Havaskor boks: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
[[File:Hasanboy Dusmatov Rio2016.jpg|thumb|right|240px|Bokschilar qisqa shim va yengsiz mayka yoki futbolka kiyishadi; yuqori reytingdagi da’vogar qizil, past reytingdagi esa ko‘k kiyimda bo‘ladi.]] | [[File:Hasanboy Dusmatov Rio2016.jpg|thumb|right|240px|Bokschilar qisqa shim va yengsiz mayka yoki futbolka kiyishadi; yuqori reytingdagi da’vogar qizil, past reytingdagi esa ko‘k kiyimda bo‘ladi.]] | ||
'''Havaskor boks''' - bu butun dunyo | '''Havaskor boks''' - bu butun dunyo boʻylab klublar va uyushmalarda, xususan [[Olimpiada oʻyinlari|Olimpiada oʻyinlari]], shuningdek kollej darajasida tashkil qilinadigan [[boks]] turi hisoblanadi. | ||
Havaskor boks musobaqalari erkaklar uchun uch daqiqali uch raunddan, ayollar uchun ikki daqiqali | Havaskor boks musobaqalari erkaklar uchun uch daqiqali uch raunddan, ayollar uchun ikki daqiqali toʻrt raunddan iborat boʻlib, har bir raund oraligʻida bir daqiqalik interval mavjud. 2009-yil 1-yanvarda erkaklar oʻrtasidagi kattalar boʻyicha janglar toʻrtta ikki daqiqalik raunddan uchta uch daqiqalik raundga oʻzgartirildi. Havaskor boks jismoniy kuchga emas, balki tushgan aniq zarbalar soniga qarab gʻolibni aniqlaydi. Shuningdek, havaskorlar formati [[Professional boks|professional boksdan]] farqli oʻlaroq, turnirlarda bir necha kun davomida bir nechta janglarni oʻtkazish imkonini beradi, professional boksda esa jangchilar odatda janglar orasida bir necha oy dam olishadi. | ||
[[Hakam]] raqiblar faqat qonuniy zarbalardan foydalanishini | [[Hakam]] raqiblar faqat qonuniy zarbalardan foydalanishini taʼminlash uchun jangni kuzatib boradi; tananing ustidan taqilgan kamar zarbalarning pastki chegarasini ifodalaydi - har qanday bokschi raqibga takroran "beldan pastga zarbalar" bersa, diskvalifikatsiya qilinadi. Hakamlar, shuningdek, bokschilar raqib zarbalaridan qochish maqsadida bir birini ushlab olish vaziyatlarni oldini olishni taʼminlaydi (agar bu sodir boʻlsa, hakam raqiblarni ajratib, ularga boksni davom ettirishni buyuradi). Takroriy ushlab turish bokschining jazolanishiga yoki oxir-oqibat diskvalifikatsiyasiga olib kelishi mumkin. Agar bokschi jiddiy jarohat olsa yoki bir bokschi ikkinchisida sezilarli darajada ustunlik qilsa, hakamlar jangni toʻxtatishlari kerak. | ||
Havaskor boks | Havaskor boks baʼzan '''Olimpiya uslubidagi boks''' (hozirgi rasmiy atama) deb ataladi<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=ascxLrgnlUkC&pg=PA21948|title=Congressional Record, Volume 154 Part 16|publisher=Government Printing Office|via=Google Books}}</ref>, garchi buni yozgi [[Olimpiya oʻyinlarida boks]] bilan adashtirmaslik kerak, u yerda bokschilar havaskorlar qoidalari boʻyicha bellashadilar, lekin ham havaskorlar, ham professional boʻlishlari mumkin<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/olympics-2024-boxing-0ebe0c03b32a795d4e2b42032a7b3304|title=A few pro boxers are big hits in Paris. Some foes think they should pick on somebody their own size|publisher=Associated Press|date=30 July 2024}}</ref>. | ||
==Tarixi== | ==Tarixi== | ||
===Dastlabki | ===Dastlabki koʻrinishi=== | ||
Havaskor boks XIX asrning | Havaskor boks XIX asrning oʻrtalari va oxirlarida sport turi sifatida paydo boʻldi. Bu qisman professional boks atrofidagi bahs-munozaralar natijasida vujudga kelgan edi. Dastlab yuqori va oʻrta sinf vakillari anʼanaviy ishchi sinf sportini oʻzlashtirish uchun qilgan urinish sifatida masxara qilingan boʻlsa-da, xavfsizroq, "ilmiy" boks uslubi keyinchalik maktablar, universitetlar va qurolli kuchlarda ommalashdi. Shunday boʻlsa-da, chempionlar odatda shahar kambagʻallari orasidan yetishib chiqardi.{{cn|date=July 2024}} | ||
===Rivojlanishi=== | ===Rivojlanishi=== | ||
[[File:Boxing at the 2018 Summer Youth Olympics – Boys' heavyweight Bronze Medal Bout 145.jpg|thumb|Zamonaviy havaskor boks musobaqalari ko‘pincha jonli efirga uzatiladi.]] | [[File:Boxing at the 2018 Summer Youth Olympics – Boys' heavyweight Bronze Medal Bout 145.jpg|thumb|Zamonaviy havaskor boks musobaqalari ko‘pincha jonli efirga uzatiladi.]] | ||
Queensberry havaskorlar chempionati 1867-yildan 1885-yilgacha davom etdi va shuning uchun professional bokschilardan farqli | Queensberry havaskorlar chempionati 1867-yildan 1885-yilgacha davom etdi va shuning uchun professional bokschilardan farqli oʻlaroq, havaskor bokschilar Queensberry qoidalari nashr etilganidan keyingina qoʻlqoplardan foydalanishdan bosh tortmadilar. Angliyada havaskor boks assotsiatsiyasi (ABA) 1880-yilda oʻn ikkita klub birlashganda tashkil etilgan. Keyingi yili u oʻzining birinchi chempionatlarini oʻtkazdi. Toʻrtta vazn toifasida bahslar oʻtkazildi: Featherweight, Lightweight, Middleweight va Heavyweight. 1902-yilga kelib amerikalik bokschilar BAA chempionatida chempionlik uchun kurash olib borishdi, bu esa sportni xalqaro tus olishiga zamin yaratdi. 1924-yilga kelib, ABAda 105 ta klub bor edi. | ||
[[File:7.1.10ChildBoxingByLuigiNovi1.jpg|thumb|left|[[Nyu-Jersi]] shtatining [[Union City (Georgia)|Union]] shahrida bolalar boks | [[File:7.1.10ChildBoxingByLuigiNovi1.jpg|thumb|left|[[Nyu-Jersi]] shtatining [[Union City (Georgia)|Union]] shahrida bolalar boks koʻrgazmasi]] | ||
Boks birinchi marta 1904-yilda Olimpiya | Boks birinchi marta 1904-yilda Olimpiya oʻyinlarida paydo boʻlgan va 1912-yilgi oʻyinlardan tashqari har doim ularning bir qismi boʻlgan. 1904-yildan 2020-yilgacha [[AQSh]] va [[Kuba]] eng koʻp oltin medallarni qoʻlga kiritdi; AQSh uchun 50 (umumiy 117 ta medal) va [[Kuba]] uchun 41 (umumiy 78 ta medal)<ref name="auto" />. | ||
Xalqaro miqyosda havaskor boks XX asrning birinchi yarmida barqaror ravishda tarqaldi, ammo 1920-yilda [[Parij|Parijda]] birinchi xalqaro tashkilot - Fédération Internationale de Boxe Olympique (Xalqaro Olimpiya boks federatsiyasi) tashkil etilganda, beshta | Xalqaro miqyosda havaskor boks XX asrning birinchi yarmida barqaror ravishda tarqaldi, ammo 1920-yilda [[Parij|Parijda]] birinchi xalqaro tashkilot - Fédération Internationale de Boxe Olympique (Xalqaro Olimpiya boks federatsiyasi) tashkil etilganda, beshta aʼzo davlat mavjud edi. 1946-yilda Londonda [[Xalqaro havaskor boks assotsiatsiyasi]] (AIBA) tashkil etilganida, beshta qitʼadan yigirma toʻrt davlat ishtirok etdi va oʻsha paytdan beri AIBA havaskor boksning rasmiy jahon federatsiyasi boʻlib kelmoqda. Havaskor boks boʻyicha birinchi jahon chempionati 1974-yilda oʻtkazilgan, bundan oldin faqat mintaqaviy chempionatlar oʻtkazilgan, Olimpiadadan tashqari butun dunyo boʻylab yagona musobaqa birinchi marta [[1947-yil|1947-yilda]] va oʻshandan beri CISM tomonidan oʻtkazilgan [[jahon harbiy boks chempionati]] edi<ref>Hickoksports [http://www.hickoksports.com/history/boxolymp.shtml ''Olympic Boxing History''] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20020222232051/http://www.hickoksports.com/history/boxolymp.shtml |date=2002-02-22 }}, Hickoksports.com; 2004</ref>. | ||
===Natijalar=== | ===Natijalar=== | ||
[[File:Boxing at the 2018 Summer Youth Olympics – Girls' flyweight Gold Medal Bout 377.jpg|thumb|Havaskor boks o‘yinlari odatda hakam g‘olibning qo‘lini ko‘tarishi bilan tugaydi]] | [[File:Boxing at the 2018 Summer Youth Olympics – Girls' flyweight Gold Medal Bout 377.jpg|thumb|Havaskor boks o‘yinlari odatda hakam g‘olibning qo‘lini ko‘tarishi bilan tugaydi]] | ||
