Hailuoto: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
{{Bilgiquti aholi punkti|nomi=Hailuoto|mavqe=Munitsipalitet|tasvir=Hailuoto Marjaniemi.jpg|gerb=Hailuoto.vaakuna.svg|gerb eni=120x80px|mamlakat=|mintaqa turi= Hudud|mintaqa=North Ostrobothnia|tuman turi=Submintaqa|tuman=Oulu|rahbar turi=Municipal manager|rahbar=Ari Nurkkala|maydon=|aholi=|sanalgan yil=|zichlik=|vaqt mintaqasi=+02:00|DST=|sayt=[https://www.hailuoto.fi/ www.hailuoto.fi]|koordinatalar=}} | {{Bilgiquti aholi punkti|nomi=Hailuoto|mavqe=Munitsipalitet|tasvir=Hailuoto Marjaniemi.jpg|gerb=Hailuoto.vaakuna.svg|gerb eni=120x80px|mamlakat=|mintaqa turi= Hudud|mintaqa=North Ostrobothnia|tuman turi=Submintaqa|tuman=Oulu|rahbar turi=Municipal manager|rahbar=Ari Nurkkala|maydon=|aholi=|sanalgan yil=|zichlik=|vaqt mintaqasi=+02:00|DST=|sayt=[https://www.hailuoto.fi/ www.hailuoto.fi]|koordinatalar=}} | ||
'''Hailuoto''' (Finnish: [ˈhɑi̯ˌluo̯to] ; {{Lang-sv|Karlö}}) — Boltiq dengizining shimolidagi Finlandiya oroli va Shimoliy Ostrobotniya viloyatidagi munitsipalitet . Xayluoto aholisi 952 nafar (28-fevral 2023-yil), bu aholi soni boʻyicha Shimoliy Ostrobotniya va sobiq [[Oulu viloyati|Oulu viloyatidagi]] eng kichik munitsipalitet hisoblanadi. Munitsipalitet 200,53 km2 (77,43 kv mi) maydonni egallaydi (dengiz hududlari bundan mustasno), shundan 1,70 km2 (0,66 kv mi) ichki suv (1-yanvar, 2018-yil). '''Aholi zichligi''' — 4.75/km² har km²ga nisbatan(12.3/mi²). [[Finlandiya orollari | '''Hailuoto''' (Finnish: [ˈhɑi̯ˌluo̯to] ; {{Lang-sv|Karlö}}) — Boltiq dengizining shimolidagi Finlandiya oroli va Shimoliy Ostrobotniya viloyatidagi munitsipalitet . Xayluoto aholisi 952 nafar (28-fevral 2023-yil), bu aholi soni boʻyicha Shimoliy Ostrobotniya va sobiq [[Oulu viloyati|Oulu viloyatidagi]] eng kichik munitsipalitet hisoblanadi. Munitsipalitet 200,53 km2 (77,43 kv mi) maydonni egallaydi (dengiz hududlari bundan mustasno), shundan 1,70 km2 (0,66 kv mi) ichki suv (1-yanvar, 2018-yil). '''Aholi zichligi''' — 4.75/km² har km²ga nisbatan(12.3/mi²). [[Finlandiya orollari roʻyxati|Finlandiyadagi barcha dengiz orollari]] ichida Hailuoto [[Fasta Aland]] va [[Kimitoyon|Kimitoyondan]] keyin uchinchi oʻrinda turadi. | ||
Hailuoto [[Botniya qoʻltigʻi|Botniya koʻrfazidagi]] [[Oulu]] shahri qarshisida joylashgan hududdir. Oulu va Xailuoto orasidagi masofa {{Convert|53|km}} va ular orasidagi dengiz hududi ''Luodonselkä'' (soʻzma-soʻz '''"orolning ochiq suvi"''') deb ataladi<ref>Facta 2001, WSOY, 1984 (in Finnish)</ref>. | Hailuoto [[Botniya qoʻltigʻi|Botniya koʻrfazidagi]] [[Oulu]] shahri qarshisida joylashgan hududdir. Oulu va Xailuoto orasidagi masofa {{Convert|53|km}} va ular orasidagi dengiz hududi ''Luodonselkä'' (soʻzma-soʻz '''"orolning ochiq suvi"''') deb ataladi<ref>Facta 2001, WSOY, 1984 (in Finnish)</ref>. | ||
