Fonograf: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
[[Fayl:EdisonPhonograph.jpg|thumb|right|Edison fonografi. 1899-yil]] | [[Fayl:EdisonPhonograph.jpg|thumb|right|Edison fonografi. 1899-yil]] | ||
'''Fonograf''' ({{lang-el|[[wikt:φωνή#Древнегреческий|φωνή]]}} „ovoz“ + {{lang-el2|[[wikt:γράφω#Древнегреческий|γράφω]]}} „yozish“) tovushni yozib olish va takrorlash uchun | '''Fonograf''' ({{lang-el|[[wikt:φωνή#Древнегреческий|φωνή]]}} „ovoz“ + {{lang-el2|[[wikt:γράφω#Древнегреческий|γράφω]]}} „yozish“) tovushni yozib olish va takrorlash uchun moʻljallangan birinchi qurilma. [[Tomas Edison]] tomonidan ixtiro qilingan. 1877-yil 21-noyabrda namoyish etilgan. Ovoz tashuvchi manbada trek shaklida yoziladi va uning chuqurligi tovush hajmiga proportsionaldir. Fonografning saundtreki silindrsimon spiralda almashtiriladigan aylanuvchi baraban (silindrga)ga joylashtiriladi. Ijro paytida, nay boʻylab harakatlanadigan igna tebranishlarni elastik membranaga uzatadi, bu esa tovush chiqishini taʼminlab beradi. Ushbu ixtiro oʻsha davrning ajoyib voqeasi boʻlgan. Fonografning mutasil rivojlanib borishi natijasida grammofon va patefon kashf etilgan. | ||
== Kashfiyot == | == Kashfiyot == | ||
[[Fayl:Phonograph NN.jpg|thumb|1899-yilgi fonograf mexanizmi]] | [[Fayl:Phonograph NN.jpg|thumb|1899-yilgi fonograf mexanizmi]] | ||
[[Fayl:Phonograph sketch.jpg|thumb|Edison yaratgan birinchi fonografning eskizi]] | [[Fayl:Phonograph sketch.jpg|thumb|Edison yaratgan birinchi fonografning eskizi]] | ||
Edison fonografining ishlash tamoyillari 1857-yildayoq eksperimental ravishda | Edison fonografining ishlash tamoyillari 1857-yildayoq eksperimental ravishda oʻrganilgan. Edisonning Menlo Parkdagi ([[Nyu-Jersi]], [[AQSh]]) laboratoriyasida telefon suhbatlarini roʻyxatdan oʻtkazish istagi ushbu qurilmani yaratishiga turtki boʻlgan. Bir kuni u telegraf takrorlagichida tushunarsiz nutqqa oʻxshash tovushlarni eshitib qoladi. | ||
Fonograf moslamasidagi birinchi yozuvlar folga | Fonograf moslamasidagi birinchi yozuvlar folga qogʻozi yuzasida harakatlanuvchi igna yordamida qilingan chuqurchalar boʻlgan. Folga qogʻozi tovush chalinish paytida aylanuvchi silindrga joylashtirilgan. Ushbu holatda, ovozli trek spiral koʻrinishida, yozuvning davomiyligini oshirgan. Mazkur qurilmaning narxi 18 Aqsh dollarini tashkil etgan. Bu texnika yordamida „Mary Had a Little Lamb“ bolalar qoʻshigʻining soʻzlari yozib olingan. Qurilmaning ommaviy namoyishi Edisonga misli koʻrilmagan mashhurlikni taqdim etdi. Koʻpchilik uchun tovushni takrorlash sehrdek tuyulgani bois, baʼzilar Edisonni „Menlo Park sehrgari“ deb ham atashgan. Edisonning oʻzi ham bu kashfiyotdan hayratlanib, shunday degan: „Men hayotimda hech qachon bunchalik hayratlanmaganman. Men har doim birinchi martadayoq ishlaydigan narsalardan qoʻrqqanman“. Ixtiro Oq uy va Fransiya akademiyasida ham namoyish etilgan. | ||
Edison ushbu ixtirosi uchun 1878-yil 19-fevralda | Edison ushbu ixtirosi uchun 1878-yil 19-fevralda AQSh Patent idorasi tomonidan U.S. Patent 200521 patentini olgan. | ||
[[Fayl:Phonograph foil.jpg|thumb|Birinchi fonograf dizaynlaridan biri]] | [[Fayl:Phonograph foil.jpg|thumb|Birinchi fonograf dizaynlaridan biri]] | ||
