Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Gazprom: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
== Tarixi ==
== Tarixi ==
=== Kelib chiqishi ===
=== Kelib chiqishi ===
1943-yil, [[Ikkinchi jahon urushi]] davrida [[Sovet Ittifoqi]]  mahalliy gaz sanoatini rivojlantirishga kirishdi. Yillar davomida gazni aniqlash, qayta va taqsimlash tarmoqlari 1965-yilda gaz sanoati vazirligi tarkibiga birlashtirildi. 1970-1980-yillarda Sibir, Ural va Volga bo'yi kabi mintaqalarda muhim tabiiy gaz zaxiralari topildi<ref name="history">{{Cite news |title=Gazprom – A Troubled Giant |url=http://www.rferl.org/content/article/1064448.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016002734/http://www.rferl.org/content/article/1064448.html |archive-date=16 October 2012 |access-date=14 September 2012 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2 February 2012 |last1=Kupchinsky |first1=Roman }}</ref>. Bu Sovet Ittifoqini yirik gaz ishlab chiqaruvchisiga aylandi. 1989-yil avgust oyida 1985-1989-yillarda gaz sanoati vaziri bo‘lib ishlagan Viktor Chernomyrdin rahbarligida Gaz sanoati vazirligi “Gazprom davlat gaz korxonasi” nomini oldi. Bu Sovet Ittifoqidagi birinchi davlat korxonasi bo‘ldi<ref name="faq_jsc">{{Cite web |title=Gazprom Joint Stock Company |url=http://eng.gazpromquestions.ru/?id=10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122202622/http://eng.gazpromquestions.ru/?id=10 |archive-date=22 January 2009 |access-date=18 October 2009 |publisher=Gazprom}}</ref>. 1991-yil oxirida Sovet Ittifoqi parchalanganidan so‘ng, gaz sanoati aktivlari [[Naftogaz]] va [[Turkmangaz]] kabi yangi tashkil etilgan milliy kompaniyalarga o‘tkazildi. Biroq, Gazprom Rossiya ichidagi aktivlar ustidan nazoratni saqlab qoldi va gaz sohasida monopolligini saqlab qoldi.
1943-yil, [[Ikkinchi jahon urushi]] davrida [[Sovet Ittifoqi]]  mahalliy gaz sanoatini rivojlantirishga kirishdi. Yillar davomida gazni aniqlash, qayta va taqsimlash tarmoqlari 1965-yilda gaz sanoati vazirligi tarkibiga birlashtirildi. 1970-1980-yillarda Sibir, Ural va Volga boʻyi kabi mintaqalarda muhim tabiiy gaz zaxiralari topildi<ref name="history">{{Cite news |title=Gazprom – A Troubled Giant |url=http://www.rferl.org/content/article/1064448.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016002734/http://www.rferl.org/content/article/1064448.html |archive-date=16 October 2012 |access-date=14 September 2012 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=2 February 2012 |last1=Kupchinsky |first1=Roman }}</ref>. Bu Sovet Ittifoqini yirik gaz ishlab chiqaruvchisiga aylandi. 1989-yil avgust oyida 1985-1989-yillarda gaz sanoati vaziri boʻlib ishlagan Viktor Chernomyrdin rahbarligida Gaz sanoati vazirligi “Gazprom davlat gaz korxonasi” nomini oldi. Bu Sovet Ittifoqidagi birinchi davlat korxonasi boʻldi<ref name="faq_jsc">{{Cite web |title=Gazprom Joint Stock Company |url=http://eng.gazpromquestions.ru/?id=10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122202622/http://eng.gazpromquestions.ru/?id=10 |archive-date=22 January 2009 |access-date=18 October 2009 |publisher=Gazprom}}</ref>. 1991-yil oxirida Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng, gaz sanoati aktivlari [[Naftogaz]] va [[Turkmangaz]] kabi yangi tashkil etilgan milliy kompaniyalarga oʻtkazildi. Biroq, Gazprom Rossiya ichidagi aktivlar ustidan nazoratni saqlab qoldi va gaz sohasida monopolligini saqlab qoldi.


=== Xususiylashtirish ===
=== Xususiylashtirish ===


1992-yil dekabr oyida [[Rossiya]] prezidenti [[Boris Yeltsin]] Gazprom rahbarlaridan biri [[Viktor Chernomirdin|Viktor Chernomirdinni]] Rossiya Bosh vaziri etib tayinladi. Bu tayinlash Gazpromning siyosiy ta’sirini oshirdi<ref name=":1">{{Cite web |last=Carpenter |first=J. William |title=The Top Natural Gas Companies in the World |url=https://www.investopedia.com/articles/markets/030116/worlds-top-10-natural-gas-companies-xom-ogzpy.asp |access-date=18 February 2020 |website=Investopedia |language=en |archive-date=11 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411115139/https://www.investopedia.com/articles/markets/030116/worlds-top-10-natural-gas-companies-xom-ogzpy.asp |url-status=live }}</ref>.
1992-yil dekabr oyida [[Rossiya]] prezidenti [[Boris Yeltsin]] Gazprom rahbarlaridan biri [[Viktor Chernomirdin|Viktor Chernomirdinni]] Rossiya Bosh vaziri etib tayinladi. Bu tayinlash Gazpromning siyosiy taʼsirini oshirdi<ref name=":1">{{Cite web |last=Carpenter |first=J. William |title=The Top Natural Gas Companies in the World |url=https://www.investopedia.com/articles/markets/030116/worlds-top-10-natural-gas-companies-xom-ogzpy.asp |access-date=18 February 2020 |website=Investopedia |language=en |archive-date=11 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411115139/https://www.investopedia.com/articles/markets/030116/worlds-top-10-natural-gas-companies-xom-ogzpy.asp |url-status=live }}</ref>.