Xailuoto [[Botniya qoʻltigʻi|Botniya koʻrfazidagi]] eng katta orol boʻlib, toʻrt qismdan iborat: ''Luoto, Santonen, Xanhinen'' va ''Syökari''. Ular bir necha asr oldin, [[Muzlik davridan keyingi rebound|qobiqning qayta tiklanishi]] natijasida birlashmaguncha, ular hali ham ajralib turardi. Orolning yosh sirt shakllari butun [[Mavj|dengiz toʻlqinlari]], [[Dengiz oqimlari|oqimlar]], [[muz]] va shamol taʼsirida shakllangan hisoblanadi<ref name="finlandia">{{Kitob manbasi|last=Kalevi Rikkinen|title=Finlandia, Otavan iso maammekirja 8|location=Helsinki|publisher=Otava|year=1986|isbn=951-1-09142-5|language=fi}}</ref>. | Xailuoto [[Botniya qoʻltigʻi|Botniya koʻrfazidagi]] eng katta orol boʻlib, toʻrt qismdan iborat: ''Luoto, Santonen, Xanhinen'' va ''Syökari''. Ular bir necha asr oldin, [[Muzlik davridan keyingi rebound|qobiqning qayta tiklanishi]] natijasida birlashmaguncha, ular hali ham ajralib turardi. Orolning yosh sirt shakllari butun [[Mavj|dengiz toʻlqinlari]], [[Dengiz oqimlari|oqimlar]], [[muz]] va shamol taʼsirida shakllangan hisoblanadi<ref name="finlandia">{{Kitob manbasi|last=Kalevi Rikkinen|title=Finlandia, Otavan iso maammekirja 8|location=Helsinki|publisher=Otava|year=1986|isbn=951-1-09142-5|language=fi}}</ref>. | ||
Tuproq qumli materiallardan iborat boʻlib, ular qisman [[Loy|gil]] [[Qumtosh|qumtoshdan]] olingan boʻlib, Muhos shakllanishi Xailuotogacha choʻzilgan. Shimoli-sharq-janubiy-gʻarbiy yoʻnalishda Hyypänmäkidan Marjaniemigacha boʻlgan orol boʻylab uzunligi 15 kilometr boʻlgan kulrang tizma oʻtadi. Hyypänmakining sharqiy qismlarida muzlikning [[Erigan suv|erigan suvlari]] qumni deyarli ikki kilometr kenglikdagi platoga aylantirdi. Markaziy qismlarda Xarju kengligi bir necha oʻn metrli baland tizmalardan oʻtadi, lekin | Tuproq qumli materiallardan iborat boʻlib, ular qisman [[Loy|gil]] [[Qumtosh|qumtoshdan]] olingan boʻlib, Muhos shakllanishi Xailuotogacha choʻzilgan. Shimoli-sharq-janubiy-gʻarbiy yoʻnalishda Hyypänmäkidan Marjaniemigacha boʻlgan orol boʻylab uzunligi 15 kilometr boʻlgan kulrang tizma oʻtadi. Hyypänmakining sharqiy qismlarida muzlikning [[Erigan suv|erigan suvlari]] qumni deyarli ikki kilometr kenglikdagi platoga aylantirdi. Markaziy qismlarda Xarju kengligi bir necha oʻn metrli baland tizmalardan oʻtadi, lekin Isomakiʼdan gʻarbga yana tarqaladi. Karer Marjaniemi uchi tizma qalbining eskirish qoldigʻidir. Eng baland joyi — Hyypänmäki hisoblanadi, dengiz sathidan taxminan 31 metr balandlikda. Hyypänmäki hududida ham toshlar bor, ular keyinchalik [[quruq qum]] bilan qoplangan. Toshlar toʻlqinlar orollar qirgʻoqlarini yuvganini koʻrsatadi, ammo qoya qoʻrgʻonlari ham [[Drift muz|muzning]] qirgʻoqqa shiddat bilan surilganini koʻrsatadi. Havo qum toʻgʻonlari va qirgʻoq dambalari, ayniqsa shimoliy va gʻarbiy qirgʻoqlarda Hailuotoning sirt shakllarini tavsiflovchi oʻziga xos xususiyatdir<ref name="finlandia"/>. | ||
Xayluoto oʻsimliklarining eng xilma-xil qismi qirgʻoqlarda, ayniqsa, himoyalangan qoylarning qirgʻoq oʻtloqlarida tarqalgan. Oʻrmon tabiatida quruq [[ | Xayluoto oʻsimliklarining eng xilma-xil qismi qirgʻoqlarda, ayniqsa, himoyalangan qoylarning qirgʻoq oʻtloqlarida tarqalgan. Oʻrmon tabiatida quruq [[Qaragʻay bepusht|qaragʻay bepushtlari]] yaxshi ifodalangan. Keng likenli matolar ayniqsa xarakterlidir. Hailuoto, qushlarni tadqiq qilish sayti uzoq anʼanaga ega. Suvda suzuvchi qushlar eng koʻp [[Yaylov|oʻtloqlar]], keng [[Sayoz (suv osti relyefi)|sayozliklar]], [[Rif|riflar]] va yam-yashil qoʻltiqlarda uchraydi. Kuzning diqqatga sazovor joyi [[Oqqushlar|oqqushlarning]] koʻchishi boʻlib, u qirgʻoqlarda dam olgan bir yarim ming qush bilan yakunlanadi<ref name="finlandia"/>. | ||