1878-1887-yillar | 1878-1887-yillar oraligʻida choʻgʻlanma lampa ustida ish olib borayotgan Edison fonograf ustidagi izlanishlarini bir muddatga toʻxtatdi. Endilikda Edison ovoz yozish uchun mum bilan qoplangan silindrdan foydalanishni boshladi ([[Charlz Tainter]] tomonidan taklif qilingan gʻoya). 1887-yilda ixtirochi [[Emil Berliner]] ovoz tashuvchilarni silindrsimon shaklda emas, balki tekis disk shaklida ishlatishni taklif qilgan va buni oʻzi yaratgan qurulmasida koʻrsatib bergan (bu qurulma uchun patent 1896-yilda olingan). Berliner ushbu moslamani „[[grammafon]]“ deb atagan. | ||
[[Fayl:Phonograph disc.jpg|thumb|Diskli fonograf]] | [[Fayl:Phonograph disc.jpg|thumb|Diskli fonograf]] | ||
Fonografdan dastlab matnni aytib turganda ovozni yozib olish uchun | Fonografdan dastlab matnni aytib turganda ovozni yozib olish uchun moʻljallangan mashinka — [[diktofon]] (ovoz yozish moslamasi) sifatida foydalanish rejalashtirilgan edi. | ||
Edison fonografdan quyidagi 10 ta maqsad | Edison fonografdan quyidagi 10 ta maqsad yoʻlida foydalanish mumkinligini aytib oʻtgan: | ||
* Nutqni yozib olish; | * Nutqni yozib olish; | ||
* | * Koʻzi ojizlar uchun ovozli (audio) kitoblar; | ||
* Notiqlik sanʼatini | * Notiqlik sanʼatini oʻrgatish; | ||
* Musiqa yozish; | * Musiqa yozish; | ||
* Oila aʼzolarining ovozini yozib olish; | * Oila aʼzolarining ovozini yozib olish; | ||
* Musiqa qutilari va | * Musiqa qutilari va oʻyinchoqlar ichiga gapiruvchi moslamani oʻrnatish (Bu gʻoya 1890-yilda amalga oshirilgan va patentlangan, ammo, oʻsha paytning oʻzidayoq muvaffaqiyatsizlikka uchragan. Ichiga mitti fonograf oʻrnatilgan gapiruvchi qoʻgʻirchoqlar sotuvga chiqarilgan, biroq, ularning savdosi muvoffaqiyatsizlikka uchragan. Bunga sabab qoʻgʻirchoqlar ovozining yoqimsizligi va juda moʻrt yasalganligi edi); | ||
* Gapiradigan soatlar; | * Gapiradigan soatlar; | ||
* Buyuk kishilarning nutqlarini yozib olish; | * Buyuk kishilarning nutqlarini yozib olish; | ||
* Telefon uchun aksessuar. | * Telefon uchun aksessuar. | ||
Edisonning ushbu ixtirosi shu qadar katta muvaffaqiyatga erishdiki, natijada 1906-yilda muallif | Edisonning ushbu ixtirosi shu qadar katta muvaffaqiyatga erishdiki, natijada 1906-yilda muallif oʻzi asos solgan Milliy fonografiya kompaniyasi (ing. Edisonʼs National Phonograph Company) tomonidan yaratilgan bir nechta musiqiy va teatr yozuvlarini ommaga taqdim etdi. | ||
[[Fayl:Phonograph-standart edison.jpg|thumb|Edison fonograf ining modeli]] | [[Fayl:Phonograph-standart edison.jpg|thumb|Edison fonograf ining modeli]] | ||
1912-yilda Edison diskli fonografni bozorga chiqardi va ushbu moslama boshqa mashhur modellar bilan raqobatlasha boshladi. Ushbu moslamada ovoz sifati yaxshi | 1912-yilda Edison diskli fonografni bozorga chiqardi va ushbu moslama boshqa mashhur modellar bilan raqobatlasha boshladi. Ushbu moslamada ovoz sifati yaxshi boʻlgan, biroq boshqa disk pleyerlari bilan mos kelmagan. | ||
== Fonografning tuzilishi == | == Fonografning tuzilishi == | ||