1993-yilda [[Rossiya prezidenti|Rossiya Prezidentining]] farmoni va Rossiya hukumati qarori bilan “Gazprom” aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. U aksiyalarini vaucher orqali sotishni boshladi va Rossiya fuqarolari, sobiq davlat kompaniyalari Gazprom aksiyalarini sotib ola boshladi<ref name=":1" />.
1993-yilda [[Rossiya prezidenti|Rossiya Prezidentining]] farmoni va Rossiya hukumati qarori bilan “Gazprom” aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. U aksiyalarini vaucher orqali sotishni boshladi va Rossiya fuqarolari, sobiq davlat kompaniyalari Gazprom aksiyalarini sotib ola boshladi<ref name=":1" />.


1994-yilga kelib, Gazpromning 33% ga yaqin aksiyalarini 747 000 jamoatchilik vakillari vaucher almashinuvi orqali sotib oldi. Aktsiyalarning 15 foizi Gazprom xodimlariga ajratildi, davlat esa 40 foiz aktsiyani saqlab qoldi, keyinchaik, bu ko'rsatkich 38 foizgacha pasaytirildi.
1994-yilga kelib, Gazpromning 33% ga yaqin aksiyalarini 747 000 jamoatchilik vakillari vaucher almashinuvi orqali sotib oldi. Aktsiyalarning 15 foizi Gazprom xodimlariga ajratildi, davlat esa 40 foiz aktsiyani saqlab qoldi, keyinchaik, bu koʻrsatkich 38 foizgacha pasaytirildi.


Dastlab, Gazprom aktsiyalariga xorijiy egalik huquqini 9% dan koʻp boʻlmasligi toʻgʻrisida qatʼiy cheklovlar qoʻyildi. Biroq, 1996-yil oktyabr oyida Gazpromning 1% kapitali xorijliklarga [[Global depozit kvitansiyalari]] shaklida taqdim etildi. 1997-yilda Gazprom 2,5 milliard dollarlik obligatsiyalar chiqardi<ref name="goldman_p61">Goldman, 61 bet</ref>.
Dastlab, Gazprom aktsiyalariga xorijiy egalik huquqini 9% dan koʻp boʻlmasligi toʻgʻrisida qatʼiy cheklovlar qoʻyildi. Biroq, 1996-yil oktyabr oyida Gazpromning 1% kapitali xorijliklarga [[Global depozit kvitansiyalari]] shaklida taqdim etildi. 1997-yilda Gazprom 2,5 milliard dollarlik obligatsiyalar chiqardi<ref name="goldman_p61">Goldman, 61 bet</ref>.
[[Viktor Chernomirdin]] bir vaqtning oʻzida Bosh vazir va Gazprom direktorlar kengashi raisi lavozimlarida ishladi va kompaniyaga nisbatan davlat aralashuvini kamaytirishga harakat qildi. Bu Rossiya hukumatiga soliq toʻlashdan boʻyin tovlash va kam dividend toʻlash ayblovlarini keltirib chiqardi.
[[Viktor Chernomirdin]] bir vaqtning oʻzida Bosh vazir va Gazprom direktorlar kengashi raisi lavozimlarida ishladi va kompaniyaga nisbatan davlat aralashuvini kamaytirishga harakat qildi. Bu Rossiya hukumatiga soliq toʻlashdan boʻyin tovlash va kam dividend toʻlash ayblovlarini keltirib chiqardi.


Bu davrda Gazpromning turli rahbarlari va boshqaruv a‘zolari, jumladan [[viktor Chernomirdin|Chernomirdin]] va bosh direktor [[Rem Viakhirev|Rem Viakhirev]], aktivlarini yashirishda ayblanishdi. Aytilishicha, mol-mulk ularning qarindoshlari o‘rtasida taqsimlangan. Gazpromning aktivlari esa gaz savdosi bilan shug‘ullanuvchi [[Itera]] kompaniyasiga o‘tkazilgan.
Bu davrda Gazpromning turli rahbarlari va boshqaruv aʼzolari, jumladan [[viktor Chernomirdin|Chernomirdin]] va bosh direktor [[Rem Viakhirev|Rem Viakhirev]], aktivlarini yashirishda ayblanishdi. Aytilishicha, mol-mulk ularning qarindoshlari oʻrtasida taqsimlangan. Gazpromning aktivlari esa gaz savdosi bilan shugʻullanuvchi [[Itera]] kompaniyasiga oʻtkazilgan.