Bunday tarzda yakunlanadigan musobaqalar ingliz yoki fransuz tilida qayd etilishi mumkin (fransuz tili AIBA [[Rasmiy til|rasmiy tili]] | Bunday tarzda yakunlanadigan musobaqalar ingliz yoki fransuz tilida qayd etilishi mumkin (fransuz tili AIBA [[Rasmiy til|rasmiy tili]] boʻlgan). Havaskorlar boksida "nokaut" va "texnik nokaut" atamalari qoʻllanilmaydi, buning oʻrniga quyidagi atamalardan foydalaniladi<ref>''Sports Injuries: Mechanisms, Prevention, Treatment'' by Freddie H. Fu and David A. Stone, Williams & Wilkins, 1994, p. 237.</ref>: | ||
{| class=wikitable style=text-align:center | {| class=wikitable style=text-align:center | ||
|- | |- | ||
!colspan=2|Qisqartma | !colspan=2|Qisqartma | ||
!rowspan=2| | !rowspan=2|Maʼnosi | ||
!rowspan=2|Professional boksdagi muqobili | !rowspan=2|Professional boksdagi muqobili | ||
|- | |- | ||
!RSC | !RSC | ||
!kot | !kot | ||
|hakam musobaqani | |hakam musobaqani toʻxtatdi (aniqlanmagan) | ||
|rowspan=4|texnik nokaut | |rowspan=4|texnik nokaut | ||
|- | |- | ||
!RSCO | !RSCO | ||
! | ! | ||
|hakam bir tomonlama jang uchun bahsni | |hakam bir tomonlama jang uchun bahsni toʻxtatadi | ||
|- | |- | ||
!RSCOS | !RSCOS | ||
! | ! | ||
|hakam | |hakam magʻlub boʻlgan raqib uchun bahsni toʻxtatadi | ||
|- | |- | ||
!RSCH | !RSCH | ||
! | ! | ||
|boshga qattiq zarbalar berilgani sababli hakam jangni | |boshga qattiq zarbalar berilgani sababli hakam jangni toʻxtatdi | ||
|- | |- | ||
!RSCM | !RSCM | ||
! | ! | ||
|hakam tibbiy sabablarga | |hakam tibbiy sabablarga koʻra jangni toʻxtatdi | ||
|rowspan=3|referining jangni | |rowspan=3|referining jangni toʻxtatishi orqali gʻalaba | ||
|- | |- | ||
!RSCI | !RSCI | ||
! | ! | ||
|hakam jarohat tufayli jangni | |hakam jarohat tufayli jangni toʻxtatdi | ||
|- | |- | ||
!RET | !RET | ||
!AB | !AB | ||
|bokschi burchagidan jangni | |bokschi burchagidan jangni toʻxtatish yoki jangni tark etish | ||
|- | |- | ||
!KO | !KO | ||
!ko | !ko | ||
| | |oʻn soniya davomida kanvasda qolib ketish | ||
|nokaut | |nokaut | ||
|- | |- | ||
!PTS | !PTS | ||
!pts | !pts | ||
|ochkolar hisobiga | |ochkolar hisobiga gʻalaba | ||
|ochkolar hisobiga | |ochkolar hisobiga gʻalaba | ||
|- | |- | ||
!DQ | !DQ | ||
!WO | !WO | ||
!forfeit | !forfeit | ||
|birlamchi | |birlamchi gʻalaba (raqib yoʻqligi sababli) | ||
|texnik | |texnik gʻalaba | ||
|- | |- | ||
!Bye | !Bye | ||
! | ! | ||
|roundni | |roundni oʻtkazib yuborish | ||
| | |oʻtkazilmagan jang | ||
|} | |} | ||
Barcha bahsli | Barcha bahsli gʻalabalar, magʻlubiyatlar yoki nomutanosibliklar haqida (sof nokautdan tashqari) boshqaruv organlariga murojaat qilish orqali qonuniy ravishda kurashilishi mumkin.{{cn|date=July 2024}} | ||
===Baholash=== | ===Baholash=== | ||
[[File:Combat de boxe amateur à Paris.jpg|thumb|An’anaviy hakamlik tizimi, ringning har bir tomonida to‘rtta hakam va ringda bitta hakam (shuningdek, o‘yinning hakami)]] | [[File:Combat de boxe amateur à Paris.jpg|thumb|An’anaviy hakamlik tizimi, ringning har bir tomonida to‘rtta hakam va ringda bitta hakam (shuningdek, o‘yinning hakami)]] | ||
Havaskor boksda bugungi kungacha turnir qoidalari va sanksiya beruvchi organga qarab bir nechta baholash tizimlari mavjud. 1980-yillargacha (va | Havaskor boksda bugungi kungacha turnir qoidalari va sanksiya beruvchi organga qarab bir nechta baholash tizimlari mavjud. 1980-yillargacha (va baʼzi joylarda bugungi kungacha) saqlanib qolgan bir nechta arxaik hisob tizimlari, birinchisi uchta raundning har biri uchun bir ochko beradigan 3 ochkolik tizimdir (shuning uchun 3:0 ochkolar boʻyicha sof gʻalabani anglatadi, 2-1 magʻlub boʻlgan raqib bir raundda ustunlik qilganini anglatadi, 1-1-1 [[Durang natija|durang]] yoki ''[[ex aequo]]'' uchun, bu juda kam uchraydigan holat edi). Bu kabi baholash uzoq vaqt davomida 3 ovozli qaror qabul qilish tizimi va professional boks qarorlarini qabul qilish tizimiga oʻxshash 5 ovozli qaror qabul qilish tizimi bilan birga mavjud boʻlib, u gʻalaba yoki durang uchun ovoz beradigan beshta hakamni talab qiladi (5 ovoz tizimida 5-0 bir ovozdan qaror qabul qilish uchun, 4-1 koʻpchilik qaror qabul qilish uchun, 3-2 boʻlingan qaror qabul qilish uchun, 3-1-1 boʻlingan qaror qabul qilish va bitta hakam durangni hal qildi. 3 ta ovoz tizimida 3-0 - yakdil qaror, 2-1 - boʻlingan qaror, 0-0-3 - durang).Turnir qoidalariga qarab, agar aniq gʻolib boʻlmasa, toʻsatdan oʻlim prinsipi boʻyicha qoʻshimcha raund yoki raundlar tayinlanishi mumkin edi. Barcha qayd etilgan tizimlar bir-biri bilan birgalikda amalga oshirildi (yaʼni hakamlar nafaqat gʻolibni tanlashlari, balki kartochkalarni toʻldirishlari ham kerak edi), kartochka va boshqa shu kabi qoidalar baholashda murakkablikni keltirib chiqardi. Turnirlar va chempionatlarda odatda 5 ta ovoz berish tizimidan foydalanilgan. Xalqaro duallar odatda 3 ta ovoz berish tizimidan foydalangan, ikkita hakam mehmon davlatni, bitta hakam esa mezbon davlatni ifodalagan.Ikkala tizim ham bir qator munozarali natijalarga olib keladi, chunki zarba statistika koʻpincha ikkalasida ham hisobga olinmagan. [[1960-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari medallar jadvali|1960-yilgi Rim Olimpiadasi]] saralash bosqichida [[Sovet Ittifoqi]] vakili Oleg Grigoryev bahsli tarzda Buyuk Britaniyaning Francis Taylor ustidan gʻolib deb topilganidan soʻng, XOQ chorak final oldidan 15 ga yaqin hakamlarni oʻz vazifalarini bajarishdan ozod qilishga qaror qildi<ref>[https://digital.la84.org/digital/collection/p17103coll6/id/6099 Boxing Honors Shared By United States And Italy], United States 1960 Olympic Book, p. 99.</ref>. [[1988-yilgi Seul Olimpiadasi]] bahslaridan soʻng, yaqqol dominant finalchi [[Roy Jones Jr.|Roy Jons Jr.]] (hatto sovet hakamlari ham gʻolib deb qaror qilgan, sharhlovchilar va uning magʻlub boʻlgan raqibi, oʻzi adolatsizlik uchun uzr soʻragan) oltin medaldan deyarli mahrum qilinganidan soʻng, yangi tizim yaratildi va amalga joriy qilindi, bu tizimda faqat aniq zarbalar ball keltirardi, garchi aniq zarba qanday boʻlishi haqida bahslar hali ham mavjud boʻlib, bu ham yana boshqa shubhali natijalarga olib keldi. [[1996-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari medallar jadvali|1996-yilgi Atlanta Olimpiadasining]] yarim finalida qozogʻistonlik [[Vasiliy Jirov]] amerikalik Antonio Tarver ustidan 15:9 hisobida gʻalaba qozonganida, koʻplab kuzatuvchilar Tarverni butun jang davomida ustunlik qildi deb oʻylashgandi va natija ularni hayron qoldiradi. | ||
{| class=wikitable style=text-align:center | {| class=wikitable style=text-align:center | ||
!Yakdil qaror bilan | !Yakdil qaror bilan | ||
!Katta farq bilan | !Katta farq bilan | ||
! | !Boʻlingan qaror bilan | ||
!Durang (kamdan kam holatlarda) | !Durang (kamdan kam holatlarda) | ||
|- | |- | ||
|'''3 ovozli baholash''' | |'''3 ovozli baholash''' | ||
|3–0 | |3–0 | ||
| | |yoʻq | ||
|2–1 | |2–1 | ||
|1–1–1 or 0–0–3 | |1–1–1 or 0–0–3 | ||
|- | |- | ||
|'''Ochkolar hisobiga baholash''' | |'''Ochkolar hisobiga baholash''' | ||
| | |yoʻq | ||
| | |yoʻq | ||
| | |yoʻq | ||
|ikkala ball teng | |ikkala ball teng boʻlganda | ||
|} | |} | ||
Kompyuter orqali hisoblash 1992-yilda Olimpiadaga kiritilgan. Beshta hakamning har birida qizil va | Kompyuter orqali hisoblash 1992-yilda Olimpiadaga kiritilgan. Beshta hakamning har birida qizil va koʻk tugmali klaviatura bor edi. Hakamlar qaysidir bokschi ochkoli zarba berganda tugmachani bosardilar. Besh hakamdan uchtasi bitta bokschi uchun tugmani bosgan holdagina ochko hisobga olinardi. Agar ochkolar teng boʻlsa, har bir hakam oʻzi uchun gʻolibni aniqlaydi. | ||