Oʻsha davrda mavjud boʻlgan fonograflarning deyarli barchasining asosi bir xil boʻlgan: aylanadigan tovush tashuvchisi (silindrdagi folga) boʻylab harakatlanuvchi igna kesgich, membrana-mikrofon yordamida olingan mexanik tebranishlar tovush tashuvchining deformatsiyasi bilan mexanik ravishda oʻrnatilgan. Dastlabki dizaynlarda asl tovush tashuvchisi ham ijro etish vazifasini bajargan, ammo bu texnologiya yetarli hajmdagi tovushni olish uchun qoʻshimcha mexanik energiyani taʼminlamagan. Keyinchalik qattiqroq materialdan ovoz tashuvchisining nusxasini olish uchun elektroformatsiya usullari qoʻllanila boshlangan. Ovoz yozishni takrorlash uchun igna emitent membranasiga mexanik ravishda ulangan tovush tashuvchisi boʻylab harakatlantirililgan. | |||
Bu turdagi fonograflarning dastlabki namunalarida ovoz yozish hajmi juda qisqa | Bu turdagi fonograflarning dastlabki namunalarida ovoz yozish hajmi juda qisqa boʻlib, bir necha daqiqanigina tashkil etgan va tez fursatda eskirgan. Mum qatlami bilan qoplangan roliklar yanada mustahkam boʻlgan. Biroq, faqat diskli fonograflarning (gramofonlar) yaratilishi orqali ushbu texnologiya ancha talabgir boʻldi. Diskli fonograflar tovush tashuvchini 78 rpm tezlikda aylantiradi. Ovoz konussimon rupor (akustik shox) yordamida kuchaytiriladi. Aksariyat modellar kamonni oʻrab turgan tutqich bilan boshqarilgan. Bu esa qurilmani tashqi sharoitlarga qulay qilib, oddiy holatga keltirgan. Oʻsha davrdan boshlab ovoz yozish sanoatiga asos solingan. | ||
== Fonografning ilk bor ommaga namoyish etilishi == | == Fonografning ilk bor ommaga namoyish etilishi == | ||
1878-yil 11-martda Edison yaratgan fonograf Parijdagi Fransuz akademiyasida namoyish etilgan. Taqdimotni Edisonning hamkasbi, dunyodagi birinchi telefon stansiyasini ishlab chiqargan vengriyalik muhandis [[Tivadar Pushkash]] olib borgan. Uni Edisonning muxlisi, fransuz fizigi Teodor dyu Monsel taklif qilgan. | 1878-yil 11-martda Edison yaratgan fonograf Parijdagi Fransuz akademiyasida namoyish etilgan. Taqdimotni Edisonning hamkasbi, dunyodagi birinchi telefon stansiyasini ishlab chiqargan vengriyalik muhandis [[Tivadar Pushkash]] olib borgan. Uni Edisonning muxlisi, fransuz fizigi Teodor dyu Monsel taklif qilgan. | ||
Fonograf qutisidan ovoz eshitilgan zahoti professor-filolog Buyo (yoki Jan Boyyar<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/chronograph/2370/ Хронограф] // [[Вокруг света]]. — 2008. — № 3. — С. 31.</ref>) | Fonograf qutisidan ovoz eshitilgan zahoti professor-filolog Buyo (yoki Jan Boyyar<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/chronograph/2370/ Хронограф] // [[Вокруг света]]. — 2008. — № 3. — С. 31.</ref>) oʻrnidan sakrab turib ketgan va Monselning oldiga yugurib kelib, uning yoqasidan ushlab, gʻazab bilan boʻgʻib: „Yaramas! Ablah! Sizningcha, biz jirkanch metalni bizni aldashiga yoʻl qoʻyamizmi?!“, deya baqira boshlagan. Oʻsha yilning 30-sentabrida fonograf masalasi yana muhokama qilinganida, u mutaxassislarning xulosasiga ishonmagan va aqlli metal haqida gapirib, quyidagilarni qoʻshib qoʻygan: „Jirkanch metalning insonning olijanob ovozini nusxalashga qodirligini tan olish mumkinmi?!“ <ref name="лс">''[[Лапиров-Скобло, Михаил Яковлевич|Лапиров-Скобло М. Я.]]'' Эдисон. — М.: Молодая Гвардия, 1956. — Серия: Жизнь замечательных людей (ЖЗЛ). — 1935. — 344 с.</ref>" | ||
