlar|Raqam belgilari]] yoki raqamlar raqamlarni ifodalash uchun ishlatilsa, [[Matematik belgilar|matematik yozuv]] [[mantiq]], matematika va [[informatika]] obʼektlari oʻrtasida havolalar va aloqalarni yaratish uchun boshqa [[ramzi|belgilardan]] foydalanadi. Bunday [[Matematik belgilar roʻyxati|matematik belgilar]] bilan tuzilgan bayonotlar yoki [[formula]]lar [[tabiiy til]]larga qaraganda rasmiyroq [[til]]dagi jumlalarga mos keladi. | ||
Bugungi kunda asosan avtomatlashtirilgan [[algoritm]]larni bajarish mumkin boʻlgan hisoblash [[hisoblash vositalari|vositalari]] yoki [[Hisoblash mashinasi|hisoblash mashinalari]] yordamida hisob-kitoblarni amalga oshirish odatiy hol emas. | Bugungi kunda asosan avtomatlashtirilgan [[algoritm]]larni bajarish mumkin boʻlgan hisoblash [[hisoblash vositalari|vositalari]] yoki [[Hisoblash mashinasi|hisoblash mashinalari]] yordamida hisob-kitoblarni amalga oshirish odatiy hol emas. | ||
== Tavsifi == | == Tavsifi == | ||
Raqamlar bilan hisoblash uchun umumiy qabul qilingan qoidalar | Raqamlar bilan hisoblash uchun umumiy qabul qilingan qoidalar toʻplami [[matematika]]da [[Arifmetika|arifmetik]] deb ataladi. Tilning odatiy qoʻllanishida, arifmetika ostida siz toʻrtta [[asosiy arifmetika|asosiy arifmetika turi]] bilan ishlash qobiliyatini nazarda tutsangiz, faqat kichik maydon nazarda tutiladi - shu jumladan, ularning [[kasr]], [[foiz]] va [[uchlik qoidasi|uchta]] qoidasi sifatida qoʻllanilishi - tushunadi. [[Oʻqing|Oʻqish]] va [[Yozuv|yozish]] bilan bir qatorda, bu elementar arifmetik amallarni oʻzlashtirish bolalarning [[boshlangʻich maktab]]da oʻqish paytida egallashi kerak boʻlgan asosiy [[professional kompetentsiya|koʻnikmalardan]] biridir. | ||
Arifmetika aqliy arifmetika deb ataladigan sof aqliy jihatdan ham, aniq tasvirlarni | Arifmetika aqliy arifmetika deb ataladigan sof aqliy jihatdan ham, aniq tasvirlarni qoʻllab-quvvatlash yordamida ham mumkin, masalan, barmoqlar bilan ( [[barmoq arifmetikasi|barmoqlarni hisoblash]] [[aqliy arifmetika|)]]. Bundan tashqari, turli xil hisoblash vositalari ishlab chiqilgan, masalan, [[abak]], [[Logarifmik lineyka|slayd qoidasi]] yoki [[Arifmetik qurilma|choʻntak kalkulyatori]]. 1518 yilda [[Adam Ries]] tomonidan nemis tilida yozilgan arifmetik [[hisoblash kitobi|kitobda]] arifmetik doska bilan [[Chiziqlar boʻyicha hisoblang|chiziqlar boʻyicha hisoblash haqida]] gap boradi. | ||
Raqamni ifodalash uchun [[hisob|tayoqchadagi]] tirqishlar yoki ipdagi tugunlardan foydalanish mumkin, jumladan, oʻnlik [[joy qiymati tizimi|oʻrin qiymati tizimi]] bilan [[Quipu|tugun yozish]]. Raqamlarni ifodalash uchun ishlatiladigan belgilar yoki [[belgilar]] raqamlar yoki [[raqamlar]] deb ataladi. | Raqamni ifodalash uchun [[hisob|tayoqchadagi]] tirqishlar yoki ipdagi tugunlardan foydalanish mumkin, jumladan, oʻnlik [[joy qiymati tizimi|oʻrin qiymati tizimi]] bilan [[Quipu|tugun yozish]]. Raqamlarni ifodalash uchun ishlatiladigan belgilar yoki [[belgilar]] raqamlar yoki [[raqamlar]] deb ataladi. | ||