2019-yilning noyabr oyida Xayluotodagi [[Marjaniemi]] | 2019-yilning noyabr oyida Xayluotodagi [[Marjaniemi]] qirgʻogʻida kamdan-kam hodisa kuzatildi, oʻshanda qirgʻoqda minglab „tuxumsimon“ [[Dengiz muzi|dengiz muzlari]] toʻplangan edi<ref>{{Veb manbasi|url=https://yle.fi/uutiset/3-11050766|sarlavha=Jäiset "kananmunat" hämmästyttivät sunnuntaikävelijöitä Hailuodossa – harvinainen luonnonilmiö vaatii juuri oikeat olosuhteet syntyäkseen|ism=Juha|muallif=Hintsala|ish=[[YLE]]|sana=4 November 2019|qaralgan sana=20 March 2022|til=fi}}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/07/couple-rare-ice-eggs-finnish-beach|sarlavha=Thousands of rare 'ice eggs' found on beach in Finland|ism=Jessica|muallif=Murray|ish=[[The Guardian]]|sana=7 November 2019|qaralgan sana=20 March 2022}}</ref><ref name="bbc">{{Veb manbasi|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50338447|sarlavha='Ice eggs' cover Finland beach in rare weather event|ish=[[BBC]]|sana=7 November 2019|qaralgan sana=20 March 2022}}</ref>. BBC ob-havo boʻyicha mutaxassisi Jorj Gudfello bu hodisaning sababini quyidagicha izohladi: „''Umumiy manzara shundan iboratki, ular kattaroq muz qatlamidan hosil boʻlib, keyin toʻlqinlar bilan tebranib, ularni yumaloqroq qiladi.'' ''Dengiz suvi ularning yuzasida muzlaganda ular oʻsishi mumkin va bu ularni silliqroq qilishga yordam beradi. Shunday qilib, natijada silliq muz toʻpi paydo boʻladi, u soʻngra plyajga tushishi mumkin, yoki u yerda puflanadi yoki suv oqimi oʻtganda u yerda qolib ketadi“''<ref name="bbc" />. | ||
=== Orollar === | === Orollar === | ||
== Xizmatlar == | == Xizmatlar == | ||
Markazdagi Xailuoto qishlogʻida [[ | Markazdagi Xailuoto qishlogʻida [[Umumtaʼlim maktabi|umumtaʼlim maktabi]], <ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Comprehensive school — Hailuoto Website |url=https://www.hailuoto.fi/en/education/comprehensive-school/ |qaralgan sana=2023-04-15 |arxivsana=2023-04-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230415123130/https://www.hailuoto.fi/en/education/comprehensive-school/ }}</ref> ikkita [[Oziq-ovqatlar Doʻkoni|oziq-ovqat doʻkoni]] ([[Kesko|K-Market]] va [[Sotish (doʻkon tarmogʻi)|Sale]]), [[bank]] ([[OP moliyaviy guruhi|Osuuspankki]]), [[Sartarosh|sartaroshxona]] va [[Yoqilgʻi quyish stantsiyasi|yoqilgʻi quyish shoxobchasi]] (SEO) mavjud<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Stores and other services — Hsiluoto Website |url=https://www.hailuoto.fi/en/tourism/services/stores-and-other-services/ |qaralgan sana=2023-04-15 |arxivsana=2023-04-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230415121554/https://www.hailuoto.fi/en/tourism/services/stores-and-other-services/ }}</ref>. | ||
