Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Gupta yozuvi: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.

2026-yil 11-avgust, 00:26 dagi (joriy) koʻrinishi

Gupta yozuvi (baʼzan Gupta Brahmi yozuvi deb ataladi)[1] sanskrit tilini yozish uchun ishlatilgan. Gupta yozuvi tarixiHindistonning Gupta imperiyasi bilan bogʻliq.Gupta yozuvi

Kushan signet in Gupta Brahmi script 3rd century CE
Kushon imperiyasining Gupta Brahmi yozuvida Septimius Severus va Yuliya Domna tasvirlangan belgisi. Muhrda Damputrasya Dhanguptasya ("Dama oʻgʻli Dhangupta muhri) deb yozilgan. Milodiy III asr.

Brahmidan kelib chiqqan va Nagariy, Sarada va Sidda yozuvlarini keltirib chiqargan. Bu yozuvlar oʻz navbatida Hindistonning koʻplab muhim yozuvlarini, jumladan Devanagariy (XIX asrdan beri sanskrit yozishda qoʻllangan eng keng tarqalgan yozuv), Gurmuxi yozuvi(panjobi uchun), bengal-assam yozuvi va tibet yozuvini vujudga keltirdi.

Kelib chiqishi va tasnifi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Gupta yozuvi Ashokan Brahmi yozuvidan kelib chiqqan boʻlib, Brahmi va boshqa koʻpgina braxma yozuvlari, alfa boʻgʻinlar yoki abugidalar oilasi oʻrtasidagi hal qiluvchi bogʻlovchi hisoblanadi. Bu shuni anglatadiki, faqat undosh fonemalarda alohida belgilar mavjud boʻlib, unlilar esa diakritik bilan belgilanadi, diakritik boʻlmaganda esa /a/ nazarda tutilgan talaffuz boʻladi. Aslida, Gupta yozuvi oʻzidan oldingi va vorislari bilan bir xil tarzda yoziladi, faqat grafema va diakritiklarning shakllari boshqacha.

IV asrga kelib, tez va estetik yozish istagi natijasida harflar koʻproq kursiv va simmetrik shakllarga ega boʻla boshladi. Bu, shuningdek, skript butun imperiya boʻylab koʻproq tabaqalanganligini va mintaqaviy oʻzgarishlarni uchta, toʻrt yoki beshta toifaga ajratganligini anglatadi[2][3]. Ammo aniq tasniflash yoʻq edi. Chunki bitta yozuvda ham maʼlum bir belgining yozilishida oʻzgarishlar boʻlishi mumkin. Shu maʼnoda, Gupta skripti atamasi Gupta davridan olingan yozuvning har qanday shaklini anglatishi kerak, garchi skriptlarda bir xillik yoʻq boʻlsa ham.

Gupta yozuvining saqlanib qolgan yozuvlari asosan temir yoki tosh ustunlarda va Gupta sulolasi oltin tangalarida uchraydi. Eng muhimlaridan biri Prayagraj (Allohobod) Prasasti edi . Saroy shoiri va Samudragupta vaziri Xarishena tomonidan tuzilgan Prayagraj (Allohobod) Prasasti Gupta sulolasining ikkinchi qiroli sifatida taxtga oʻtirganidan boshlab Samudraguptaning hukmronligini va uning boshqa qirolliklarni zabt etishini tasvirlaydi. Shuningdek, bu yozuv Ashokaning Ollohobod ustuniga yozilgan.

Gupta alifbosi 37 ta harfdan iborat: „a“ bilan tugaydigan 32 undosh va 5 ta mustaqil unli. Bundan tashqari, oxirgi unlining tovushini oʻzgartirish uchun undoshlarga diakritiklar qoʻshiladi (oʻziga xos „a“ dan i, u, e, o, au kabi boshqa tovushlarga. . .). Undosh undoshlar bilan qoʻshma undoshlar deb ataladigan birikmalarga ham qoʻshilishi mumkin (masalan, sa+ya vertikal holda „sya“ hosil qilish uchun birlashtiriladi)[4][5].

Mustaqil unlilar
Brahmi yozuvi unli diaktriklari
Gupta yozuvi unli diakritik belgilari (Allohobod ).[6][7]
foydalanishga misollar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Xat IAST va

Sanskrit IPA

Xat IAST va

Sanskrit IPA

Gupta allahabad a a /ə/ Gupta allahabad aa ā /aː/
Gupta allahabad i i /i/ ī /iː/
Gupta allahabad u u /u/ ū /uː/
Gupta allahabad e e /eː/ Gupta allahabad o o /oː/
ai /əi/ Gupta allahabad au au /əu/
ṛ /r̩/ ṝ /r̩ː/
l̩ /l̩/ ḹ /l̩ː/