AIBA 2011-yil yanvar oyida yangi baholash tizimini taqdim etdi. Har bir hakam har bir bokschiga alohida ball beradi. Har bir bokschiga berilgan ball 5 ta hakamdan 3 tasidan bir xil ball yoki | AIBA 2011-yil yanvar oyida yangi baholash tizimini taqdim etdi. Har bir hakam har bir bokschiga alohida ball beradi. Har bir bokschiga berilgan ball 5 ta hakamdan 3 tasidan bir xil ball yoki oʻrtacha qiymat bilan olinadi. Ballar endi real vaqtda kuzatilmaydi va buning oʻrniga har bir raund oxirida beriladi<ref>{{Cite web|url=http://www.boxingvic.org.au/New_AIBA_Scoring_System.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317075241/http://www.boxingvic.org.au/New_AIBA_Scoring_System.pdf|url-status=dead|title=Introduction of new AIBA scoring system|archive-date=March 17, 2012|website=www.boxingvic.org.au}}</ref>. | ||
2013-yil 13-martda kompyuterda baholash tizimi | 2013-yil 13-martda kompyuterda baholash tizimi toʻxtatildi, uning oʻrniga havaskor boks professional boksga oʻxshash oʻn ochkolik tizimdan foydalanishni boshladi. | ||
===Mukofotlar=== | ===Mukofotlar=== | ||
[[File:Medal Ceremonies in boxing 60 kg.png|thumb|Shuningdek, havaskorlar o‘rtasidagi chempionatlarda 2- va 3-o‘rinlar ham mukofotlanadi.]] | [[File:Medal Ceremonies in boxing 60 kg.png|thumb|Shuningdek, havaskorlar o‘rtasidagi chempionatlarda 2- va 3-o‘rinlar ham mukofotlanadi.]] | ||
[[File:Amateur Boxing Association Cup.jpg|thumb|G‘oliblarga turli xil bezaklar, odatda kamarlar, medallar, kuboklar va miniatyura qo‘lqoplari beriladi.]] | [[File:Amateur Boxing Association Cup.jpg|thumb|G‘oliblarga turli xil bezaklar, odatda kamarlar, medallar, kuboklar va miniatyura qo‘lqoplari beriladi.]] | ||
Havaskor boks | Havaskor boks boʻyicha mukofotlar tizimi deyarli Olimpiya mukofotlari tizimini takrorlaydi: | ||
* {{gold1}} Final bosqichi | * {{gold1}} Final bosqichi gʻolibi oltin medalni qoʻlga kiritadi (1-oʻrin) | ||
* {{silver2}} | * {{silver2}} Magʻlub finalchi kumush medalni qoʻlga kiritadi (2-oʻrin) | ||
* {{bronze3}} Finalga chiqa olmagan yarim finalchilar bronza medalini | * {{bronze3}} Finalga chiqa olmagan yarim finalchilar bronza medalini qoʻlga kiritadi (3-oʻrin) | ||
:* | :* Koʻpgina turnirlar xalqaro qoidalarga, jumladan, nokaut bilan magʻlubiyatga uchraganlari uchun 30 kunlik musobaqalardan chetlatish amal qilganligi sababli, ikkala magʻlub ham bronza medallari bilan taqdirlanadi. Faqat bitta uchinchi oʻrin mavjud boʻlgan baʼzi turnirlar (odatiy ikkitasi oʻrniga) yoki yarim finalda ikkitadan ortiq bronza daʼvogari qatnashgan boʻlsa, 3-oʻrin uchun alohida turnir tashkil qilinadi. Biroq, uchinchi oʻrin uchun jang aksariyat yurisdiktsiyalarda oʻtkazilmaydi, chunki havaskor boksdagi magʻlub sportchini 30 kunga chetlatish qoidasi bunday jangni imkonsizga aylantiradi. | ||
{| width=280px | {| width=280px | ||
|-style=background:WhiteSmoke | |-style=background:WhiteSmoke | ||
|[[File:Medal, prize (AM 2001.25.454-1).jpg|140px]] | |[[File:Medal, prize (AM 2001.25.454-1).jpg|140px]] | ||
|- | |- | ||
|colspan=2|{{small|Ikkinchi va uchinchi | |colspan=2|{{small|Ikkinchi va uchinchi oʻrinlarga kumush va bronza medallari topshiriladi.}} | ||
|} | |} | ||
Amerika | Amerika Qoʻshma Shtatlari turnirlari va chempionatlari ([[Jahon Boksi tashkiloti|Jahon boksiga]] aloqadorlaridan tashqari), Yevropadagi turnirlardan farqli oʻlaroq, odatda kumush va bronza medallarini 2- va 3-oʻrinlar uchun bermaydi, chunki ular faqat gʻoliblarni mukofotlaydi. Gʻolibga esa "Oltin qoʻlqoplar" topshiriladi. Bu professional boksga oʻxshash boʻlib, unda ham "ikkinchi oʻrin" yoki "uchinchi oʻrin" kabi atamalar qoʻllanilmaydi, faqat "chempion" va "challenger" kabilar mavjud. | ||
===Himoya jihozlari=== | ===Himoya jihozlari=== | ||
2016-yil mart oyida 1982-yildan beri ishlatiladigan himoya bosh qurilmasi janglarda bosh qurilmasiz janglarga qaraganda | 2016-yil mart oyida 1982-yildan beri ishlatiladigan himoya bosh qurilmasi janglarda bosh qurilmasiz janglarga qaraganda koʻproq bosh chayqalishi tufayli erkaklar musobaqasidan olib tashlandi. Bu chetlatish ayollar musobaqalariga taʼsir qilmadi, chunki AIBA uning ayollarga taʼsiri haqida yetarli maʼlumot yoʻqligini eʼlon qildi. Bu qaror [[2016-yilgi Yozgi Olimpiya oʻyinlari|2016-yilgi Yozgi Olimpiya oʻyinlarida]] qabul qilingan<ref>{{cite web|url=https://sports.vice.com/en_us/article/male-olympic-boxers-will-no-longer-wear-ridiculous-and-dangerous-headgear|title=(Male) Olympic Boxers Will No Longer Wear Ridiculous and Dangerous Headgear|author=Josh Rosenblatt|work=VICE Sports|access-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304005231/https://sports.vice.com/en_us/article/male-olympic-boxers-will-no-longer-wear-ridiculous-and-dangerous-headgear|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}}</ref>. | ||
=== Professional qabul qilish === | === Professional qabul qilish === | ||
1990-yillarda bir necha marta, asosan, postsovet davlatlaridan | 1990-yillarda bir necha marta, asosan, postsovet davlatlaridan boʻlgan professional bokschilar havaskor faoliyatini davom ettirdilar, xususan: [[Nikolay Kulpin]] va [[Oleg Maskaev]] 1993-yilda, [[Nikolay Valuyev|Nikolay Valuev]] 1994-yilda, [[Ruslan Chagayev]] 1998-yilda. | ||
2016-yil iyun oyida AIBA professional bokschilarga Olimpiya | 2016-yil iyun oyida AIBA professional bokschilarga Olimpiya oʻyinlari va boshqa havaskor boks turnirlarida ishtirok etishga ruxsat berdi<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2016/jun/01/professional-boxers-allowed-compete-at-rio-olympics|title=Professional boxers will be allowed to compete at Rio Olympics|work=The Guardian|date=June 2016}}</ref>. Bunga qisman oʻyin maydonini tenglashtirish va barcha sportchilarga sotsialistik mamlakatlar va postsovet respublikalaridan hukumat homiyligidagi bokschilar ega boʻlgan bir xil imkoniyatlarni berish uchun erishildi.<ref>{{cite web|url=http://www.thesweetscience.com/feature-articles/46924-president-john-brown-wrecking-ball|title=Feisty USA Boxing President John Brown Sees Better Times Ahead|work=The Sweet Science}}</ref>. Biroq, professional tashkilotlar bu qarorga qatʼiyan qarshi chiqdi<ref>{{cite web|url=http://www.boxingnewsonline.net/wbc-forbids-its-champions-and-ranked-fighters-from-going-to-olympics/|title=WBC forbids its champions and ranked fighters from going to Olympics|work=boxingnewsonline.net|access-date=2017-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052210/http://www.boxingnewsonline.net/wbc-forbids-its-champions-and-ranked-fighters-from-going-to-olympics/|archive-date=2017-12-22|url-status=dead}}</ref>. Gʻarbda odat boʻlganidek, havaskor bokschilar Olimpiadalarda ketma-ket qatnashmaydilar, ular oʻyinlarda yoki xalqaro ahamiyatga ega boshqa sport tadbirlarida qatnashgandan soʻng professional boʻlishadi, Kuba va Sobiq Ittifoqdan keyingi baʼzi davlatlardan kelgan bokschilar esa davlat tomonidan homiylik qilinadi va koʻpincha havaskor boksda qoladi, shu bilan birga ''[[de-fakto]]'' professional boʻlib, bir nechta Olimpiadalarda qatnashadi<ref name="auto">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/northern-ireland/19153615|title=Barry McGuigan explains Cuban boxing success|date=2013-04-18|access-date=2019-07-29|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.historyofcuba.com/history/havana/Boxing3.htm|title=Secrets of Cuban Boxing|website=www.historyofcuba.com|access-date=2019-07-29}}</ref>. | ||