1998-yil mart oyida [[Viktor Chernomirdin|Viktor Chernomirdin]] Gazpromdagi faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan sabablarga koʻra Bosh vazir lavozimidan ozod etildi. Biroq, 1998-yil 30-iyunda u Gazprom direktorlar kengashi raisi etib tayinlandi<ref name="goldman_p101">Goldman, 101 bet</ref>.
1998-yil mart oyida [[Viktor Chernomirdin|Viktor Chernomirdin]] Gazpromdagi faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan sabablarga koʻra Bosh vazir lavozimidan ozod etildi. Biroq, 1998-yil 30-iyunda u Gazprom direktorlar kengashi raisi etib tayinlandi<ref name="goldman_p101">Goldman, 101 bet</ref>.
2000-yil iyun oyida [[Vladimir Putin]] Rossiya prezidenti lavozimini egallagach, [[milliy chempionlar dasturi]] orqali mamlakat oligarxlari ustidan nazoratni qoʻlga kiritish va muhim kompaniyalar ustidan hukumat nazoratini kuchaytirishga qaratilgan harakatlarni amalga oshira boshladi<ref name="goldman_pp104">Goldman, 104–105 bet</ref>.
2000-yil iyun oyida [[Vladimir Putin]] Rossiya prezidenti lavozimini egallagach, [[milliy chempionlar dasturi]] orqali mamlakat oligarxlari ustidan nazoratni qoʻlga kiritish va muhim kompaniyalar ustidan hukumat nazoratini kuchaytirishga qaratilgan harakatlarni amalga oshira boshladi<ref name="goldman_pp104">Goldman, 104–105 bet</ref>.


Ushbu saʼy-harakatlar doirasida Putin Viktor Chernomirdinni Gazprom raisi lavozimidan ozod qildi. Rossiya hukumati Gazprom ulushiga ega boʻlgani sababli, Putin oʻz taʼsirdan Rem Vyakhirevni bosh direktor lavozimidan chetlatish orqali foydalandi. Chernomirdin va Vyakhirev o‘rnini avvalroq Putin bilan Sankt-Peterburgda ishlagan [[Dmitriy Medvedev]] va [[Aleksey Miller]] egalladi.
Ushbu saʼy-harakatlar doirasida Putin Viktor Chernomirdinni Gazprom raisi lavozimidan ozod qildi. Rossiya hukumati Gazprom ulushiga ega boʻlgani sababli, Putin oʻz taʼsirdan Rem Vyakhirevni bosh direktor lavozimidan chetlatish orqali foydalandi. Chernomirdin va Vyakhirev oʻrnini avvalroq Putin bilan Sankt-Peterburgda ishlagan [[Dmitriy Medvedev]] va [[Aleksey Miller]] egalladi.


Putinning bunday harakatlarini [[Hermitage Capital Management]] bosh direktori [[Uilyam Brauder]] va Rossiya sobiq moliya vaziri [[Boris Fyodorov]] boshchiligidagi aksiyadorlar faol qo‘llab-quvvatladi. Ularning bu saʼy-harakatlar orqali yoʻqotishlarini qoplashni maqsad qilgan edilar.  Itera gaz savdo shirkati Gazprom quvurlariga kirish huquqidan mahrum bo‘ldi va moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelgach,oʻgʻirlangan aktivlarni haq evaziga Gazpromga qaytarishga rozi bo'ldi.
Putinning bunday harakatlarini [[Hermitage Capital Management]] bosh direktori [[Uilyam Brauder]] va Rossiya sobiq moliya vaziri [[Boris Fyodorov]] boshchiligidagi aksiyadorlar faol qoʻllab-quvvatladi. Ularning bu saʼy-harakatlar orqali yoʻqotishlarini qoplashni maqsad qilgan edilar.  Itera gaz savdo shirkati Gazprom quvurlariga kirish huquqidan mahrum boʻldi va moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelgach,oʻgʻirlangan aktivlarni haq evaziga Gazpromga qaytarishga rozi boʻldi.