Undosh tovushlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Ovoz → Ovozsiz Ovozli Ovozsiz Ovozli
Intilish → Yoʻq Ha Yoʻq Ha Yoʻq Ha
Velar undoshlar Gupta allahabad k ka /k/ Gupta allahabad kh kha /kʰ/ Gupta allahabad g ga /g/ Gupta allahabad gh gha /ɡʱ/ Gupta allahabad ng ṅa /ŋ/ Gupta allahabad h ha /ɦ/
Palatal undoshlar Gupta allahabad c ca /c/ Gupta allahabad ch cha /cʰ/ Gupta allahabad j ja /ɟ/ Gupta ashoka jh jha /ɟʱ/ Gupta allahabad ny ña /ɲ/ Gupta allahabad y ya /j/ Gupta allahabad sh śa /ɕ/
Retrofleks undoshlar Gupta allahabad tt ṭa /ʈ/ Gupta allahabad tth ṭha /ʈʰ/ Gupta allahabad dd ḍa /ɖ/ Gupta allahabad ddh ḍha /ɖʱ/ Gupta allahabad nn ṇa /ɳ/ Gupta allahabad r ra /r/ Gupta allahabad ss ṣa /ʂ/
Dental undoshlar Gupta allahabad t ta /t̪/ Gupta allahabad th tha /t̪ʰ/ Gupta allahabad d da /d̪/ Gupta allahabad dh dha /d̪ʱ/ Gupta allahabad n na /n/ Gupta allahabad l la /l/ Gupta allahabad s sa /s/
Labial undoshlar Gupta allahabad p pa /p/ Gupta allahabad ph pha /pʰ/ Gupta allahabad b ba /b/ Gupta allahabad bh bha /bʱ/ Gupta allahabad m ma /m/ Gupta allahabad v va /w, ʋ/

Gupta numizmatikasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Coin of Vikramaditya Chandragupta II with the name of the king in Brahmi script 380 415 CE
Gupta Brahmi yozuvida qirol nomi yozilgan Vikramaditya tangasi (Chandragupta II) miloddan avvalgi 380-415-yillar.
Mihirakula of the Alchon Huns
Alxon Hunlar hukmdori Mixirakula tangasi . Obv: Gupta yozuvida afsona bilan shoh byusti (Gupta allahabad j)Gupta allahabad yGupta allahabad tuGupta allahabad miGupta ashoka hiGupta allahabad rGupta allahabad kuGupta allahabad l[8] (Ja)yatu Mihirakula („Mixirakula gʻalaba boʻlsin“). Rev: Yongʻin qurbongohi atrofidagi nuqtali chegara xizmatchilar tomonidan yonboshlanadi. [9][10][11]

Gupta tangalarini oʻrganish 1783-yilda oltin tangalar xazinasi topilishi bilan boshlangan. Oʻshandan beri koʻplab boshqa bunday xazinalar topilgan, eng muhimi 1946-yilda topilgan Bayana (Rajasthanning Bxaratpur tumanida joylashgan) xazina boʻlib, unda Gupta qirollari tomonidan chiqarilgan 2000 dan ortiq oltin tangalar mavjud edi[12]. Gupta imperiyasining koʻpgina tangalarida afsonalar yoki tarixiy voqealarga oid yozuvlar mavjud[2]. Deyarli har bir Gupta qiroli oʻzining birinchi shohi Chandragupta I dan boshlab tangalar chiqargan.

Valyuta sifatida qabul qilinishi kerak boʻlgan tangalarga nisbatan konservatizmlik tufayli tangadagi yozuvlar ustunlardagi yozuvlarga nisbatan boshqacha xarakterga ega, bu esa yozuvdagi mintaqaviy oʻzgarishlarning tanga zarb etilishiga toʻsqinlik qilgan boʻlar edi[2]. Bundan tashqari, boʻsh joy, ayniqsa, kumush tangalarda cheklangan edi, shuning uchun koʻpgina belgilar kesilgan yoki boʻyi boʻyalgan. Bunga misol qilib, /ta/ va /na/ belgilarini keltirish mumkin, ular koʻpincha vertikal chiziqlarga soddalashtirilgan.

  1. ↑ Sharma, Ram.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Srivastava, Anupama.
  3. ↑ Fischer, Steven Roger.
  4. ↑ Fischer, Steven Roger. History of Writing (en). Reaktion Books, 2004 — 123-bet. ISBN 9781861895882. 
  5. ↑ Publishing, Britannica Educational. The Culture of India (en). Britannica Educational Publishing, 2010 — 82-bet. ISBN 9781615302031. 
  6. ↑ Das Buch der Schrift: Enthaltend die Schriftzeichen und Alphabete aller ... (German). K.K. Hof- und Staatsdruckerei, 1880 — 126-bet. 
  7. ↑ „Gupta Unicode“.
  8. ↑ The „h“ (Gupta ashoka h) is an early variant of the Gupta script.
  9. ↑ Verma, Thakur Prasad. The Imperial Maukharis: History of Imperial Maukharis of Kanauj and Harshavardhana (hi). Notion Press, 2018 — 264-bet. ISBN 9781643248813. 
  10. ↑ Sircar, D. C.. Studies in Indian Coins (en). Motilal Banarsidass, 2008 — 376-bet. ISBN 9788120829732. 
  11. ↑ Tandon, Pankaj. Notes on the Evolution of Alchon Coins Journal of the Oriental Numismatic Society, No. 216, Summer. Oriental Numismatic Society, 2013 — 24–34-bet. 
  12. ↑ Bajpai, KD.