Rossiyada fonograf birinchi marta ommaga namoyish etilganida ushbu ,,gapiruvchi mexanik hayvon"ning egasi sudga chaqirilgan va „firibgarlik“ uchun uch oyga qamoq jazosi va katta miqdorda jarimaga tortilgan <ref>Евг. Брандис. Жюль Верн. Жизнь и творчество. Изд. 2-е, испр. и доп. — Л.: Гос. изд-во детской литературы Министерства просвещения РСФСР, 1963. — С. 130.</ref>. | Rossiyada fonograf birinchi marta ommaga namoyish etilganida ushbu ,,gapiruvchi mexanik hayvon"ning egasi sudga chaqirilgan va „firibgarlik“ uchun uch oyga qamoq jazosi va katta miqdorda jarimaga tortilgan <ref>Евг. Брандис. Жюль Верн. Жизнь и творчество. Изд. 2-е, испр. и доп. — Л.: Гос. изд-во детской литературы Министерства просвещения РСФСР, 1963. — С. 130.</ref>. | ||
== Fonograflarning mashhurligi == | == Fonograflarning mashhurligi == | ||
Dizayndagi kamchiliklarga qaramay, fonograflar [[ | Dizayndagi kamchiliklarga qaramay, fonograflar [[AQSh]] va [[Yevropa]]da katta shuhrat qozondi. Bunga mashhur sanatkorlarning (masalan, italiyalik tenor [[Enriko Karuzo]]) ovoz yozish kompaniyalari tomonidan yaratilgan koʻplab musiqiy yozuvlarining paydo boʻlishi sabab boʻlgan. | ||
Muvaffaqiyat tobora | Muvaffaqiyat tobora koʻproq yangi modellarning paydo boʻlishiga olib keldi. Natijada Fransiyada aylanish tezligi yuqori boʻlgan fonograflar paydo boʻldi. Aylantiruvchi igna keyin yaratilgan modellarda markazdan chetga siljigan. Shveytsariyalik mutaxassislar kichik olib yuriluvchi fonograflar yarata boshladilar. | ||
== Fonograflarning ilk nusxalari == | == Fonograflarning ilk nusxalari == | ||
*1860-yilda parijlik ixtirochi Eduard Leon Skott de Martenville „fonoavtograf“ deb atalgan asbob yordamida ayolning | *1860-yilda parijlik ixtirochi Eduard Leon Skott de Martenville „fonoavtograf“ deb atalgan asbob yordamida ayolning qoʻshiq kuylayotgan ovozini yozib olgan. Biroq, 2009-yilda olib borilgan tadqiqotlar ushbu audio yozuvda ijro etish tezligi haddan tashqari oshirilgan va u aslida Skottning oʻz ovoziga oʻxshashi, qoʻshiq juda sokin ijro etlganligi aniqlangan <ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=104797243{{ref-en}} «Reconsidering Earliest-Known Recording»]</ref>. Ushbu qurilma ovozli tebranishlarga mos keluvchi trekni issiq qogʻoz varogʻiga yozib borgan. Biroq, uni topib olgan tarixchilarning fikriga koʻra, ixtirochi ushbu ovozli yozuvni tinglashni rejalashtirmagan, balki faqat tovush tebranishlarini tasvir shaklida suratga olishni xohlagan<ref>{{Veb manbasi |url=http://science.compulenta.ru/352721/ |title=science.compulenta.ru |accessdate=2010-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080607204427/http://science.compulenta.ru/352721/ |archivedate=2008-06-07 |deadlink=yes }}</ref>. | ||
*1877-yil 30-aprelda Sharl Kro Fransiya Fanlar akademiyasiga Edisonning fonografiga | *1877-yil 30-aprelda Sharl Kro Fransiya Fanlar akademiyasiga Edisonning fonografiga oʻxshash „palefon“ni taqdim etgan <ref>[http://www.cairn.info/zen.php?ID_ARTICLE=RBNF_033_0020 L’impression du son], Revue de la BNF, 2009/3 (n° 33), p. 20-29.</ref>. | ||
== Ijtimoiy madaniyatda fonograflar == | == Ijtimoiy madaniyatda fonograflar == | ||