Sayyohlar uchun Arctic Light House mehmonxonasi [[Marjaniemi dengiz chiroqi|Marjaniemi dengiz chiroqining]] yonida joylashgan<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Hotel accommodation — Hailuoto Website |url=https://www.hailuoto.fi/en/tourism/accomodation/hotel-accommodation/ |qaralgan sana=2023-04-15 |arxivsana=2023-04-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230415121555/https://www.hailuoto.fi/en/tourism/accomodation/hotel-accommodation/ }}</ref>. | Sayyohlar uchun Arctic Light House mehmonxonasi [[Marjaniemi dengiz chiroqi|Marjaniemi dengiz chiroqining]] yonida joylashgan<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Hotel accommodation — Hailuoto Website |url=https://www.hailuoto.fi/en/tourism/accomodation/hotel-accommodation/ |qaralgan sana=2023-04-15 |arxivsana=2023-04-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230415121555/https://www.hailuoto.fi/en/tourism/accomodation/hotel-accommodation/ }}</ref>. | ||
== Madaniyati == | == Madaniyati == | ||
Butun Xailuoto oroli Finlandiyaning milliy ahamiyatga ega qurilgan madaniy muhitlaridan biri sifatida tasniflanadi<ref>[http://www.rky.fi/read/asp/r_kohde_det.aspx?KOHDE_ID=1394 Hailuoto — Pohjois-Pohjanmaa] (in Finnish). </ref>. Noyob landshaft va tabiiy sharoitlar Xayluotoni [[Botniya | Butun Xailuoto oroli Finlandiyaning milliy ahamiyatga ega qurilgan madaniy muhitlaridan biri sifatida tasniflanadi<ref>[http://www.rky.fi/read/asp/r_kohde_det.aspx?KOHDE_ID=1394 Hailuoto — Pohjois-Pohjanmaa] (in Finnish). </ref>. Noyob landshaft va tabiiy sharoitlar Xayluotoni [[Botniya koʻrfazi|Botniya koʻrfazidagi]] eng katta orol, [[Finlandiya milliy landshaftlari|Finlandiyaning milliy landshaftlaridan]] biriga aylantirdi. | ||
=== Ovqat === | === Ovqat === | ||
== Transporti == | == Transporti == | ||
[[Fayl:Hailuoto_Ferry_Oulu_20130113_01.JPG|right|thumb| ''Meriluoto'' va ''Merisilta'' paromlari]] | [[Fayl:Hailuoto_Ferry_Oulu_20130113_01.JPG|right|thumb| ''Meriluoto'' va ''Merisilta'' paromlari]] | ||
Xayluoto va Oulu chekkasi [[Oulunsalo]] oʻrtasida parom muntazam ishlaydi. Qishda rasmiy [[Muzli | Xayluoto va Oulu chekkasi [[Oulunsalo]] oʻrtasida parom muntazam ishlaydi. Qishda rasmiy [[Muzli yoʻl|muz yoʻl]], taxminan {{Convert|10|km}} uzunlikda, orolni materik bilan bogʻlaydi<ref>{{Yangiliklar manbasi |date=11 February 2021 |title=Jäätie Perämeren suurimpaan saareen on taas auki – katso miltä noin 10 kilometrin jääreitti Hailuotoon näyttää ilmasta käsin |language=fi |publisher=Yle |url=https://yle.fi/uutiset/3-11782191 |access-date=12 February 2021}}</ref>. Oroldagi asosiy yoʻl [[Finlandiya mintaqaviy yoʻli 816|816-sonli mintaqaviy yoʻl]] boʻlib, u materikga parom orqali [[Kempele|Kempele munitsipaliteti]] tomon davom etadi. Hailuoto shuningdek, kichik aerodromga ega, [[Hailuoto aerodromi]], taxminan {{Convert|6|km|mi|0}} markaziy qishloqdan janubda<ref>{{Veb manbasi|url=https://ais.fi/ais/vfr/aerodromes/EFHL.html|sarlavha=Hailuoto, Finland – EFHL|qaralgan sana=8 October 2020|sana=18 November 2010|ish=VFR Suomi / Finland|nashriyot=Finavia|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120421110832/https://ais.fi/ais/vfr/aerodromes/EFHL.html|arxivsana=21 April 2012}}</ref>. | ||