== Etimologiya == | == Etimologiya == | ||
Gʻarbiy germancha * ''rek-'' no- dan ''count'', oʻrta oliy nemischa ''count, rechenen'', qadimgi oliy nemis ''rechanon'' soʻzlari bilan belgilanishi "tartibga solish, saf tortish, toʻgʻrilash, hisoblash" maʼnosi bilan hind-evropa ildiz soʻziga kiradi. * ''reg-'' 'rulda, sudda, toʻgʻridan-toʻgʻri' orqaga (shuningdek, [[Lotin tili|lotincha]] ''riga'' 'satr', shuningdek, [[javon (mebel qismi)|''shelf'']], [[tirmoq (asbob)|''rake'']], ''oʻng'', ''choʻzish'' va boshqalar) va qisqaroq ikkinchi darajali ''rake'' yonida turadi 'hisoblash, toʻgʻri qilish'. Keyingi munosabatda ''rake'' ' ''tirmoq bilan ishlash, tırmık' va tırmık 'bir-biriga oʻrash, toʻplash' va rech'' ''<nowiki/>''' qattiq, qattiq' koʻrish, bundan tashqari [[Lahja|dialektik]] ravishda "novda vilkasidan qilingan shudgor ''sterzi'' " maʼnosini bildiradi. | |||
== Buzilishlar va | == Buzilishlar va qoʻllab-quvvatlash choralari == | ||
Yaqinda | Yaqinda oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, [[odam]]lar va hayvonlarning yuqori turlari [[tugʻilish]]da allaqachon raqam tuygʻusiga ega ( [[Stanislas Dehaene]] ) yoki koʻproq / kamroq, kattaroq / kichikroq, taxmin qilish va boshqalar kabi eng oddiy arifmetik operatsiyalar haqida asosiy tushunchaga ega. | ||
Ammo matematika hamma uchun oson emas. [[Diskalkuliya]] va [[raqamli savodsizlik]] | Ammo matematika hamma uchun oson emas. [[Diskalkuliya]] va [[raqamli savodsizlik]] maʼlum kasalliklardir. Miya shikastlanishi, [[insult]] va miya shishi boʻlgan bemorlarni tekshirish orqali olimlar raqamlarni tanib olish va hisoblash quvvatida boshqa turdagi buzilishlarni aniqladilar. Matematik [[isteʼdod|qobiliyatli]] odamlar ham bor. Arifmetika juda oson boʻlgan [[Savant sindromi|insular isteʼdodlari]] (masalan, B. [[Gert Mittring]] ). | ||
Raqamlar bilan ishlashda tezlik va xavfsizlik nuqtai nazaridan standart ichida katta farqlar ham mavjud. Uzoq vaqt davomida bu farqlar, asosan, amaliyot effektlaridan kelib chiqqanligi yoki boshqa | Raqamlar bilan ishlashda tezlik va xavfsizlik nuqtai nazaridan standart ichida katta farqlar ham mavjud. Uzoq vaqt davomida bu farqlar, asosan, amaliyot effektlaridan kelib chiqqanligi yoki boshqa tugʻma matematik [[isteʼdod]]ga asoslanganligi bilan izohlangan. Endi arifmetik vazifalarga yondashuv hal qiluvchi rol oʻynashi isbotlangan. | ||
Matematik operatsiyalarni [[tasavvur]] qiladigan va ularni haqiqiy hayot tajribasi bilan | Matematik operatsiyalarni [[tasavvur]] qiladigan va ularni haqiqiy hayot tajribasi bilan bogʻlaydigan bolalar va kattalar arifmetikada muvaffaqiyatga erishadilar. Ular topshiriqlarni ishonchliroq bajaradilar va arifmetik amalni oʻzlashtirmaguncha kamroq takrorlash kerak boʻladi. Boshqa tomondan, matematik belgilar darajasini tark etmaganlar arifmetika boʻyicha uzoq va doimiy amaliyotga qaramay, koʻpincha oʻzlariga ishonchsiz qoladilar. Shuning uchun ham oddiy matematika darslari, ham [[repetitorlik]] va tuzatish darslari, agar ishda raqamlar boʻshliqlari va arifmetik amallar uchun modellardan foydalanilsa, samaraliroq boʻladi. | ||