* Fonograf (film) — 1890-yil yanvarda Pyotr Chaykovskiy va uning atrofidagilarning ovozi joylashtirilgan fonografik yozuv yaratilishi haqida qisqa metrajli badiiy film. | * Fonograf (film) — 1890-yil yanvarda Pyotr Chaykovskiy va uning atrofidagilarning ovozi joylashtirilgan fonografik yozuv yaratilishi haqida qisqa metrajli badiiy film. | ||
* Sank Peterburgdagi grammafonlar va fonograflar muzeyi. | * Sank Peterburgdagi grammafonlar va fonograflar muzeyi. | ||
* Ixtirochilik masalalarini yechish nazariyasi asoschisi G. S. Altshuller oʻzining maʼruza va monografiyalarida fonografni kechikkan ixtiro misolida qayta-qayta keltirgan va ixtiro samarasizligini „oʻz-oʻzidan anglash“ va „variantlarni sanab oʻtish“ usullari bilan koʻrsatgan. Altshullerning | * Ixtirochilik masalalarini yechish nazariyasi asoschisi G. S. Altshuller oʻzining maʼruza va monografiyalarida fonografni kechikkan ixtiro misolida qayta-qayta keltirgan va ixtiro samarasizligini „oʻz-oʻzidan anglash“ va „variantlarni sanab oʻtish“ usullari bilan koʻrsatgan. Altshullerning soʻzlariga koʻra, fonograf [[Qadimgi Yunoniston]] yoki [[Qadimgi Rim]]da paydo boʻlishi mumkin edi, chunki antik davrning texnologiya darajasi fonograf uchun zarur boʻlgan detallarni (ibtidoiy boʻlsa ham) ishlab chiqarishga imkon bergan. Hatto qadimgi faylasuflar va olimlar tomonidan tovushning toʻlqinli tabiatini bilmaslik ham bunga mutlaqo toʻsiq boʻla olmas edi. Koʻplab ixtirolar ularning fizik asoslarini tushunishdan ancha oldin amalga oshirilgan. Misol tariqasida muallif texnologik jihatdan murakkabroq boʻlgan (hatto oʻrta asrlar uchun ham) optik asboblarning yorugʻlik sinishi qonunlari kashf etilishidan ancha oldin tasodifiy paydo boʻlganini, shuningdek, porox va porshenli nasos ixtirosini keltirgan. Fonografning „omadi kulganida“ edi, Altshullerning soʻzlariga koʻra, biz Aristotel, Oktavian Avgust yoki [[Aleksandr Pushkin|Aleksandr Sergeyevich Pushkinning]] haqiqiy ovozlarining audio yozuvlarini eshitishimiz mumkin boʻlardi. | ||
== Manbalar == | == Manbalar == | ||
{{manbalar}} | {{manbalar}} | ||
2026-yil 20-noyabr, 07:05 dagi (joriy) koʻrinishi

Fonograf (yunoncha: φωνή „ovoz“ + γράφω „yozish“) tovushni yozib olish va takrorlash uchun moʻljallangan birinchi qurilma. Tomas Edison tomonidan ixtiro qilingan. 1877-yil 21-noyabrda namoyish etilgan. Ovoz tashuvchi manbada trek shaklida yoziladi va uning chuqurligi tovush hajmiga proportsionaldir. Fonografning saundtreki silindrsimon spiralda almashtiriladigan aylanuvchi baraban (silindrga)ga joylashtiriladi. Ijro paytida, nay boʻylab harakatlanadigan igna tebranishlarni elastik membranaga uzatadi, bu esa tovush chiqishini taʼminlab beradi. Ushbu ixtiro oʻsha davrning ajoyib voqeasi boʻlgan. Fonografning mutasil rivojlanib borishi natijasida grammofon va patefon kashf etilgan.
Kashfiyot
[tahrir | manbasini tahrirlash]

Edison fonografining ishlash tamoyillari 1857-yildayoq eksperimental ravishda oʻrganilgan. Edisonning Menlo Parkdagi (Nyu-Jersi, AQSh) laboratoriyasida telefon suhbatlarini roʻyxatdan oʻtkazish istagi ushbu qurilmani yaratishiga turtki boʻlgan. Bir kuni u telegraf takrorlagichida tushunarsiz nutqqa oʻxshash tovushlarni eshitib qoladi.