Ushbu qarorga qadar | Ushbu qarorga qadar Gʻarbda havaskor bokschilarning ketma-ket olimpiadalarda qatnashmasligi, balki oʻyinlarda yoki xalqaro ahamiyatga ega boʻlgan boshqa sport tadbirlarida ishtirok etganidan soʻng darhol professionalga aylanishi odatiy hol edi. Shu bilan birga, bugungi kunda professional boks taqiqlangan yoki ilgari taqiqlangan Kuba va baʼzi postsovet davlatlaridan kelgan bokschilar koʻpincha davlat tomonidan homiylik qilingan va de-fakto professional boʻlsalar ham, rasman havaskor boʻlib qolishgan va koʻpincha bir nechta Olimpiada oʻyinlarida qatnashgan<ref name="auto">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/northern-ireland/19153615|title=Barry McGuigan explains Cuban boxing success|date=2013-04-18|access-date=2019-07-29|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.historyofcuba.com/history/havana/Boxing3.htm|title=Secrets of Cuban Boxing|website=www.historyofcuba.com|access-date=2019-07-29}}</ref>. | ||
==Musobaqalar== | ==Musobaqalar== | ||
Chiziqli tizimdan foydalanadigan professional boksdan farqli | Chiziqli tizimdan foydalanadigan professional boksdan farqli oʻlaroq, havaskor boks musobaqalari prinsipial jihatdan farq qiladi (garchi professional va havaskor jang kechalari bir-biriga juda oʻxshash koʻrinishi mumkin). | ||
===Musobaqa turlari=== | ===Musobaqa turlari=== | ||
{| class=wikitable | {| class=wikitable | ||
|- | |- | ||
|colspan=3 align=center|Raqobat darajasi vakillik doirasi (qancha | |colspan=3 align=center|Raqobat darajasi vakillik doirasi (qancha koʻp davlatlar ishtirok etsa, tadbir shunchalik muhim), shuningdek, raqobatchilarning soni va sifati bilan belgilanadi. | ||
|- | |- | ||
! | !Oʻyinlar | ||
|Olimpiya, mintaqaviy va submintaqaviy | |Olimpiya, mintaqaviy va submintaqaviy oʻyinlarida toʻrt yilda bir marta oʻtkaziladigan boks musobaqalari havaskor boksning eng nufuzli musobaqalari hisoblanadi. | ||
|rowspan=6|Boshqaruv organlari odatda tadbirlarda ishtirok etish, natijalarni nazorat qilish va | |rowspan=6|Boshqaruv organlari odatda tadbirlarda ishtirok etish, natijalarni nazorat qilish va taʼminlash uchun oʻz mahalliy vakillarini yuboradi. | ||
|- | |- | ||
|colspan=2|Shuningdek, Olimpiya boksi va havaskor boks chempionati | |colspan=2|Shuningdek, Olimpiya boksi va havaskor boks chempionati oʻrtasida baʼzi farqlar mavjud, chunki boks 1904-yilda Olimpiadaga kiritilgan va jahon chempionatlari birinchi marta yetmish yil oʻtib, 1974-yilda oʻtkazilgan (Val Barker kubogi bu farqlardan kelib chiqqan). | ||
|- | |- | ||
!Jahon chempionatlari | !Jahon chempionatlari | ||
|Jahon chempionatlari muhimligi | |Jahon chempionatlari muhimligi boʻyicha Olimpiya oʻyinlardan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. Ikkalasi ham ishtirok etish uchun katta tajriba talab qiladi. | ||
|- | |- | ||
!Kuboklar | !Kuboklar | ||
|Kuboklar jahon chempionatlari va odatiy turnirlar | |Kuboklar jahon chempionatlari va odatiy turnirlar oʻrtasidagi oraliq ahamiyatga ega tadbirlardir. | ||
|- | |- | ||
!Chellenj | !Chellenj | ||
|Chellenj - bu musobaqaning bir turi | |Chellenj - bu musobaqaning bir turi boʻlib, u amaldagi Olimpiya va jahon chempionlari, kubok gʻoliblari, mintaqaviy olimpiya oʻyinlarning medal sovrindorlariga chempionatlar oʻrtasida bir-biriga va eng yaxshi havaskorlarga qarshi kurashishga imkon beradi. | ||
|- | |- | ||
!Turnirlar | !Turnirlar | ||
|Turnirlar A-darajali (Olimpiya va Jahon chempionati saralash bosqichi) yoki B-darajali (boshqa) | |Turnirlar A-darajali (Olimpiya va Jahon chempionati saralash bosqichi) yoki B-darajali (boshqa) boʻlishi mumkin. Ular, shuningdek, milliy, boshqa mamlakatlardan kelgan raqobatchilar uchun ochiq, gran-pri, xotira va boshqalarga boʻlinadi. Turnirlar kuboklar va chempionatlar uchun poydevor hisoblanadi. | ||
|- | |- | ||
!Duallar | !Duallar | ||
|Duallar - ikki jamoa | |Duallar - ikki jamoa oʻrtasidagi bellashuv. Raqobatchilar mahalliy, milliy, mintaqaviy va klub yoki xizmat koʻrsatish boʻlimi tomonidan birlashtiriladi. Juftlikni yutib olish uchun jamoaning umumiy ballari hisoblanadi. Gʻolib jamoa odatda keyingi duelni qabul qiladi. 1969-yilda Amerika Qoʻshma Shtatlari va Sovet Ittifoqi oʻrtasidagi birinchi boks seriyasi boʻlib oʻtgan, shundan beri bu kabi seriyalar tez-tez boʻlib turadigan voqeaga aylandi. | ||
|rowspan=2|Duallar va mahalliy musobaqalarga hakamlik qilinadi va tartibga soluvchi organ tomonidan odatda 50/50 asosida baholanadi. | |rowspan=2|Duallar va mahalliy musobaqalarga hakamlik qilinadi va tartibga soluvchi organ tomonidan odatda 50/50 asosida baholanadi. | ||
|- | |- | ||
!Mahalliy musobaqalar | !Mahalliy musobaqalar | ||
|Odatda hech qanday reyting yoki reytingga | |Odatda hech qanday reyting yoki reytingga taʼsir qilmaydigan, mahalliy ravishda oʻtkaziladigan past darajadagi tadbirlar. | ||
|- | |- | ||
! | !Koʻrgazmali janglar | ||
| | |Koʻrgazmali janglar havaskor bokschilarga notijorat asosda professional bokschilar bilan raqobatlashish imkonini beradi. | ||
| | |Koʻrgazmali janglar tashkilotchi organ tomonidan nazorat qilinadi. | ||
|} | |} | ||
[[File:Final bouts of the 16th world boxing championship 2.jpg|thumb|Jahon chempionatlari yuqori darajadagi tadbirlar bo‘lib, Olimpiadadan keyin ikkinchi o‘rinda turadi.]] | [[File:Final bouts of the 16th world boxing championship 2.jpg|thumb|Jahon chempionatlari yuqori darajadagi tadbirlar bo‘lib, Olimpiadadan keyin ikkinchi o‘rinda turadi.]] | ||
Jahon chempionatlari odatda yoshga qarab quyidagi kichik toifalarga | Jahon chempionatlari odatda yoshga qarab quyidagi kichik toifalarga boʻlinadi: | ||
{| class=wikitable style=text-align:center | {| class=wikitable style=text-align:center | ||
!Kattalar | !Kattalar | ||
!Yoshlar | !Yoshlar | ||
! | !Oʻsmirlar | ||
!Bolalar | !Bolalar | ||
|} | |} | ||
Harbiy xizmatchilar va qamoqdagilar uchun tanlovning | Harbiy xizmatchilar va qamoqdagilar uchun tanlovning oʻziga xos turlari ham mavjud: | ||
{| class="wikitable" style="text-align:center" | {| class="wikitable" style="text-align:center" | ||
!Harbiy | !Harbiy | ||
!Qamoqxona | !Qamoqxona | ||
|} | |} | ||
Vazn toifalari | Vazn toifalari boʻyicha musobaqalar quyidagicha boʻlishi mumkin: | ||
{| class="wikitable" style="text-align:center" | {| class="wikitable" style="text-align:center" | ||
!Mutloq | !Mutloq | ||
!Cheklangan | !Cheklangan | ||
|} | |} | ||
==Havaskor boks | ==Havaskor boks boʻyicha xalqaro tashkilotlar== | ||
[[File:Boxing at the 2018 Summer Youth Olympics – Girls' flyweight Victory Ceremony 082.jpg|thumb|Boshqaruv organi vakillari qoidalarga rioya etilishini ta’minlash uchun tadbirlarda ishtirok etib, finalchilarni tabriklaydi.]] | [[File:Boxing at the 2018 Summer Youth Olympics – Girls' flyweight Victory Ceremony 082.jpg|thumb|Boshqaruv organi vakillari qoidalarga rioya etilishini ta’minlash uchun tadbirlarda ishtirok etib, finalchilarni tabriklaydi.]] | ||
Havaskor boksda bir nechta yirik xalqaro boshqaruv organlari mavjud: | Havaskor boksda bir nechta yirik xalqaro boshqaruv organlari mavjud: | ||