== Adabiyotlar == | == Adabiyotlar == | ||
* Helena Xarms: '' | * Helena Xarms: ''oʻynash paytida hisoblashni oʻrganish.'' Reynxardt, Myunxen 2008, ISBN 978-3-497-01994-6 . | ||
* Filipp Maennchen: ''[[iarchive:geheimnisse-der-rechenkunstler|arifmetik rassomlarning sirlari]]''. Springer Berlin/Heidelberg 1913 yil. | * Filipp Maennchen: ''[[iarchive:geheimnisse-der-rechenkunstler|arifmetik rassomlarning sirlari]]''. Springer Berlin/Heidelberg 1913 yil. | ||
* Elizabet Mozer Opitz: ''Hisoblash - son tushunchasi - arifmetik.'' Haupt, Bern/Shtutgart/Vena 2001, ISBN 978-3-258-06512-0 . | * Elizabet Mozer Opitz: ''Hisoblash - son tushunchasi - arifmetik.'' Haupt, Bern/Shtutgart/Vena 2001, ISBN 978-3-258-06512-0 . | ||
* Tomas Rießinger: ''Algebradan | * Tomas Rießinger: ''Algebradan qoʻrqmang.'' ''Kasrlardan logarifmgacha.'' Elsevier, Heidelberg 2007, ISBN 3-8274-1779-1 (elementar hisoblash texnikasiga kirish - raqamlar va oʻzgaruvchilar bilan). | ||
2026-yil 20-noyabr, 10:38 dagi (joriy) koʻrinishi

Arifmetika (hisoblash) - bu raqamlar kabi obyektlarni mantiqiy bogʻlash faoliyati.
Raqam belgilari yoki raqamlar raqamlarni ifodalash uchun ishlatilsa, matematik yozuv mantiq, matematika va informatika obʼektlari oʻrtasida havolalar va aloqalarni yaratish uchun boshqa belgilardan foydalanadi. Bunday matematik belgilar bilan tuzilgan bayonotlar yoki formulalar tabiiy tillarga qaraganda rasmiyroq tildagi jumlalarga mos keladi.
Bugungi kunda asosan avtomatlashtirilgan algoritmlarni bajarish mumkin boʻlgan hisoblash vositalari yoki hisoblash mashinalari yordamida hisob-kitoblarni amalga oshirish odatiy hol emas.
Tavsifi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Raqamlar bilan hisoblash uchun umumiy qabul qilingan qoidalar toʻplami matematikada arifmetik deb ataladi. Tilning odatiy qoʻllanishida, arifmetika ostida siz toʻrtta asosiy arifmetika turi bilan ishlash qobiliyatini nazarda tutsangiz, faqat kichik maydon nazarda tutiladi - shu jumladan, ularning kasr, foiz va uchta qoidasi sifatida qoʻllanilishi - tushunadi. Oʻqish va yozish bilan bir qatorda, bu elementar arifmetik amallarni oʻzlashtirish bolalarning boshlangʻich maktabda oʻqish paytida egallashi kerak boʻlgan asosiy koʻnikmalardan biridir.
Arifmetika aqliy arifmetika deb ataladigan sof aqliy jihatdan ham, aniq tasvirlarni qoʻllab-quvvatlash yordamida ham mumkin, masalan, barmoqlar bilan ( barmoqlarni hisoblash ). Bundan tashqari, turli xil hisoblash vositalari ishlab chiqilgan, masalan, abak, slayd qoidasi yoki choʻntak kalkulyatori. 1518 yilda Adam Ries tomonidan nemis tilida yozilgan arifmetik kitobda arifmetik doska bilan chiziqlar boʻyicha hisoblash haqida gap boradi.
Raqamni ifodalash uchun tayoqchadagi tirqishlar yoki ipdagi tugunlardan foydalanish mumkin, jumladan, oʻnlik oʻrin qiymati tizimi bilan tugun yozish. Raqamlarni ifodalash uchun ishlatiladigan belgilar yoki belgilar raqamlar yoki raqamlar deb ataladi.