Bu voqealar [[Vladimir Putin|Putinning]] kompaniyadagi nazoratni mustahkamlash va Gazprom tarkibidagi aktivlarni qisqartirish niyatlarini koʻrsatardi. [[Dmitriy Medvedev|Medvedev]] va [[Aleksey Miller|Millerning]] tayinlanishi Putinning ishonchli shaxslarni kompaniyada muhim lavozimlarga jalb qilish va oʻzining strategik maqsadlariga erishish borasidagi saʼy-harakatlarini ifodalar edi<ref name="goldman_pp141">Goldman, 141–142 bet</ref>.
Bu voqealar [[Vladimir Putin|Putinning]] kompaniyadagi nazoratni mustahkamlash va Gazprom tarkibidagi aktivlarni qisqartirish niyatlarini koʻrsatardi. [[Dmitriy Medvedev|Medvedev]] va [[Aleksey Miller|Millerning]] tayinlanishi Putinning ishonchli shaxslarni kompaniyada muhim lavozimlarga jalb qilish va oʻzining strategik maqsadlariga erishish borasidagi saʼy-harakatlarini ifodalar edi<ref name="goldman_pp141">Goldman, 141–142 bet</ref>.
2001-yil aprel oyida Gazprom [[Vladimir Gusinskiy|Vladimir Gusinskiyga]] tegishli „[[Media-Most Holdings]]“ kompaniyasidan Rossiyadagi yagona milliy davlat mustaqil televideniyesi boʻlgan [[NTV (Rossiya)|NTV telekanalini]] sotib olib, muhim xarid qildi. Ushbu sotib olish Gazpromga mamlakatdagi muhim ommaviy axborot vositalarini nazorat qilish imkonini berdi<ref>{{Cite news |date=3 April 2001 |title=Russian TV station loses freedom |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1257833.stm |url-status=live |access-date=31 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108080301/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1257833.stm |archive-date=8 November 2012}}</ref><ref>{{Cite news |date=8 April 2001 |title=Russian NTV viewers on the streets |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1267083.stm |access-date=31 January 2010 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204232333/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1267083.stm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Tremlett |first=Giles |date=24 April 2001 |title=Putin is out to get me, says media tycoon World news, The Guardian |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/russia/article/0,2763,477468,00.html |access-date=31 January 2010 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204232338/https://www.theguardian.com/world/2001/apr/24/russia.gilestremlett |url-status=live }}</ref> .
2001-yil aprel oyida Gazprom [[Vladimir Gusinskiy|Vladimir Gusinskiyga]] tegishli „[[Media-Most Holdings]]“ kompaniyasidan Rossiyadagi yagona milliy davlat mustaqil televideniyesi boʻlgan [[NTV (Rossiya)|NTV telekanalini]] sotib olib, muhim xarid qildi. Ushbu sotib olish Gazpromga mamlakatdagi muhim ommaviy axborot vositalarini nazorat qilish imkonini berdi<ref>{{Cite news |date=3 April 2001 |title=Russian TV station loses freedom |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1257833.stm |url-status=live |access-date=31 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108080301/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1257833.stm |archive-date=8 November 2012}}</ref><ref>{{Cite news |date=8 April 2001 |title=Russian NTV viewers on the streets |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1267083.stm |access-date=31 January 2010 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204232333/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1267083.stm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Tremlett |first=Giles |date=24 April 2001 |title=Putin is out to get me, says media tycoon World news, The Guardian |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/russia/article/0,2763,477468,00.html |access-date=31 January 2010 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204232338/https://www.theguardian.com/world/2001/apr/24/russia.gilestremlett |url-status=live }}</ref> .


2002-yilda Gazpromning sho‘ba korxonasi "[[Gazprom Media]]" [[Vladimir Gusinskiy|Gusinskiyning]] Media-Mostga tegishli kompaniyalardagi barcha aktsiyalarini sotib oldi va bu Gazpromning media sanoatidagi ishtirokini yanada mustahkamladi<ref>{{Cite news |date=4 May 2001 |title=Russian NTV handed to Gazprom |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1313050.stm |access-date=31 January 2010 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204232344/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1313050.stm |url-status=live }}</ref>.
2002-yilda Gazpromning shoʻba korxonasi "[[Gazprom Media]]" [[Vladimir Gusinskiy|Gusinskiyning]] Media-Mostga tegishli kompaniyalardagi barcha aktsiyalarini sotib oldi va bu Gazpromning media sanoatidagi ishtirokini yanada mustahkamladi<ref>{{Cite news |date=4 May 2001 |title=Russian NTV handed to Gazprom |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1313050.stm |access-date=31 January 2010 |archive-date=4 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204232344/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1313050.stm |url-status=live }}</ref>.


2005-yil iyun oyida Gazpromning shoʻba korxonalari, jumladan [[Gazprombank]], [[Gazpromivest Holding]], [[Gazfond]] va [[Gazprom Finance]] birgalikda o‘z aktsiyalarining 10,7399% ulushini [[Rosneftgaz|Rosneftegaz davlat kompaniyasiga]] 7 milliard dollarga sotdilar<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4100820.stm „Kremlin agrees price for Gazprom“.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305203445/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4100820.stm|date=5 March 2016}} [[BBC News]] 16 June 2005.</ref><ref>{{Cite web |title=ОАО "Газпром" О компании / История / 2005 год |url=http://www.gazprom.ru/articles/article20259.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319094725/http://www.gazprom.ru/articles/article20259.shtml |archive-date=19 March 2008 |access-date=31 January 2010 |publisher=Gazprom.ru}}</ref>.
2005-yil iyun oyida Gazpromning shoʻba korxonalari, jumladan [[Gazprombank]], [[Gazpromivest Holding]], [[Gazfond]] va [[Gazprom Finance]] birgalikda oʻz aktsiyalarining 10,7399% ulushini [[Rosneftgaz|Rosneftegaz davlat kompaniyasiga]] 7 milliard dollarga sotdilar<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4100820.stm „Kremlin agrees price for Gazprom“.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305203445/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4100820.stm|date=5 March 2016}} [[BBC News]] 16 June 2005.</ref><ref>{{Cite web |title=ОАО "Газпром" О компании / История / 2005 год |url=http://www.gazprom.ru/articles/article20259.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319094725/http://www.gazprom.ru/articles/article20259.shtml |archive-date=19 March 2008 |access-date=31 January 2010 |publisher=Gazprom.ru}}</ref>.