*[[Xalqaro boks assotsiatsiyasi]] (IBA, ilgari AIBA), 1946-yilda tashkil etilgan. Bu faol boshqaruv organlarining eng qadimgisi | *[[Xalqaro boks assotsiatsiyasi]] (IBA, ilgari AIBA), 1946-yilda tashkil etilgan. Bu faol boshqaruv organlarining eng qadimgisi boʻlib, uning qoidalari (uchta 3 daqiqalik raundlar formati, himoya vositalari, sakkizgacha sanash davomida turish, uchta nokaut qoidasi va boshqalar) xalqaro musobaqalarda amalda standart boʻlib kelgan. U IBA boks boʻyicha jahon chempionatlarini tashkil etadi. IBA ilgari Yozgi Olimpiada oʻyinlarida boks musobaqalarini tashkil qilardi; 2019-yilda tashkilot [[Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi|Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi]] (XOQ) tomonidan boshqaruv muammolari va korruptsiya ayblovlari tufayli qoʻmita aʼzoligidan chetlatilgan va shuning uchun tashkilot endi Olimpiya boksida ishtirok eta olmaydi. 2023-yilda XOQ IBAni tashkilot muammolari hal qilinmaganligi tufayli ovoz berish yoʻli bilan aʼzolikdan chetlatdi<ref name="independent26062019">{{cite news |date=26 June 2019 |title=IOC bans AIBA from boxing at 2020 Tokyo Olympics |url=https://www.independent.co.uk/sport/olympics/tokyo-2020-olympics-games-boxing-aiba-banned-latest-news-a8975326.html |access-date=5 July 2019 |work=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{cite news |date=4 July 2019 |title=Tokyo 2020 confirm boxing test event schedule after IOC decision |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1081588/tokyo-2020-confirm-boxing-test-event |access-date=5 July 2019 |work=Inside the Games}}</ref><ref name="Carpenter-2024">{{cite news |last1=Carpenter |first1=Les |title=Olympic boxer who faced gender-eligibility claim wins, igniting outcry |url=https://www.washingtonpost.com/sports/olympics/2024/08/01/imane-khelif-algerian-boxer-gender-paris-olympics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801201901/https://www.washingtonpost.com/sports/olympics/2024/08/01/imane-khelif-algerian-boxer-gender-paris-olympics/ |archive-date=1 August 2024 |access-date=2 August 2024 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref>. | ||
*[[Jahon Boksi tashkiloti|Jahon boksi tashkiloti]] 2023-yilda tashkil etilgan; u IBAdan ajralib, boksning Olimpiadaga kiritilishini davom ettirishni | *[[Jahon Boksi tashkiloti|Jahon boksi tashkiloti]] 2023-yilda tashkil etilgan; u IBAdan ajralib, boksning Olimpiadaga kiritilishini davom ettirishni qoʻllab-quvvatlash maqsadida tashkil etilgan<ref name=":10">{{cite news |date=2 May 2023 |title=IBA slams 'black sheep' breakaway body as schism roils boxing |url=https://www.aljazeera.com/sports/2023/5/2/iba-slams-black-sheep-breakaway-body-as-schism-roils-boxing |access-date=4 May 2023 |work=Al Jazeera}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-04-14 |title=IBA slams World Boxing formation and threatens participants with expulsion |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1135907/iba-slams-world-boxing-formation |access-date=2024-08-13 |website=www.insidethegames.biz}}</ref>. | ||
*XOQ tomonidan nazorat qilinadigan ishchi guruhlar IBAning | *XOQ tomonidan nazorat qilinadigan ishchi guruhlar IBAning toʻxtatilishi tufayli 2020-yildan beri Olimpiadada boksga maʼsul boʻlib kelmoqda. XOQ boks qoidalariga IBA qoidalari kiritilgan<ref name="Carpenter-2024" /><ref name="Olympics-2024">{{cite web |date=1 August 2024 |title=Joint Paris 2024 Boxing Unit/IOC Statement |url=https://olympics.com/ioc/news/joint-paris-2024-boxing-unit-ioc-statement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801193549/https://olympics.com/ioc/news/joint-paris-2024-boxing-unit-ioc-statement |archive-date=1 August 2024 |access-date=1 August 2024 |website= |publisher=International Olympic Committee}}</ref><ref>{{Cite web |title=Transparency highlighted in Tokyo 2020 Olympic boxing regulations |url=https://olympics.com/ioc/news/transparency-highlighted-in-tokyo-2020-olympic-boxing-regulations |access-date=2024-09-06 |publisher=IOC}}</ref>. | ||
*[[Xalqaro harbiy sport kengashi]] (CISM) 1948-yilda tashkil etilgan | *[[Xalqaro harbiy sport kengashi]] (CISM) 1948-yilda tashkil etilgan boʻlib, [[Jahon harbiy oʻyinlari]] va Jahon harbiy boks chempionatlarida boks musobaqalari uchun masʼuldir. 2021-yilda u IBA bilan hamkorlik shartnomasini imzoladi<ref>{{Cite web |date=2021-05-27 |title=CISM & AIBA sign the historical agreement |url=https://www.milsport.one/news/boxing/cism-aiba-sign-the-historical-agreement |access-date=2024-08-13 |website=www.milsport.one |language=en}}</ref>. | ||
=== Tarqatib yuborilgan boshqaruv organlari === | === Tarqatib yuborilgan boshqaruv organlari === | ||
*Xalqaro havaskor boks federatsiyasi (FIBA) 1920-yilda tashkil etilgan, IBAning | *Xalqaro havaskor boks federatsiyasi (FIBA) 1920-yilda tashkil etilgan, IBAning oʻtmishdoshi, [[Ikkinchi Jahon urushi|Ikkinchi jahon urushidan]] koʻp oʻtmay tarqatib yuborilgan. | ||
*Xalqaro sport va jismoniy tarbiya assotsiatsiyasi (SASI) 1920-yilda tashkil etilgan, XOQning Xalqaro ishchilar olimpiadalarida boks | *Xalqaro sport va jismoniy tarbiya assotsiatsiyasi (SASI) 1920-yilda tashkil etilgan, XOQning Xalqaro ishchilar olimpiadalarida boks boʻyicha musobaqalar uchun masʼul boʻlgan kommunistik egizagi (sotsialistik mamlakatlar Gʻarb mezbonlik qilgan olimpiadalarni eʼtiborsiz qoldirgan paytlarda Olimpiadaning sotsialistik ekvivalenti). 1946-yilda [[SSSR]] XOQ va AIBAga qoʻshilishga qaror qilganidan keyin tarqatib yuborildi. | ||
*Xalqaro universitetlar sport federatsiyasi (FISU,) [[Universiada|Universiadada]] boks | *Xalqaro universitetlar sport federatsiyasi (FISU,) [[Universiada|Universiadada]] boks boʻyicha musobaqalar uchun masʼul edi. | ||
*Yaxshi niyat | *Yaxshi niyat oʻyinlarini tashkil etish qoʻmitasi (qisman AQSh va Sovet sport qoʻmitasidan iborat) Yaxshi niyat oʻyinlarida boks musobaqalari uchun masʼul edi. | ||
* Milliy kollej atletika assotsiatsiyasi 1948-yildan 1960-yilgacha AQShning kollej boks chempionatlarini ruxsat berdi | * Milliy kollej atletika assotsiatsiyasi 1948-yildan 1960-yilgacha AQShning kollej boks chempionatlarini ruxsat berdi | ||
Qoʻshma Shtatlardagi kollej darajasidagi boks musobaqalari odatda ikkita tashkilotdan biri tomonidan tartibga solinadi: Milliy kollej boks assotsiatsiyasi (1978-yilda tashkil etilgan) yoki Amerika Qoʻshma Shtatlari kollejlararo boks assotsiatsiyasi (2012-yilda tashkil etilgan). | |||
== Amaldagi olimpiada va jahon chempionlari == | == Amaldagi olimpiada va jahon chempionlari == | ||
=== Erkaklar | === Erkaklar yoʻnalishi === | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
|Galal Yafai | |Galal Yafai | ||
2026-yil 20-noyabr, 10:06 dagi (joriy) koʻrinishi

Havaskor boks - bu butun dunyo boʻylab klublar va uyushmalarda, xususan Olimpiada oʻyinlari, shuningdek kollej darajasida tashkil qilinadigan boks turi hisoblanadi.
Havaskor boks musobaqalari erkaklar uchun uch daqiqali uch raunddan, ayollar uchun ikki daqiqali toʻrt raunddan iborat boʻlib, har bir raund oraligʻida bir daqiqalik interval mavjud. 2009-yil 1-yanvarda erkaklar oʻrtasidagi kattalar boʻyicha janglar toʻrtta ikki daqiqalik raunddan uchta uch daqiqalik raundga oʻzgartirildi. Havaskor boks jismoniy kuchga emas, balki tushgan aniq zarbalar soniga qarab gʻolibni aniqlaydi. Shuningdek, havaskorlar formati professional boksdan farqli oʻlaroq, turnirlarda bir necha kun davomida bir nechta janglarni oʻtkazish imkonini beradi, professional boksda esa jangchilar odatda janglar orasida bir necha oy dam olishadi.
Hakam raqiblar faqat qonuniy zarbalardan foydalanishini taʼminlash uchun jangni kuzatib boradi; tananing ustidan taqilgan kamar zarbalarning pastki chegarasini ifodalaydi - har qanday bokschi raqibga takroran "beldan pastga zarbalar" bersa, diskvalifikatsiya qilinadi. Hakamlar, shuningdek, bokschilar raqib zarbalaridan qochish maqsadida bir birini ushlab olish vaziyatlarni oldini olishni taʼminlaydi (agar bu sodir boʻlsa, hakam raqiblarni ajratib, ularga boksni davom ettirishni buyuradi). Takroriy ushlab turish bokschining jazolanishiga yoki oxir-oqibat diskvalifikatsiyasiga olib kelishi mumkin. Agar bokschi jiddiy jarohat olsa yoki bir bokschi ikkinchisida sezilarli darajada ustunlik qilsa, hakamlar jangni toʻxtatishlari kerak.