Etimologiya
[tahrir | manbasini tahrirlash]Gʻarbiy germancha * rek- no- dan count, oʻrta oliy nemischa count, rechenen, qadimgi oliy nemis rechanon soʻzlari bilan belgilanishi "tartibga solish, saf tortish, toʻgʻrilash, hisoblash" maʼnosi bilan hind-evropa ildiz soʻziga kiradi. * reg- 'rulda, sudda, toʻgʻridan-toʻgʻri' orqaga (shuningdek, lotincha riga 'satr', shuningdek, shelf, rake, oʻng, choʻzish va boshqalar) va qisqaroq ikkinchi darajali rake yonida turadi 'hisoblash, toʻgʻri qilish'. Keyingi munosabatda rake ' tirmoq bilan ishlash, tırmık' va tırmık 'bir-biriga oʻrash, toʻplash' va rech ' qattiq, qattiq' koʻrish, bundan tashqari dialektik ravishda "novda vilkasidan qilingan shudgor sterzi " maʼnosini bildiradi.
Buzilishlar va qoʻllab-quvvatlash choralari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Yaqinda oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, odamlar va hayvonlarning yuqori turlari tugʻilishda allaqachon raqam tuygʻusiga ega ( Stanislas Dehaene ) yoki koʻproq / kamroq, kattaroq / kichikroq, taxmin qilish va boshqalar kabi eng oddiy arifmetik operatsiyalar haqida asosiy tushunchaga ega.
Ammo matematika hamma uchun oson emas. Diskalkuliya va raqamli savodsizlik maʼlum kasalliklardir. Miya shikastlanishi, insult va miya shishi boʻlgan bemorlarni tekshirish orqali olimlar raqamlarni tanib olish va hisoblash quvvatida boshqa turdagi buzilishlarni aniqladilar. Matematik qobiliyatli odamlar ham bor. Arifmetika juda oson boʻlgan insular isteʼdodlari (masalan, B. Gert Mittring ).
Raqamlar bilan ishlashda tezlik va xavfsizlik nuqtai nazaridan standart ichida katta farqlar ham mavjud. Uzoq vaqt davomida bu farqlar, asosan, amaliyot effektlaridan kelib chiqqanligi yoki boshqa tugʻma matematik isteʼdodga asoslanganligi bilan izohlangan. Endi arifmetik vazifalarga yondashuv hal qiluvchi rol oʻynashi isbotlangan.
Matematik operatsiyalarni tasavvur qiladigan va ularni haqiqiy hayot tajribasi bilan bogʻlaydigan bolalar va kattalar arifmetikada muvaffaqiyatga erishadilar. Ular topshiriqlarni ishonchliroq bajaradilar va arifmetik amalni oʻzlashtirmaguncha kamroq takrorlash kerak boʻladi. Boshqa tomondan, matematik belgilar darajasini tark etmaganlar arifmetika boʻyicha uzoq va doimiy amaliyotga qaramay, koʻpincha oʻzlariga ishonchsiz qoladilar. Shuning uchun ham oddiy matematika darslari, ham repetitorlik va tuzatish darslari, agar ishda raqamlar boʻshliqlari va arifmetik amallar uchun modellardan foydalanilsa, samaraliroq boʻladi.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Helena Xarms: oʻynash paytida hisoblashni oʻrganish. Reynxardt, Myunxen 2008, ISBN 978-3-497-01994-6 .
- Filipp Maennchen: arifmetik rassomlarning sirlari. Springer Berlin/Heidelberg 1913 yil.
- Elizabet Mozer Opitz: Hisoblash - son tushunchasi - arifmetik. Haupt, Bern/Shtutgart/Vena 2001, ISBN 978-3-258-06512-0 .
- Tomas Rießinger: Algebradan qoʻrqmang. Kasrlardan logarifmgacha. Elsevier, Heidelberg 2007, ISBN 3-8274-1779-1 (elementar hisoblash texnikasiga kirish - raqamlar va oʻzgaruvchilar bilan).