Ushbu bitim natijasida Rossiya hukumati Gazprom ustidan nazoratni qoʻlga kiritib, kompaniyada o‘z ta’sirini kuchaytirdi. Keyinchalik hukumat chet elliklar uchun belgilangan yigirma foizgacha bo'lgan egalik huquqi cheklovni bekor qilib, Gazpromni xorijiy investitsiyalar uchun butunlay ochdi. Ushbu qaror kompaniya faoliyati va rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash uchun tashqi kapitalni jalb qilishga qaratilgan edi<ref>{{cite news|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jan2006/nf20060113_8346_db039.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060115090240/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jan2006/nf20060113_8346_db039.htm|url-status=dead|archive-date=15 January 2006|title=Gazprom {{!}} Open for Global Investors|author=Jason Bush|date=January 13, 2006|website=www.businessweek.com}}</ref><ref>{{Cite news |date=24 June 2005 |title=Business &#124; Gazprom opens doors to foreigners |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4618163.stm |url-status=live |access-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018063859/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4618163.stm |archive-date=18 October 2015}}</ref> .
Ushbu bitim natijasida Rossiya hukumati Gazprom ustidan nazoratni qoʻlga kiritib, kompaniyada oʻz taʼsirini kuchaytirdi. Keyinchalik hukumat chet elliklar uchun belgilangan yigirma foizgacha boʻlgan egalik huquqi cheklovni bekor qilib, Gazpromni xorijiy investitsiyalar uchun butunlay ochdi. Ushbu qaror kompaniya faoliyati va rivojlanishini qoʻllab-quvvatlash uchun tashqi kapitalni jalb qilishga qaratilgan edi<ref>{{cite news|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jan2006/nf20060113_8346_db039.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060115090240/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jan2006/nf20060113_8346_db039.htm|url-status=dead|archive-date=15 January 2006|title=Gazprom {{!}} Open for Global Investors|author=Jason Bush|date=January 13, 2006|website=www.businessweek.com}}</ref><ref>{{Cite news |date=24 June 2005 |title=Business &#124; Gazprom opens doors to foreigners |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4618163.stm |url-status=live |access-date=28 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018063859/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4618163.stm |archive-date=18 October 2015}}</ref> .


2005-yil sentyabr oyida Gazprom yana bir muhim qadamni qo‘ydi va [[Sibineft]] neft kompaniyasining 72,633% ulushini 13,01 milliard dollarga sotib oldi. Sotib olingandan so‘ng Sibneft “Gazprom Neft” deb o‘zgartirildi. Bu xarid “Gazprom”ni o‘sha paytda Rossiyadagi eng yirik kompaniyaga aylantirdi<ref>Yenikeyeff, Shamil, [http://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2011/11/BP-Russian-billionaires-and-the-Kremlin.pdf "BP, Russian billionaires, and the Kremlin: a Power Triangle that never was"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307223307/http://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2011/11/BP-Russian-billionaires-and-the-Kremlin.pdf|date=7 March 2016}}, ''Oxford Energy Comment'', 23 November 2011. Retrieved 24 November 2011.</ref>.
2005-yil sentyabr oyida Gazprom yana bir muhim qadamni qoʻydi va [[Sibineft]] neft kompaniyasining 72,633% ulushini 13,01 milliard dollarga sotib oldi. Sotib olingandan soʻng Sibneft “Gazprom Neft” deb oʻzgartirildi. Bu xarid “Gazprom”ni oʻsha paytda Rossiyadagi eng yirik kompaniyaga aylantirdi<ref>Yenikeyeff, Shamil, [http://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2011/11/BP-Russian-billionaires-and-the-Kremlin.pdf "BP, Russian billionaires, and the Kremlin: a Power Triangle that never was"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307223307/http://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2011/11/BP-Russian-billionaires-and-the-Kremlin.pdf|date=7 March 2016}}, ''Oxford Energy Comment'', 23 November 2011. Retrieved 24 November 2011.</ref>.


Sibneft bitimi yakuniga koʻra, Gazpromning bozor qiymati 69,7 milliard funt sterling(taxminan 123,2 milliard dollar)ga baholandi.
Sibneft bitimi yakuniga koʻra, Gazpromning bozor qiymati 69,7 milliard funt sterling(taxminan 123,2 milliard dollar)ga baholandi.


Gazpromning o'sishi va Rossiyadagi yirik korporatsiyaga aylanishida [[NTV|NTV]] va “Sibneft” (Gazprom Neft)ning sotib olinishi muhim rol o‘ynadi<ref name="bbc211206">{{Cite news |date=21 December 2006 |title=Gazprom grabs Sakhalin gas stake |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6201401.stm |url-status=live |access-date=31 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227185254/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6201401.stm |archive-date=27 December 2008}}</ref>.
Gazpromning oʻsishi va Rossiyadagi yirik korporatsiyaga aylanishida [[NTV|NTV]] va “Sibneft” (Gazprom Neft)ning sotib olinishi muhim rol oʻynadi<ref name="bbc211206">{{Cite news |date=21 December 2006 |title=Gazprom grabs Sakhalin gas stake |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6201401.stm |url-status=live |access-date=31 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227185254/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6201401.stm |archive-date=27 December 2008}}</ref>.