Havaskor boks baʼzan Olimpiya uslubidagi boks (hozirgi rasmiy atama) deb ataladi[1], garchi buni yozgi Olimpiya oʻyinlarida boks bilan adashtirmaslik kerak, u yerda bokschilar havaskorlar qoidalari boʻyicha bellashadilar, lekin ham havaskorlar, ham professional boʻlishlari mumkin[2].
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Dastlabki koʻrinishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Havaskor boks XIX asrning oʻrtalari va oxirlarida sport turi sifatida paydo boʻldi. Bu qisman professional boks atrofidagi bahs-munozaralar natijasida vujudga kelgan edi. Dastlab yuqori va oʻrta sinf vakillari anʼanaviy ishchi sinf sportini oʻzlashtirish uchun qilgan urinish sifatida masxara qilingan boʻlsa-da, xavfsizroq, "ilmiy" boks uslubi keyinchalik maktablar, universitetlar va qurolli kuchlarda ommalashdi. Shunday boʻlsa-da, chempionlar odatda shahar kambagʻallari orasidan yetishib chiqardi.
Rivojlanishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Queensberry havaskorlar chempionati 1867-yildan 1885-yilgacha davom etdi va shuning uchun professional bokschilardan farqli oʻlaroq, havaskor bokschilar Queensberry qoidalari nashr etilganidan keyingina qoʻlqoplardan foydalanishdan bosh tortmadilar. Angliyada havaskor boks assotsiatsiyasi (ABA) 1880-yilda oʻn ikkita klub birlashganda tashkil etilgan. Keyingi yili u oʻzining birinchi chempionatlarini oʻtkazdi. Toʻrtta vazn toifasida bahslar oʻtkazildi: Featherweight, Lightweight, Middleweight va Heavyweight. 1902-yilga kelib amerikalik bokschilar BAA chempionatida chempionlik uchun kurash olib borishdi, bu esa sportni xalqaro tus olishiga zamin yaratdi. 1924-yilga kelib, ABAda 105 ta klub bor edi.

Boks birinchi marta 1904-yilda Olimpiya oʻyinlarida paydo boʻlgan va 1912-yilgi oʻyinlardan tashqari har doim ularning bir qismi boʻlgan. 1904-yildan 2020-yilgacha AQSh va Kuba eng koʻp oltin medallarni qoʻlga kiritdi; AQSh uchun 50 (umumiy 117 ta medal) va Kuba uchun 41 (umumiy 78 ta medal)[3].
Xalqaro miqyosda havaskor boks XX asrning birinchi yarmida barqaror ravishda tarqaldi, ammo 1920-yilda Parijda birinchi xalqaro tashkilot - Fédération Internationale de Boxe Olympique (Xalqaro Olimpiya boks federatsiyasi) tashkil etilganda, beshta aʼzo davlat mavjud edi. 1946-yilda Londonda Xalqaro havaskor boks assotsiatsiyasi (AIBA) tashkil etilganida, beshta qitʼadan yigirma toʻrt davlat ishtirok etdi va oʻsha paytdan beri AIBA havaskor boksning rasmiy jahon federatsiyasi boʻlib kelmoqda. Havaskor boks boʻyicha birinchi jahon chempionati 1974-yilda oʻtkazilgan, bundan oldin faqat mintaqaviy chempionatlar oʻtkazilgan, Olimpiadadan tashqari butun dunyo boʻylab yagona musobaqa birinchi marta 1947-yilda va oʻshandan beri CISM tomonidan oʻtkazilgan jahon harbiy boks chempionati edi[4].
Natijalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Bunday tarzda yakunlanadigan musobaqalar ingliz yoki fransuz tilida qayd etilishi mumkin (fransuz tili AIBA rasmiy tili boʻlgan). Havaskorlar boksida "nokaut" va "texnik nokaut" atamalari qoʻllanilmaydi, buning oʻrniga quyidagi atamalardan foydalaniladi[5]:
| Qisqartma | Maʼnosi | Professional boksdagi muqobili | |
|---|---|---|---|
| Ingliz | Fransuz | ||
| RSC | kot | hakam musobaqani toʻxtatdi (aniqlanmagan) | texnik nokaut |
| RSCO | hakam bir tomonlama jang uchun bahsni toʻxtatadi | ||
| RSCOS | hakam magʻlub boʻlgan raqib uchun bahsni toʻxtatadi | ||
| RSCH | boshga qattiq zarbalar berilgani sababli hakam jangni toʻxtatdi | ||
| RSCM | hakam tibbiy sabablarga koʻra jangni toʻxtatdi | referining jangni toʻxtatishi orqali gʻalaba | |
| RSCI | hakam jarohat tufayli jangni toʻxtatdi | ||
| RET | AB | bokschi burchagidan jangni toʻxtatish yoki jangni tark etish | |
| KO | ko | oʻn soniya davomida kanvasda qolib ketish | nokaut |
| PTS | pts | ochkolar hisobiga gʻalaba | ochkolar hisobiga gʻalaba |
| DQ | disq | diskvalifikatsiya | diskvalifikatsiya |
| WO | forfeit | birlamchi gʻalaba (raqib yoʻqligi sababli) | texnik gʻalaba |
| Bye | roundni oʻtkazib yuborish | oʻtkazilmagan jang | |
Barcha bahsli gʻalabalar, magʻlubiyatlar yoki nomutanosibliklar haqida (sof nokautdan tashqari) boshqaruv organlariga murojaat qilish orqali qonuniy ravishda kurashilishi mumkin.
Baholash
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Havaskor boksda bugungi kungacha turnir qoidalari va sanksiya beruvchi organga qarab bir nechta baholash tizimlari mavjud. 1980-yillargacha (va baʼzi joylarda bugungi kungacha) saqlanib qolgan bir nechta arxaik hisob tizimlari, birinchisi uchta raundning har biri uchun bir ochko beradigan 3 ochkolik tizimdir (shuning uchun 3:0 ochkolar boʻyicha sof gʻalabani anglatadi, 2-1 magʻlub boʻlgan raqib bir raundda ustunlik qilganini anglatadi, 1-1-1 durang yoki ex aequo uchun, bu juda kam uchraydigan holat edi). Bu kabi baholash uzoq vaqt davomida 3 ovozli qaror qabul qilish tizimi va professional boks qarorlarini qabul qilish tizimiga oʻxshash 5 ovozli qaror qabul qilish tizimi bilan birga mavjud boʻlib, u gʻalaba yoki durang uchun ovoz beradigan beshta hakamni talab qiladi (5 ovoz tizimida 5-0 bir ovozdan qaror qabul qilish uchun, 4-1 koʻpchilik qaror qabul qilish uchun, 3-2 boʻlingan qaror qabul qilish uchun, 3-1-1 boʻlingan qaror qabul qilish va bitta hakam durangni hal qildi. 3 ta ovoz tizimida 3-0 - yakdil qaror, 2-1 - boʻlingan qaror, 0-0-3 - durang).Turnir qoidalariga qarab, agar aniq gʻolib boʻlmasa, toʻsatdan oʻlim prinsipi boʻyicha qoʻshimcha raund yoki raundlar tayinlanishi mumkin edi. Barcha qayd etilgan tizimlar bir-biri bilan birgalikda amalga oshirildi (yaʼni hakamlar nafaqat gʻolibni tanlashlari, balki kartochkalarni toʻldirishlari ham kerak edi), kartochka va boshqa shu kabi qoidalar baholashda murakkablikni keltirib chiqardi. Turnirlar va chempionatlarda odatda 5 ta ovoz berish tizimidan foydalanilgan. Xalqaro duallar odatda 3 ta ovoz berish tizimidan foydalangan, ikkita hakam mehmon davlatni, bitta hakam esa mezbon davlatni ifodalagan.Ikkala tizim ham bir qator munozarali natijalarga olib keladi, chunki zarba statistika koʻpincha ikkalasida ham hisobga olinmagan. 1960-yilgi Rim Olimpiadasi saralash bosqichida Sovet Ittifoqi vakili Oleg Grigoryev bahsli tarzda Buyuk Britaniyaning Francis Taylor ustidan gʻolib deb topilganidan soʻng, XOQ chorak final oldidan 15 ga yaqin hakamlarni oʻz vazifalarini bajarishdan ozod qilishga qaror qildi[6]. 1988-yilgi Seul Olimpiadasi bahslaridan soʻng, yaqqol dominant finalchi Roy Jons Jr. (hatto sovet hakamlari ham gʻolib deb qaror qilgan, sharhlovchilar va uning magʻlub boʻlgan raqibi, oʻzi adolatsizlik uchun uzr soʻragan) oltin medaldan deyarli mahrum qilinganidan soʻng, yangi tizim yaratildi va amalga joriy qilindi, bu tizimda faqat aniq zarbalar ball keltirardi, garchi aniq zarba qanday boʻlishi haqida bahslar hali ham mavjud boʻlib, bu ham yana boshqa shubhali natijalarga olib keldi. 1996-yilgi Atlanta Olimpiadasining yarim finalida qozogʻistonlik Vasiliy Jirov amerikalik Antonio Tarver ustidan 15:9 hisobida gʻalaba qozonganida, koʻplab kuzatuvchilar Tarverni butun jang davomida ustunlik qildi deb oʻylashgandi va natija ularni hayron qoldiradi.
| Baholash tizimi | Qaror turlari | |||
|---|---|---|---|---|
| Yakdil qaror bilan | Katta farq bilan | Boʻlingan qaror bilan | Durang (kamdan kam holatlarda) | |
| 5 ovozli baholash | 5–0 | 4–1 | 3–2 | 2–2–1, 2–1–2, or 1–1–3 |
| 3 ovozli baholash | 3–0 | yoʻq | 2–1 | 1–1–1 or 0–0–3 |
| Ochkolar hisobiga baholash | yoʻq | yoʻq | yoʻq | ikkala ball teng boʻlganda |
Kompyuter orqali hisoblash 1992-yilda Olimpiadaga kiritilgan. Beshta hakamning har birida qizil va koʻk tugmali klaviatura bor edi. Hakamlar qaysidir bokschi ochkoli zarba berganda tugmachani bosardilar. Besh hakamdan uchtasi bitta bokschi uchun tugmani bosgan holdagina ochko hisobga olinardi. Agar ochkolar teng boʻlsa, har bir hakam oʻzi uchun gʻolibni aniqlaydi.