A 8.4 Xayluotoni materik bilan bogʻlash uchun km qattiq havola, ikkita 750 dan iborat boʻlgan yoʻldan iborat koʻpriklar, 2015-yilda tasdiqlangan<ref>{{Veb manbasi|url=https://vayla.fi/en/hailuoto-causeway|sarlavha=Hailuoto Causeway}}</ref>. Ekologik sud jarayoni tufayli 2022-yilgacha qurilish hali boshlanmagan<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.hs.fi/kotimaa/art-2000008808320.html|sarlavha=Liikenne | Suomen pisimmän siltayhteyden pitäisi olla jo valmis, mutta mitään ei ole tapahtunut – Hanketta vastustaneet luontoihmiset puhuvat loanheitosta ja "uhkaavan oloisesta" kirjoittelusta|sana=26 May 2022}}</ref>. | A 8.4 Xayluotoni materik bilan bogʻlash uchun km qattiq havola, ikkita 750 dan iborat boʻlgan yoʻldan iborat koʻpriklar, 2015-yilda tasdiqlangan<ref>{{Veb manbasi|url=https://vayla.fi/en/hailuoto-causeway|sarlavha=Hailuoto Causeway}}</ref>. Ekologik sud jarayoni tufayli 2022-yilgacha qurilish hali boshlanmagan<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.hs.fi/kotimaa/art-2000008808320.html|sarlavha=Liikenne | Suomen pisimmän siltayhteyden pitäisi olla jo valmis, mutta mitään ei ole tapahtunut – Hanketta vastustaneet luontoihmiset puhuvat loanheitosta ja "uhkaavan oloisesta" kirjoittelusta|sana=26 May 2022}}</ref>. | ||
2026-yil 20-noyabr, 09:47 dagi (joriy) koʻrinishi
Hailuoto | |
|---|---|
| Munitsipalitet | |
|
| |
| Hudud | North Ostrobothnia |
| Submintaqa | Oulu |
| Hukumat | |
| • Municipal manager | Ari Nurkkala |
| Vaqt mintaqasi | UTC+02:00 |
Hailuoto (Finnish: [ˈhɑi̯ˌluo̯to] ; shvedcha: Karlö) — Boltiq dengizining shimolidagi Finlandiya oroli va Shimoliy Ostrobotniya viloyatidagi munitsipalitet . Xayluoto aholisi 952 nafar (28-fevral 2023-yil), bu aholi soni boʻyicha Shimoliy Ostrobotniya va sobiq Oulu viloyatidagi eng kichik munitsipalitet hisoblanadi. Munitsipalitet 200,53 km2 (77,43 kv mi) maydonni egallaydi (dengiz hududlari bundan mustasno), shundan 1,70 km2 (0,66 kv mi) ichki suv (1-yanvar, 2018-yil). Aholi zichligi — 4.75/km² har km²ga nisbatan(12.3/mi²). Finlandiyadagi barcha dengiz orollari ichida Hailuoto Fasta Aland va Kimitoyondan keyin uchinchi oʻrinda turadi.
Hailuoto Botniya koʻrfazidagi Oulu shahri qarshisida joylashgan hududdir. Oulu va Xailuoto orasidagi masofa 53 kilometr (33 mi) va ular orasidagi dengiz hududi Luodonselkä (soʻzma-soʻz "orolning ochiq suvi") deb ataladi[1].
Muzlik davridan keyingi tiklanish sababli mintaqadagi yerlar doimiy ravishda oʻsib bormoqda. Xayluotoning birinchi qismlari Boltiq dengizidan taxminan 1700 yil oldin paydo boʻlgan deb taxmin qilinadi. Hozirgi Xailuoto oroli koʻplab kichik orollardan tashkil topgan. Ikki katta boʻlim, Santonen va Xanhinen, faqat ikki asr oldin asosiy orolga (Luoto) birlashgan. Orol har doim kengayib bormoqda va oxir-oqibat u qitʼaga qoʻshiladi. Kirkkosalmi, Xanhinen va Luoto oʻrtasidagi suv-botqoq hududi noyob qush turlari kuzatilgan muhim qush panohi sifatida mashhur hisoblanadi.