== Manbalar ==
== Manbalar ==

2026-yil 20-noyabr, 08:05 dagi (joriy) koʻrinishi

Gazprom OAJ
Saint Petersburg Lakhta center 06
Gazprom bosh ofisi, Sankt-Peterburg
Turi Ochiq aksiyadorlik jamiyati
Tarmogʻi Neft va gaz
Egasi Rossiya Hukumati (50,23%)
Joylashuvi Sankt-Peterburg, Rossiya
Hududiy xizmati Gaz quvurlari logistikasi
Mahsulot(lar)i Neft, tabiiy gaz
Daromadi 87,7 milliard dollar(2020)[1]
Aylanma daromadi 8,53 milliard dollar[1]
Boyligi 324 milliard dollar(2020)[1]
Kapitallashtirish 205 milliard dollar(2020)[1]
Ishchilar soni 466 000(2018)
Shoʻba korxonalari Shoʻba korxonalari roʻyxati
Vebsayti gazprom.com

Gazprom OAJ – asosan davlatga tegishli boʻlgan Rossiyaning yirik transmilliy energetika korporatsiyasi. Uning shtab-kvartirasi Sankt-Peterburgdagi Laxta markazida joylashgan[2]. Kompaniya odatda “Gazprom” nomi bilan mashhur boʻlib, ruscha “газовая промышленность” (gaz sanoati) soʻzidan olingan[3] .

Gazprom global miqyosda katta oʻringa ega. 2019-yilda u 120 milliard dollarli daromadi boʻyicha dunyodagi eng yirik tabiiy gaz kompaniyasi va Rossiyadagi eng yirik kompaniya sifatida tan olindi[4]. Shuningdek, u Forbes Global 2000 roʻyxatida dunyodagi eng yirik davlat kompaniyalari roʻyxatida 32-oʻrinni egalladi[5].

2022-yil yanvar oyida Sberbankni ortda qoldirib, bozor kapitallashuvi boʻyicha Rossiyadagi eng yirik kompaniysiga aylandi. Oʻsha yili kompaniya 8 trillion rubl miqdoridagi daromadni qayd etdi[6].

2023-yilda Gazprom xalqaro bozorlar roʻyxatidan chiqarildi, biroq u oʻzining operatsion natijalarini oshirish, jumladan, ishlab chiqarish va eksport qilish uchun muhim loyihalarini amalga oshirishda davom etmoqda.

Gazprom global energiya bozorida, xususan, tabiiy gaz sohasida muhim rol oʻynaydi. U gaz sanoatining koʻplab jabhalarida, jumladan, gazni aniqlash, qazib olish, tashish va sotish bilan shugʻullanadi[7].

Gazprom global tabiiy gaz ishlab chiqarishga muhim hissa qoʻshmoqda. 2018-yilda kompaniya dunyo boʻylab ishlab chiqarilgan tabiiy gazning 12 foizi Gazpromga toʻgʻri keladi. Bu 497,6 milliard kub metr tabiiy gaz, 15,9 million tonna suyultirilgan gaz ishlab chiqarishni tashkil etdi[8].

Gazprom nafaqat Rossiya ichida, xalqaro bozorlarga ham gazni tashish uchun quvurlarga egalik qiladi. Yevropa va boshqa mintaqalarga gaz eksportini osonlashtiradigan "Shimoliy oqim 1" va "Turk oqimi" kabi yoʻnalishlar Gazpromga tegishli[9].

„Gazprom neft“ shoʻba korxonasi orqali Gazprom yiliga 41 million tonna neft qazib oladi, zaxiralari esa 2 milliard tonnaga yaqin[8].

Gazpromning gaz va neft sohalaridan tashqari turli sanoat tarmoqlarida, jumladan, moliya, ommaviy axborot vositalari va aviatsiyada filiallari mavjud. U boshqa kompaniyalarning asosiy ulushlariga ega boʻlib, biznes portfelini yanada diversifikatsiya qilishda davom etmoqda.

Kelib chiqishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1943-yil, Ikkinchi jahon urushi davrida Sovet Ittifoqi mahalliy gaz sanoatini rivojlantirishga kirishdi. Yillar davomida gazni aniqlash, qayta va taqsimlash tarmoqlari 1965-yilda gaz sanoati vazirligi tarkibiga birlashtirildi. 1970-1980-yillarda Sibir, Ural va Volga boʻyi kabi mintaqalarda muhim tabiiy gaz zaxiralari topildi[10]. Bu Sovet Ittifoqini yirik gaz ishlab chiqaruvchisiga aylandi. 1989-yil avgust oyida 1985-1989-yillarda gaz sanoati vaziri boʻlib ishlagan Viktor Chernomyrdin rahbarligida Gaz sanoati vazirligi “Gazprom davlat gaz korxonasi” nomini oldi. Bu Sovet Ittifoqidagi birinchi davlat korxonasi boʻldi[11]. 1991-yil oxirida Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng, gaz sanoati aktivlari Naftogaz va Turkmangaz kabi yangi tashkil etilgan milliy kompaniyalarga oʻtkazildi. Biroq, Gazprom Rossiya ichidagi aktivlar ustidan nazoratni saqlab qoldi va gaz sohasida monopolligini saqlab qoldi.

Xususiylashtirish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1992-yil dekabr oyida Rossiya prezidenti Boris Yeltsin Gazprom rahbarlaridan biri Viktor Chernomirdinni Rossiya Bosh vaziri etib tayinladi. Bu tayinlash Gazpromning siyosiy taʼsirini oshirdi[12].