AIBA 2011-yil yanvar oyida yangi baholash tizimini taqdim etdi. Har bir hakam har bir bokschiga alohida ball beradi. Har bir bokschiga berilgan ball 5 ta hakamdan 3 tasidan bir xil ball yoki oʻrtacha qiymat bilan olinadi. Ballar endi real vaqtda kuzatilmaydi va buning oʻrniga har bir raund oxirida beriladi[7].
2013-yil 13-martda kompyuterda baholash tizimi toʻxtatildi, uning oʻrniga havaskor boks professional boksga oʻxshash oʻn ochkolik tizimdan foydalanishni boshladi.
Mukofotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]

Havaskor boks boʻyicha mukofotlar tizimi deyarli Olimpiya mukofotlari tizimini takrorlaydi:
Final bosqichi gʻolibi oltin medalni qoʻlga kiritadi (1-oʻrin)
Magʻlub finalchi kumush medalni qoʻlga kiritadi (2-oʻrin)
Finalga chiqa olmagan yarim finalchilar bronza medalini qoʻlga kiritadi (3-oʻrin)
- Koʻpgina turnirlar xalqaro qoidalarga, jumladan, nokaut bilan magʻlubiyatga uchraganlari uchun 30 kunlik musobaqalardan chetlatish amal qilganligi sababli, ikkala magʻlub ham bronza medallari bilan taqdirlanadi. Faqat bitta uchinchi oʻrin mavjud boʻlgan baʼzi turnirlar (odatiy ikkitasi oʻrniga) yoki yarim finalda ikkitadan ortiq bronza daʼvogari qatnashgan boʻlsa, 3-oʻrin uchun alohida turnir tashkil qilinadi. Biroq, uchinchi oʻrin uchun jang aksariyat yurisdiktsiyalarda oʻtkazilmaydi, chunki havaskor boksdagi magʻlub sportchini 30 kunga chetlatish qoidasi bunday jangni imkonsizga aylantiradi.
| Ikkinchi va uchinchi oʻrinlarga kumush va bronza medallari topshiriladi. | |
Amerika Qoʻshma Shtatlari turnirlari va chempionatlari (Jahon boksiga aloqadorlaridan tashqari), Yevropadagi turnirlardan farqli oʻlaroq, odatda kumush va bronza medallarini 2- va 3-oʻrinlar uchun bermaydi, chunki ular faqat gʻoliblarni mukofotlaydi. Gʻolibga esa "Oltin qoʻlqoplar" topshiriladi. Bu professional boksga oʻxshash boʻlib, unda ham "ikkinchi oʻrin" yoki "uchinchi oʻrin" kabi atamalar qoʻllanilmaydi, faqat "chempion" va "challenger" kabilar mavjud.
Himoya jihozlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]2016-yil mart oyida 1982-yildan beri ishlatiladigan himoya bosh qurilmasi janglarda bosh qurilmasiz janglarga qaraganda koʻproq bosh chayqalishi tufayli erkaklar musobaqasidan olib tashlandi. Bu chetlatish ayollar musobaqalariga taʼsir qilmadi, chunki AIBA uning ayollarga taʼsiri haqida yetarli maʼlumot yoʻqligini eʼlon qildi. Bu qaror 2016-yilgi Yozgi Olimpiya oʻyinlarida qabul qilingan[8].
Professional qabul qilish
[tahrir | manbasini tahrirlash]1990-yillarda bir necha marta, asosan, postsovet davlatlaridan boʻlgan professional bokschilar havaskor faoliyatini davom ettirdilar, xususan: Nikolay Kulpin va Oleg Maskaev 1993-yilda, Nikolay Valuev 1994-yilda, Ruslan Chagayev 1998-yilda.
2016-yil iyun oyida AIBA professional bokschilarga Olimpiya oʻyinlari va boshqa havaskor boks turnirlarida ishtirok etishga ruxsat berdi[9]. Bunga qisman oʻyin maydonini tenglashtirish va barcha sportchilarga sotsialistik mamlakatlar va postsovet respublikalaridan hukumat homiyligidagi bokschilar ega boʻlgan bir xil imkoniyatlarni berish uchun erishildi.[10]. Biroq, professional tashkilotlar bu qarorga qatʼiyan qarshi chiqdi[11]. Gʻarbda odat boʻlganidek, havaskor bokschilar Olimpiadalarda ketma-ket qatnashmaydilar, ular oʻyinlarda yoki xalqaro ahamiyatga ega boshqa sport tadbirlarida qatnashgandan soʻng professional boʻlishadi, Kuba va Sobiq Ittifoqdan keyingi baʼzi davlatlardan kelgan bokschilar esa davlat tomonidan homiylik qilinadi va koʻpincha havaskor boksda qoladi, shu bilan birga de-fakto professional boʻlib, bir nechta Olimpiadalarda qatnashadi[3][12].
Ushbu qarorga qadar Gʻarbda havaskor bokschilarning ketma-ket olimpiadalarda qatnashmasligi, balki oʻyinlarda yoki xalqaro ahamiyatga ega boʻlgan boshqa sport tadbirlarida ishtirok etganidan soʻng darhol professionalga aylanishi odatiy hol edi. Shu bilan birga, bugungi kunda professional boks taqiqlangan yoki ilgari taqiqlangan Kuba va baʼzi postsovet davlatlaridan kelgan bokschilar koʻpincha davlat tomonidan homiylik qilingan va de-fakto professional boʻlsalar ham, rasman havaskor boʻlib qolishgan va koʻpincha bir nechta Olimpiada oʻyinlarida qatnashgan[3][13].
Musobaqalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Chiziqli tizimdan foydalanadigan professional boksdan farqli oʻlaroq, havaskor boks musobaqalari prinsipial jihatdan farq qiladi (garchi professional va havaskor jang kechalari bir-biriga juda oʻxshash koʻrinishi mumkin).
Musobaqa turlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]| Raqobat darajasi vakillik doirasi (qancha koʻp davlatlar ishtirok etsa, tadbir shunchalik muhim), shuningdek, raqobatchilarning soni va sifati bilan belgilanadi. | ||
| Oʻyinlar | Olimpiya, mintaqaviy va submintaqaviy oʻyinlarida toʻrt yilda bir marta oʻtkaziladigan boks musobaqalari havaskor boksning eng nufuzli musobaqalari hisoblanadi. | Boshqaruv organlari odatda tadbirlarda ishtirok etish, natijalarni nazorat qilish va taʼminlash uchun oʻz mahalliy vakillarini yuboradi. |
|---|---|---|
| Shuningdek, Olimpiya boksi va havaskor boks chempionati oʻrtasida baʼzi farqlar mavjud, chunki boks 1904-yilda Olimpiadaga kiritilgan va jahon chempionatlari birinchi marta yetmish yil oʻtib, 1974-yilda oʻtkazilgan (Val Barker kubogi bu farqlardan kelib chiqqan). | ||
| Jahon chempionatlari | Jahon chempionatlari muhimligi boʻyicha Olimpiya oʻyinlardan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. Ikkalasi ham ishtirok etish uchun katta tajriba talab qiladi. | |
| Kuboklar | Kuboklar jahon chempionatlari va odatiy turnirlar oʻrtasidagi oraliq ahamiyatga ega tadbirlardir. | |
| Chellenj | Chellenj - bu musobaqaning bir turi boʻlib, u amaldagi Olimpiya va jahon chempionlari, kubok gʻoliblari, mintaqaviy olimpiya oʻyinlarning medal sovrindorlariga chempionatlar oʻrtasida bir-biriga va eng yaxshi havaskorlarga qarshi kurashishga imkon beradi. | |
| Turnirlar | Turnirlar A-darajali (Olimpiya va Jahon chempionati saralash bosqichi) yoki B-darajali (boshqa) boʻlishi mumkin. Ular, shuningdek, milliy, boshqa mamlakatlardan kelgan raqobatchilar uchun ochiq, gran-pri, xotira va boshqalarga boʻlinadi. Turnirlar kuboklar va chempionatlar uchun poydevor hisoblanadi. | |
| Duallar | Duallar - ikki jamoa oʻrtasidagi bellashuv. Raqobatchilar mahalliy, milliy, mintaqaviy va klub yoki xizmat koʻrsatish boʻlimi tomonidan birlashtiriladi. Juftlikni yutib olish uchun jamoaning umumiy ballari hisoblanadi. Gʻolib jamoa odatda keyingi duelni qabul qiladi. 1969-yilda Amerika Qoʻshma Shtatlari va Sovet Ittifoqi oʻrtasidagi birinchi boks seriyasi boʻlib oʻtgan, shundan beri bu kabi seriyalar tez-tez boʻlib turadigan voqeaga aylandi. | Duallar va mahalliy musobaqalarga hakamlik qilinadi va tartibga soluvchi organ tomonidan odatda 50/50 asosida baholanadi. |
| Mahalliy musobaqalar | Odatda hech qanday reyting yoki reytingga taʼsir qilmaydigan, mahalliy ravishda oʻtkaziladigan past darajadagi tadbirlar. | |
| Koʻrgazmali janglar | Koʻrgazmali janglar havaskor bokschilarga notijorat asosda professional bokschilar bilan raqobatlashish imkonini beradi. | Koʻrgazmali janglar tashkilotchi organ tomonidan nazorat qilinadi. |

Jahon chempionatlari odatda yoshga qarab quyidagi kichik toifalarga boʻlinadi:
| Kattalar | Yoshlar | Oʻsmirlar | Bolalar |
|---|
Harbiy xizmatchilar va qamoqdagilar uchun tanlovning oʻziga xos turlari ham mavjud:
| Harbiy | Politsiya | Qamoqxona |
|---|
Vazn toifalari boʻyicha musobaqalar quyidagicha boʻlishi mumkin:
| Mutloq | Cheklangan |
|---|
Havaskor boks boʻyicha xalqaro tashkilotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Havaskor boksda bir nechta yirik xalqaro boshqaruv organlari mavjud:
- Xalqaro boks assotsiatsiyasi (IBA, ilgari AIBA), 1946-yilda tashkil etilgan. Bu faol boshqaruv organlarining eng qadimgisi boʻlib, uning qoidalari (uchta 3 daqiqalik raundlar formati, himoya vositalari, sakkizgacha sanash davomida turish, uchta nokaut qoidasi va boshqalar) xalqaro musobaqalarda amalda standart boʻlib kelgan. U IBA boks boʻyicha jahon chempionatlarini tashkil etadi. IBA ilgari Yozgi Olimpiada oʻyinlarida boks musobaqalarini tashkil qilardi; 2019-yilda tashkilot Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi (XOQ) tomonidan boshqaruv muammolari va korruptsiya ayblovlari tufayli qoʻmita aʼzoligidan chetlatilgan va shuning uchun tashkilot endi Olimpiya boksida ishtirok eta olmaydi. 2023-yilda XOQ IBAni tashkilot muammolari hal qilinmaganligi tufayli ovoz berish yoʻli bilan aʼzolikdan chetlatdi[14][15][16].