Fonograf moslamasidagi birinchi yozuvlar folga qogʻozi yuzasida harakatlanuvchi igna yordamida qilingan chuqurchalar boʻlgan. Folga qogʻozi tovush chalinish paytida aylanuvchi silindrga joylashtirilgan. Ushbu holatda, ovozli trek spiral koʻrinishida, yozuvning davomiyligini oshirgan. Mazkur qurilmaning narxi 18 Aqsh dollarini tashkil etgan. Bu texnika yordamida „Mary Had a Little Lamb“ bolalar qoʻshigʻining soʻzlari yozib olingan. Qurilmaning ommaviy namoyishi Edisonga misli koʻrilmagan mashhurlikni taqdim etdi. Koʻpchilik uchun tovushni takrorlash sehrdek tuyulgani bois, baʼzilar Edisonni „Menlo Park sehrgari“ deb ham atashgan. Edisonning oʻzi ham bu kashfiyotdan hayratlanib, shunday degan: „Men hayotimda hech qachon bunchalik hayratlanmaganman. Men har doim birinchi martadayoq ishlaydigan narsalardan qoʻrqqanman“. Ixtiro Oq uy va Fransiya akademiyasida ham namoyish etilgan.
Edison ushbu ixtirosi uchun 1878-yil 19-fevralda AQSh Patent idorasi tomonidan U.S. Patent 200521 patentini olgan.

1878-1887-yillar oraligʻida choʻgʻlanma lampa ustida ish olib borayotgan Edison fonograf ustidagi izlanishlarini bir muddatga toʻxtatdi. Endilikda Edison ovoz yozish uchun mum bilan qoplangan silindrdan foydalanishni boshladi (Charlz Tainter tomonidan taklif qilingan gʻoya). 1887-yilda ixtirochi Emil Berliner ovoz tashuvchilarni silindrsimon shaklda emas, balki tekis disk shaklida ishlatishni taklif qilgan va buni oʻzi yaratgan qurulmasida koʻrsatib bergan (bu qurulma uchun patent 1896-yilda olingan). Berliner ushbu moslamani „grammafon“ deb atagan.

Fonografdan dastlab matnni aytib turganda ovozni yozib olish uchun moʻljallangan mashinka — diktofon (ovoz yozish moslamasi) sifatida foydalanish rejalashtirilgan edi.
Edison fonografdan quyidagi 10 ta maqsad yoʻlida foydalanish mumkinligini aytib oʻtgan:
- Nutqni yozib olish;
- Koʻzi ojizlar uchun ovozli (audio) kitoblar;
- Notiqlik sanʼatini oʻrgatish;
- Musiqa yozish;
- Oila aʼzolarining ovozini yozib olish;
- Musiqa qutilari va oʻyinchoqlar ichiga gapiruvchi moslamani oʻrnatish (Bu gʻoya 1890-yilda amalga oshirilgan va patentlangan, ammo, oʻsha paytning oʻzidayoq muvaffaqiyatsizlikka uchragan. Ichiga mitti fonograf oʻrnatilgan gapiruvchi qoʻgʻirchoqlar sotuvga chiqarilgan, biroq, ularning savdosi muvoffaqiyatsizlikka uchragan. Bunga sabab qoʻgʻirchoqlar ovozining yoqimsizligi va juda moʻrt yasalganligi edi);
- Gapiradigan soatlar;
- Buyuk kishilarning nutqlarini yozib olish;
- Taʼlim sohasiga oid yozuvlar;
- Telefon uchun aksessuar.
Edisonning ushbu ixtirosi shu qadar katta muvaffaqiyatga erishdiki, natijada 1906-yilda muallif oʻzi asos solgan Milliy fonografiya kompaniyasi (ing. Edisonʼs National Phonograph Company) tomonidan yaratilgan bir nechta musiqiy va teatr yozuvlarini ommaga taqdim etdi.

1912-yilda Edison diskli fonografni bozorga chiqardi va ushbu moslama boshqa mashhur modellar bilan raqobatlasha boshladi. Ushbu moslamada ovoz sifati yaxshi boʻlgan, biroq boshqa disk pleyerlari bilan mos kelmagan.
Fonografning tuzilishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻsha davrda mavjud boʻlgan fonograflarning deyarli barchasining asosi bir xil boʻlgan: aylanadigan tovush tashuvchisi (silindrdagi folga) boʻylab harakatlanuvchi igna kesgich, membrana-mikrofon yordamida olingan mexanik tebranishlar tovush tashuvchining deformatsiyasi bilan mexanik ravishda oʻrnatilgan. Dastlabki dizaynlarda asl tovush tashuvchisi ham ijro etish vazifasini bajargan, ammo bu texnologiya yetarli hajmdagi tovushni olish uchun qoʻshimcha mexanik energiyani taʼminlamagan. Keyinchalik qattiqroq materialdan ovoz tashuvchisining nusxasini olish uchun elektroformatsiya usullari qoʻllanila boshlangan. Ovoz yozishni takrorlash uchun igna emitent membranasiga mexanik ravishda ulangan tovush tashuvchisi boʻylab harakatlantirililgan.