Hailuoto gerbi mavzusi orol munitsipaliteti iqtisodiyotini tasvirlaydi; gerbning izohi „kumush qatorli koʻk maydonda“. Gerb Teuvo-Pentti Pakkala tomonidan ishlab chiqilgan va Xayluoto shahar kengashi tomonidan 1966-yil 28-apreldagi yigʻilishida tasdiqlangan. Oʻsha yilning 19-dekabrida Ichki ishlar vazirligi gerbdan foydalanishni tasdiqladi[2][3].
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Xayluotoning doimiy aholi punkti XII asrda boshlangan. Aholi koʻp yoʻnalishlardan, ayniqsa Kareliyadan kelgan. Baliq ovlash uchun kurashgan shvedlar orolga Karelyo nomini berishdi (u Karloga aylantirildi), bu erkin tarjima qilingan „Kareliya oroli“ degan maʼnoni anglatadi. Hailuotoning birinchi doimiy aholisi asosan Gʻarbiy Finlandiyadan boʻlgan, ammo baʼzilari Sharqiy Finlandiyadan kelgan. 1548-yilda orolda 43 ta uy bor edi va 1570-yilga kelib ularning miqdori 60 taga yetdi. Shvetsiya qirolichasi Kristina 1652-yilda butun Xayluoto orolini polkovnik Berndt Taubega hadya qildi, uning merosxoʻrlaridan 1675-yilda tojga qaytarildi[4].
Hailuoto birinchi boʻlib yuqori cherkovga tegishli edi. Saloinen (hozirgi qismi Raahe), undan 1587-yilda mustaqil cherkovga ajratilgan. 1610—1620-yillarda qurilgan cherkov uzoq vaqt davomida Finlandiyada 1968-yilda yonib ketguncha ishlatilgan eng qadimgi yogʻoch cherkov edi. Hozirgi cherkov 1972-yilda qayta qurib bitkazilgan.
1695—1697-yillardagi Buyuk ocharchilik davrida Xayluotoning 88 nafar aholisi halok boʻldi[4]. Buyuk Shimoliy urush (1713—1721) paytida Rossiya podsholigining 200 kazaklari 1714-yil 29-sentyabrda Xayluotoda 800 ga yaqin odamni bolta bilan oʻldirishdi. Qurbonlarning koʻpchiligi orolda himoya soʻrashgan, chunki oʻsha paytda Xailuoto aholisi 300 dan kam edi. Bir kechada sodir boʻlgan qon toʻkish Buyuk Shimoliy urushning eng kattasi edi. Anʼanaga koʻra, Xailuoto cherkovining qoʻngʻiroqlari Buyuk Shimoliy urush paytida Kirkonjarvi koʻlida choʻkib ketgan va ular boshqa topilmagan[4].
Geografik hududi va tabiati
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Xailuoto Botniya koʻrfazidagi eng katta orol boʻlib, toʻrt qismdan iborat: Luoto, Santonen, Xanhinen va Syökari. Ular bir necha asr oldin, qobiqning qayta tiklanishi natijasida birlashmaguncha, ular hali ham ajralib turardi. Orolning yosh sirt shakllari butun dengiz toʻlqinlari, oqimlar, muz va shamol taʼsirida shakllangan hisoblanadi[5].
Tuproq qumli materiallardan iborat boʻlib, ular qisman gil qumtoshdan olingan boʻlib, Muhos shakllanishi Xailuotogacha choʻzilgan. Shimoli-sharq-janubiy-gʻarbiy yoʻnalishda Hyypänmäkidan Marjaniemigacha boʻlgan orol boʻylab uzunligi 15 kilometr boʻlgan kulrang tizma oʻtadi. Hyypänmakining sharqiy qismlarida muzlikning erigan suvlari qumni deyarli ikki kilometr kenglikdagi platoga aylantirdi. Markaziy qismlarda Xarju kengligi bir necha oʻn metrli baland tizmalardan oʻtadi, lekin Isomakiʼdan gʻarbga yana tarqaladi. Karer Marjaniemi uchi tizma qalbining eskirish qoldigʻidir. Eng baland joyi — Hyypänmäki hisoblanadi, dengiz sathidan taxminan 31 metr balandlikda. Hyypänmäki hududida ham toshlar bor, ular keyinchalik quruq qum bilan qoplangan. Toshlar toʻlqinlar orollar qirgʻoqlarini yuvganini koʻrsatadi, ammo qoya qoʻrgʻonlari ham muzning qirgʻoqqa shiddat bilan surilganini koʻrsatadi. Havo qum toʻgʻonlari va qirgʻoq dambalari, ayniqsa shimoliy va gʻarbiy qirgʻoqlarda Hailuotoning sirt shakllarini tavsiflovchi oʻziga xos xususiyatdir[5].