1993-yilda Rossiya Prezidentining farmoni va Rossiya hukumati qarori bilan “Gazprom” aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. U aksiyalarini vaucher orqali sotishni boshladi va Rossiya fuqarolari, sobiq davlat kompaniyalari Gazprom aksiyalarini sotib ola boshladi[12].

1994-yilga kelib, Gazpromning 33% ga yaqin aksiyalarini 747 000 jamoatchilik vakillari vaucher almashinuvi orqali sotib oldi. Aktsiyalarning 15 foizi Gazprom xodimlariga ajratildi, davlat esa 40 foiz aktsiyani saqlab qoldi, keyinchaik, bu koʻrsatkich 38 foizgacha pasaytirildi.

Dastlab, Gazprom aktsiyalariga xorijiy egalik huquqini 9% dan koʻp boʻlmasligi toʻgʻrisida qatʼiy cheklovlar qoʻyildi. Biroq, 1996-yil oktyabr oyida Gazpromning 1% kapitali xorijliklarga Global depozit kvitansiyalari shaklida taqdim etildi. 1997-yilda Gazprom 2,5 milliard dollarlik obligatsiyalar chiqardi[13].

Viktor Chernomirdin bir vaqtning oʻzida Bosh vazir va Gazprom direktorlar kengashi raisi lavozimlarida ishladi va kompaniyaga nisbatan davlat aralashuvini kamaytirishga harakat qildi. Bu Rossiya hukumatiga soliq toʻlashdan boʻyin tovlash va kam dividend toʻlash ayblovlarini keltirib chiqardi.

Bu davrda Gazpromning turli rahbarlari va boshqaruv aʼzolari, jumladan Chernomirdin va bosh direktor Rem Viakhirev, aktivlarini yashirishda ayblanishdi. Aytilishicha, mol-mulk ularning qarindoshlari oʻrtasida taqsimlangan. Gazpromning aktivlari esa gaz savdosi bilan shugʻullanuvchi Itera kompaniyasiga oʻtkazilgan.

1998-yil mart oyida Viktor Chernomirdin Gazpromdagi faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan sabablarga koʻra Bosh vazir lavozimidan ozod etildi. Biroq, 1998-yil 30-iyunda u Gazprom direktorlar kengashi raisi etib tayinlandi[14].

Davlat nazorati

[tahrir | manbasini tahrirlash]
RUS gasmap
Rossiyaning asosiy gaz havzalari, 2000-yil

2000-yil iyun oyida Vladimir Putin Rossiya prezidenti lavozimini egallagach, milliy chempionlar dasturi orqali mamlakat oligarxlari ustidan nazoratni qoʻlga kiritish va muhim kompaniyalar ustidan hukumat nazoratini kuchaytirishga qaratilgan harakatlarni amalga oshira boshladi[15].

Ushbu saʼy-harakatlar doirasida Putin Viktor Chernomirdinni Gazprom raisi lavozimidan ozod qildi. Rossiya hukumati Gazprom ulushiga ega boʻlgani sababli, Putin oʻz taʼsirdan Rem Vyakhirevni bosh direktor lavozimidan chetlatish orqali foydalandi. Chernomirdin va Vyakhirev oʻrnini avvalroq Putin bilan Sankt-Peterburgda ishlagan Dmitriy Medvedev va Aleksey Miller egalladi.

Putinning bunday harakatlarini Hermitage Capital Management bosh direktori Uilyam Brauder va Rossiya sobiq moliya vaziri Boris Fyodorov boshchiligidagi aksiyadorlar faol qoʻllab-quvvatladi. Ularning bu saʼy-harakatlar orqali yoʻqotishlarini qoplashni maqsad qilgan edilar. Itera gaz savdo shirkati Gazprom quvurlariga kirish huquqidan mahrum boʻldi va moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelgach,oʻgʻirlangan aktivlarni haq evaziga Gazpromga qaytarishga rozi boʻldi.

Bu voqealar Putinning kompaniyadagi nazoratni mustahkamlash va Gazprom tarkibidagi aktivlarni qisqartirish niyatlarini koʻrsatardi. Medvedev va Millerning tayinlanishi Putinning ishonchli shaxslarni kompaniyada muhim lavozimlarga jalb qilish va oʻzining strategik maqsadlariga erishish borasidagi saʼy-harakatlarini ifodalar edi[16].

2001-yil aprel oyida Gazprom Vladimir Gusinskiyga tegishli „Media-Most Holdings“ kompaniyasidan Rossiyadagi yagona milliy davlat mustaqil televideniyesi boʻlgan NTV telekanalini sotib olib, muhim xarid qildi. Ushbu sotib olish Gazpromga mamlakatdagi muhim ommaviy axborot vositalarini nazorat qilish imkonini berdi[17][18][19] .

2002-yilda Gazpromning shoʻba korxonasi "Gazprom Media" Gusinskiyning Media-Mostga tegishli kompaniyalardagi barcha aktsiyalarini sotib oldi va bu Gazpromning media sanoatidagi ishtirokini yanada mustahkamladi[20].

2005-yil iyun oyida Gazpromning shoʻba korxonalari, jumladan Gazprombank, Gazpromivest Holding, Gazfond va Gazprom Finance birgalikda oʻz aktsiyalarining 10,7399% ulushini Rosneftegaz davlat kompaniyasiga 7 milliard dollarga sotdilar[21][22].