- Jahon boksi tashkiloti 2023-yilda tashkil etilgan; u IBAdan ajralib, boksning Olimpiadaga kiritilishini davom ettirishni qoʻllab-quvvatlash maqsadida tashkil etilgan[17][18].
- XOQ tomonidan nazorat qilinadigan ishchi guruhlar IBAning toʻxtatilishi tufayli 2020-yildan beri Olimpiadada boksga maʼsul boʻlib kelmoqda. XOQ boks qoidalariga IBA qoidalari kiritilgan[16][19][20].
- Xalqaro harbiy sport kengashi (CISM) 1948-yilda tashkil etilgan boʻlib, Jahon harbiy oʻyinlari va Jahon harbiy boks chempionatlarida boks musobaqalari uchun masʼuldir. 2021-yilda u IBA bilan hamkorlik shartnomasini imzoladi[21].
Tarqatib yuborilgan boshqaruv organlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Xalqaro havaskor boks federatsiyasi (FIBA) 1920-yilda tashkil etilgan, IBAning oʻtmishdoshi, Ikkinchi jahon urushidan koʻp oʻtmay tarqatib yuborilgan.
- Xalqaro sport va jismoniy tarbiya assotsiatsiyasi (SASI) 1920-yilda tashkil etilgan, XOQning Xalqaro ishchilar olimpiadalarida boks boʻyicha musobaqalar uchun masʼul boʻlgan kommunistik egizagi (sotsialistik mamlakatlar Gʻarb mezbonlik qilgan olimpiadalarni eʼtiborsiz qoldirgan paytlarda Olimpiadaning sotsialistik ekvivalenti). 1946-yilda SSSR XOQ va AIBAga qoʻshilishga qaror qilganidan keyin tarqatib yuborildi.
- Xalqaro universitetlar sport federatsiyasi (FISU,) Universiadada boks boʻyicha musobaqalar uchun masʼul edi.
- Yaxshi niyat oʻyinlarini tashkil etish qoʻmitasi (qisman AQSh va Sovet sport qoʻmitasidan iborat) Yaxshi niyat oʻyinlarida boks musobaqalari uchun masʼul edi.
- Milliy kollej atletika assotsiatsiyasi 1948-yildan 1960-yilgacha AQShning kollej boks chempionatlarini ruxsat berdi
Qoʻshma Shtatlardagi kollej darajasidagi boks musobaqalari odatda ikkita tashkilotdan biri tomonidan tartibga solinadi: Milliy kollej boks assotsiatsiyasi (1978-yilda tashkil etilgan) yoki Amerika Qoʻshma Shtatlari kollejlararo boks assotsiatsiyasi (2012-yilda tashkil etilgan).
Amaldagi olimpiada va jahon chempionlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Erkaklar yoʻnalishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]| Galal Yafai | GBR | 63 kg | Olimpiada chempioni | - |
| Hebert Conceição | BRA | 75 kg | Olimpiada chempioni | - |
| Ja'Van Nurse | USA | 69 kg | Olimpiada chempioni | - |
| Julio César La Cruz | CUB | 91 kg | Olimpiada chempioni | Jahon chempioni |
| Arlen López | CUB | 81 kg | Olimpiada chempioni | - |
| Robby Gonzales | USA | 81 kg | - | Jahon chempioni |
| Jahmal Harvey | USA | 57 kg | - | Jahon chempioni |
| Bahodir Jalolov | UZB | +91 kg | Olimpiada chempioni | - |
| Mark Petrovskii | RUS | +91 kg | - | Jahon chempioni |
| Yoenlis Hernández | CUB | 75 kg | - | Jahon chempioni |
| Albert Batyrgaziev | RUS | 57 kg | Olimpiada chempioni | - |
| Galal Yafai | GBR | 52 kg | Olimpiada chempioni | - |
| Sewon Okazawa | JAP | 69 kg | - | Jahon chempioni |
| Saken Bibossinov | KAZ | 52 kg | - | Jahon chempioni |
| Temirtas Zhussupov | KAZ | 48 kg | - | Jahon chempioni |
| Tomoya Tsuboi | JAP | 54 kg | - | Jahon chempioni |
| Sofiane Oumiha | FRA | 60 kg | - | Jahon chempioni |
| Yurii Zakharieiev | UKR | 71 kg | - | Jahon chempioni |
| Loren Alfonso | AZE | 86 kg | - | Jahon chempioni |
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ „Congressional Record, Volume 154 Part 16“. Government Printing Office.
- ↑ „A few pro boxers are big hits in Paris. Some foes think they should pick on somebody their own size“. Associated Press (2024-yil 30-iyul).
- ↑ 3,0 3,1 3,2 „Barry McGuigan explains Cuban boxing success“ (en-GB) (2013-yil 18-aprel). Qaraldi: 2019-yil 29-iyul.
- ↑ Hickoksports Olympic Boxing History (Library of Congress saytida 2002-02-22 sanasida arxivlangan), Hickoksports.com; 2004
- ↑ Sports Injuries: Mechanisms, Prevention, Treatment by Freddie H. Fu and David A. Stone, Williams & Wilkins, 1994, p. 237.
- ↑ Boxing Honors Shared By United States And Italy, United States 1960 Olympic Book, p. 99.
- ↑ „Introduction of new AIBA scoring system“. www.boxingvic.org.au. 2012-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.
- ↑ Josh Rosenblatt. „(Male) Olympic Boxers Will No Longer Wear Ridiculous and Dangerous Headgear“. VICE Sports. 2016-yil 4-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 6-mart.
- ↑ „Professional boxers will be allowed to compete at Rio Olympics“. The Guardian (2016-yil 1-iyun).
- ↑ „Feisty USA Boxing President John Brown Sees Better Times Ahead“. The Sweet Science.
- ↑ „WBC forbids its champions and ranked fighters from going to Olympics“. boxingnewsonline.net. 2017-yil 22-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 21-dekabr.
- ↑ „Secrets of Cuban Boxing“. www.historyofcuba.com. Qaraldi: 2019-yil 29-iyul.
- ↑ „Secrets of Cuban Boxing“. www.historyofcuba.com. Qaraldi: 2019-yil 29-iyul.
- ↑ „IOC bans AIBA from boxing at 2020 Tokyo Olympics“ (en). The Independent (2019-yil 26-iyun). Qaraldi: 2019-yil 5-iyul.
- ↑ „Tokyo 2020 confirm boxing test event schedule after IOC decision“. Inside the Games (2019-yil 4-iyul). Qaraldi: 2019-yil 5-iyul.
- ↑ 16,0 16,1 Carpenter, Les. „Olympic boxer who faced gender-eligibility claim wins, igniting outcry“. 2024-yil 1-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 2-avgust.
- ↑ „IBA slams 'black sheep' breakaway body as schism roils boxing“. Al Jazeera (2023-yil 2-may). Qaraldi: 2023-yil 4-may.
- ↑ „IBA slams World Boxing formation and threatens participants with expulsion“. www.insidethegames.biz (2023-yil 14-aprel). Qaraldi: 2024-yil 13-avgust.
- ↑ „Joint Paris 2024 Boxing Unit/IOC Statement“. International Olympic Committee (2024-yil 1-avgust). 2024-yil 1-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 1-avgust.
- ↑ „Transparency highlighted in Tokyo 2020 Olympic boxing regulations“. IOC. Qaraldi: 2024-yil 6-sentyabr.
- ↑ „CISM & AIBA sign the historical agreement“ (en). www.milsport.one (2021-yil 27-may). Qaraldi: 2024-yil 13-avgust.