Xayluoto oʻsimliklarining eng xilma-xil qismi qirgʻoqlarda, ayniqsa, himoyalangan qoylarning qirgʻoq oʻtloqlarida tarqalgan. Oʻrmon tabiatida quruq qaragʻay bepushtlari yaxshi ifodalangan. Keng likenli matolar ayniqsa xarakterlidir. Hailuoto, qushlarni tadqiq qilish sayti uzoq anʼanaga ega. Suvda suzuvchi qushlar eng koʻp oʻtloqlar, keng sayozliklar, riflar va yam-yashil qoʻltiqlarda uchraydi. Kuzning diqqatga sazovor joyi oqqushlarning koʻchishi boʻlib, u qirgʻoqlarda dam olgan bir yarim ming qush bilan yakunlanadi[5].
2019-yilning noyabr oyida Xayluotodagi Marjaniemi qirgʻogʻida kamdan-kam hodisa kuzatildi, oʻshanda qirgʻoqda minglab „tuxumsimon“ dengiz muzlari toʻplangan edi[6][7][8]. BBC ob-havo boʻyicha mutaxassisi Jorj Gudfello bu hodisaning sababini quyidagicha izohladi: „Umumiy manzara shundan iboratki, ular kattaroq muz qatlamidan hosil boʻlib, keyin toʻlqinlar bilan tebranib, ularni yumaloqroq qiladi. Dengiz suvi ularning yuzasida muzlaganda ular oʻsishi mumkin va bu ularni silliqroq qilishga yordam beradi. Shunday qilib, natijada silliq muz toʻpi paydo boʻladi, u soʻngra plyajga tushishi mumkin, yoki u yerda puflanadi yoki suv oqimi oʻtganda u yerda qolib ketadi“[8].
Orollar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Hailuoto (asosiy orol)
- Hoikanriisi
- Isomatala
- Kengänkari
- Mustakivi
- Santosenkari
- Pikku-Xoykka
- Ulkoriisi
- Ulkolaydanmatala
- Valiteonkarit
Qishloqlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]
- Järventakusta
- Hailuoto
- Koivukyla
- Marjaniemi
- Ojakyla
- Pollä
- Ulkokarvo
- Vaski
Xizmatlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Markazdagi Xailuoto qishlogʻida umumtaʼlim maktabi, [9] ikkita oziq-ovqat doʻkoni (K-Market va Sale), bank (Osuuspankki), sartaroshxona va yoqilgʻi quyish shoxobchasi (SEO) mavjud[10].
Sayyohlar uchun Arctic Light House mehmonxonasi Marjaniemi dengiz chiroqining yonida joylashgan[11].
Din
[tahrir | manbasini tahrirlash]
2018-yilgi mintaqaviy boʻlinma maʼlumotlariga koʻra, munitsipalitetdagi yagona cherkovlar Finlandiya Evangelist Lyuteran cherkovining Hailuoto cherkovi[12] va Finlandiya pravoslav cherkovining Oulu pravoslav cherkovi[13]. Cherkov ichidagi uygʻonish harakatlaridan Konservativ Laestadianizm Hailuoto Tinchlik Uyushmasi (Hailuodon Rauhanyhdistys) mavjud boʻlgan joyda ishlaydi.
Madaniyati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Butun Xailuoto oroli Finlandiyaning milliy ahamiyatga ega qurilgan madaniy muhitlaridan biri sifatida tasniflanadi[14]. Noyob landshaft va tabiiy sharoitlar Xayluotoni Botniya koʻrfazidagi eng katta orol, Finlandiyaning milliy landshaftlaridan biriga aylantirdi.
Ovqat
[tahrir | manbasini tahrirlash]1980-yillarda Yevropa oq baliqlaridan tayyorlangan baliq kartoshkalari Hailuoto cherkovining anʼanaviy taomlari deb nomlandi[15].