Ushbu bitim natijasida Rossiya hukumati Gazprom ustidan nazoratni qoʻlga kiritib, kompaniyada oʻz taʼsirini kuchaytirdi. Keyinchalik hukumat chet elliklar uchun belgilangan yigirma foizgacha boʻlgan egalik huquqi cheklovni bekor qilib, Gazpromni xorijiy investitsiyalar uchun butunlay ochdi. Ushbu qaror kompaniya faoliyati va rivojlanishini qoʻllab-quvvatlash uchun tashqi kapitalni jalb qilishga qaratilgan edi[23][24] .

2005-yil sentyabr oyida Gazprom yana bir muhim qadamni qoʻydi va Sibineft neft kompaniyasining 72,633% ulushini 13,01 milliard dollarga sotib oldi. Sotib olingandan soʻng Sibneft “Gazprom Neft” deb oʻzgartirildi. Bu xarid “Gazprom”ni oʻsha paytda Rossiyadagi eng yirik kompaniyaga aylantirdi[25].

Sibneft bitimi yakuniga koʻra, Gazpromning bozor qiymati 69,7 milliard funt sterling(taxminan 123,2 milliard dollar)ga baholandi.

Gazpromning oʻsishi va Rossiyadagi yirik korporatsiyaga aylanishida NTV va “Sibneft” (Gazprom Neft)ning sotib olinishi muhim rol oʻynadi[26].

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 IFRS Consolidated Financial Statements with Independent Auditor’s Report. Moskva: PJSC GAZPROM, 1-dekabr, 2020 — 86-bet. Qaraldi: 29-sentyabr, 2023 (2021-yil 21-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan). 
  2. ↑ Grant, Peter. „Gazprom's New Headquarters Towers Over All Others in Europe“ (en-US). The Wall Street Journal (2017-yil 6-iyun). 2020-yil 21-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 23-fevral.
  3. ↑ „Сбербанк сдал строчку лидера "Газпрому"“. expert.ru. Qaraldi: 2022-yil 10-yanvar.
  4. ↑ „ПАО "Газпром"“ (ru). www.rusprofile.ru. Qaraldi: 2023-yil 8-sentyabr.
  5. ↑ „Forbes Global 2000“. Forbes. 2020-yil 23-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 31-oktyabr.
  6. ↑ „ПАО "Газпром"“ (ru). www.rusprofile.ru. Qaraldi: 2023-yil 8-sentyabr.
  7. ↑ „Gazprom“ (en). Forbes. 2020-yil 24-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 23-fevral.
  8. ↑ 8,0 8,1 „Operations at Gazprom“ (en). gazprom.com. 2020-yil 4-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 23-fevral.
  9. ↑ „Transmission“ (en). gazprom.com. 2020-yil 8-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 23-fevral.
  10. ↑ Kupchinsky, Roman. „Gazprom – A Troubled Giant“ (2012-yil 2-fevral). 2012-yil 16-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 14-sentyabr.
  11. ↑ „Gazprom Joint Stock Company“. Gazprom. 2009-yil 22-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 18-oktyabr.
  12. ↑ 12,0 12,1 Carpenter, J. William „The Top Natural Gas Companies in the World“ (en). Investopedia. 2020-yil 11-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-fevral.
  13. ↑ Goldman, 61 bet
  14. ↑ Goldman, 101 bet
  15. ↑ Goldman, 104–105 bet
  16. ↑ Goldman, 141–142 bet
  17. ↑ „Russian TV station loses freedom“. BBC News (2001-yil 3-aprel). 2012-yil 8-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 31-yanvar.
  18. ↑ „Russian NTV viewers on the streets“. BBC News (2001-yil 8-aprel). 2021-yil 4-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 31-yanvar.
  19. ↑ Tremlett, Giles. „Putin is out to get me, says media tycoon World news, The Guardian“. The Guardian (2001-yil 24-aprel). 2021-yil 4-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 31-yanvar.
  20. ↑ „Russian NTV handed to Gazprom“. BBC News (2001-yil 4-may). 2021-yil 4-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 31-yanvar.
  21. ↑ „Kremlin agrees price for Gazprom“. (Wayback Machine saytida 5 March 2016 sanasida arxivlangan) BBC News 16 June 2005.
  22. ↑ „ОАО "Газпром" О компании / История / 2005 год“. Gazprom.ru. 2008-yil 19-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 31-yanvar.
  23. ↑ Jason Bush.. „Gazprom | Open for Global Investors“. www.businessweek.com (2006-yil 13-yanvar). 2006-yil 15-yanvarda asl nusxadan arxivlangan.
  24. ↑ „Business | Gazprom opens doors to foreigners“. BBC News (2005-yil 24-iyun). 2015-yil 18-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 28-avgust.
  25. ↑ Yenikeyeff, Shamil, "BP, Russian billionaires, and the Kremlin: a Power Triangle that never was" (Wayback Machine saytida 7 March 2016 sanasida arxivlangan), Oxford Energy Comment, 23 November 2011. Retrieved 24 November 2011.
  26. ↑ „Gazprom grabs Sakhalin gas stake“. BBC (2006-yil 21-dekabr). 2008-yil 27-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2008-yil 31-dekabr.