Transporti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Xayluoto va Oulu chekkasi Oulunsalo oʻrtasida parom muntazam ishlaydi. Qishda rasmiy muz yoʻl, taxminan 10 kilometr (6.2 mi) uzunlikda, orolni materik bilan bogʻlaydi[16]. Oroldagi asosiy yoʻl 816-sonli mintaqaviy yoʻl boʻlib, u materikga parom orqali Kempele munitsipaliteti tomon davom etadi. Hailuoto shuningdek, kichik aerodromga ega, Hailuoto aerodromi, taxminan 6 kilometr (4 mi) markaziy qishloqdan janubda[17].
A 8.4 Xayluotoni materik bilan bogʻlash uchun km qattiq havola, ikkita 750 dan iborat boʻlgan yoʻldan iborat koʻpriklar, 2015-yilda tasdiqlangan[18]. Ekologik sud jarayoni tufayli 2022-yilgacha qurilish hali boshlanmagan[19].
Taniqli odamlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Genri Askeli (1886—1962), fin amerikalik jurnalist va mehnat faoli
- Yrjo Karilas (1891—1982), yozuvchi
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Facta 2001, WSOY, 1984 (in Finnish)
- ↑ Suomen kunnallisvaakunat (fi). Suomen Kunnallisliitto, 1982 — 129-bet. ISBN 951-773-085-3.
- ↑ „Sisäasiainministeriön vahvistamat kaupunkien, kauppaloiden ja kuntien vaakunat 1949-1995 I:8 Hailuoto“ (fi). Kansallisarkiston digitaaliarkisto. Qaraldi: 2021-yil 15-mart.[sayt ishlamaydi]
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Hannu Tarmio, Pentti Papunen & Kalevi Korpela: Suomenmaa 1: maantieteellis-yhteiskunnallinen tieto- ja hakuteos, p. 217-220.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Kalevi Rikkinen. Finlandia, Otavan iso maammekirja 8 (fi). Helsinki: Otava, 1986. ISBN 951-1-09142-5.
- ↑ Hintsala. „Jäiset "kananmunat" hämmästyttivät sunnuntaikävelijöitä Hailuodossa – harvinainen luonnonilmiö vaatii juuri oikeat olosuhteet syntyäkseen“ (fi). YLE (2019-yil 4-noyabr). Qaraldi: 2022-yil 20-mart.
- ↑ Murray. „Thousands of rare 'ice eggs' found on beach in Finland“. The Guardian (2019-yil 7-noyabr). Qaraldi: 2022-yil 20-mart.
- ↑ 8,0 8,1 „'Ice eggs' cover Finland beach in rare weather event“. BBC (2019-yil 7-noyabr). Qaraldi: 2022-yil 20-mart.
- ↑ „Comprehensive school — Hailuoto Website“. 2023-yil 15-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 15-aprel.
- ↑ „Stores and other services — Hsiluoto Website“. 2023-yil 15-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 15-aprel.
- ↑ „Hotel accommodation — Hailuoto Website“. 2023-yil 15-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 15-aprel.
- ↑ Yhteystiedot — Suomen evankelis-luterilainen kirkko (Wayback Machine saytida 2018-08-23 sanasida arxivlangan) (in Finnish)
- ↑ Oulun ortodoksinen seurakunta (Wayback Machine saytida 2018-11-05 sanasida arxivlangan) (in Finnish)
- ↑ Hailuoto — Pohjois-Pohjanmaa (in Finnish).
- ↑ Jaakko Kolmonen. Kotomaamme ruoka-aitta: Suomen, Karjalan ja Petsamon pitäjäruoat (fi). Helsinki: Patakolmonen, 1988 — 168-bet. ISBN 951-96047-3-1.
- ↑ „Jäätie Perämeren suurimpaan saareen on taas auki – katso miltä noin 10 kilometrin jääreitti Hailuotoon näyttää ilmasta käsin“ (fi). Yle (2021-yil 11-fevral). Qaraldi: 2021-yil 12-fevral.
- ↑ „Hailuoto, Finland – EFHL“. VFR Suomi / Finland. Finavia (2010-yil 18-noyabr). 2012-yil 21-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 8-oktyabr.
- ↑ „Hailuoto Causeway“.
- ↑ „Liikenne | Suomen pisimmän siltayhteyden pitäisi olla jo valmis, mutta mitään ei ole tapahtunut – Hanketta vastustaneet luontoihmiset puhuvat loanheitosta ja "uhkaavan oloisesta" kirjoittelusta“ (2022-yil 26-may).