Bu turdagi fonograflarning dastlabki namunalarida ovoz yozish hajmi juda qisqa boʻlib, bir necha daqiqanigina tashkil etgan va tez fursatda eskirgan. Mum qatlami bilan qoplangan roliklar yanada mustahkam boʻlgan. Biroq, faqat diskli fonograflarning (gramofonlar) yaratilishi orqali ushbu texnologiya ancha talabgir boʻldi. Diskli fonograflar tovush tashuvchini 78 rpm tezlikda aylantiradi. Ovoz konussimon rupor (akustik shox) yordamida kuchaytiriladi. Aksariyat modellar kamonni oʻrab turgan tutqich bilan boshqarilgan. Bu esa qurilmani tashqi sharoitlarga qulay qilib, oddiy holatga keltirgan. Oʻsha davrdan boshlab ovoz yozish sanoatiga asos solingan.
Fonografning ilk bor ommaga namoyish etilishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]1878-yil 11-martda Edison yaratgan fonograf Parijdagi Fransuz akademiyasida namoyish etilgan. Taqdimotni Edisonning hamkasbi, dunyodagi birinchi telefon stansiyasini ishlab chiqargan vengriyalik muhandis Tivadar Pushkash olib borgan. Uni Edisonning muxlisi, fransuz fizigi Teodor dyu Monsel taklif qilgan.
Fonograf qutisidan ovoz eshitilgan zahoti professor-filolog Buyo (yoki Jan Boyyar[1]) oʻrnidan sakrab turib ketgan va Monselning oldiga yugurib kelib, uning yoqasidan ushlab, gʻazab bilan boʻgʻib: „Yaramas! Ablah! Sizningcha, biz jirkanch metalni bizni aldashiga yoʻl qoʻyamizmi?!“, deya baqira boshlagan. Oʻsha yilning 30-sentabrida fonograf masalasi yana muhokama qilinganida, u mutaxassislarning xulosasiga ishonmagan va aqlli metal haqida gapirib, quyidagilarni qoʻshib qoʻygan: „Jirkanch metalning insonning olijanob ovozini nusxalashga qodirligini tan olish mumkinmi?!“ [2]"
Rossiyada fonograf birinchi marta ommaga namoyish etilganida ushbu ,,gapiruvchi mexanik hayvon"ning egasi sudga chaqirilgan va „firibgarlik“ uchun uch oyga qamoq jazosi va katta miqdorda jarimaga tortilgan [3].
Fonograflarning mashhurligi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Dizayndagi kamchiliklarga qaramay, fonograflar AQSh va Yevropada katta shuhrat qozondi. Bunga mashhur sanatkorlarning (masalan, italiyalik tenor Enriko Karuzo) ovoz yozish kompaniyalari tomonidan yaratilgan koʻplab musiqiy yozuvlarining paydo boʻlishi sabab boʻlgan.
Muvaffaqiyat tobora koʻproq yangi modellarning paydo boʻlishiga olib keldi. Natijada Fransiyada aylanish tezligi yuqori boʻlgan fonograflar paydo boʻldi. Aylantiruvchi igna keyin yaratilgan modellarda markazdan chetga siljigan. Shveytsariyalik mutaxassislar kichik olib yuriluvchi fonograflar yarata boshladilar.
Fonograflarning ilk nusxalari
[tahrir | manbasini tahrirlash]- 1860-yilda parijlik ixtirochi Eduard Leon Skott de Martenville „fonoavtograf“ deb atalgan asbob yordamida ayolning qoʻshiq kuylayotgan ovozini yozib olgan. Biroq, 2009-yilda olib borilgan tadqiqotlar ushbu audio yozuvda ijro etish tezligi haddan tashqari oshirilgan va u aslida Skottning oʻz ovoziga oʻxshashi, qoʻshiq juda sokin ijro etlganligi aniqlangan [4]. Ushbu qurilma ovozli tebranishlarga mos keluvchi trekni issiq qogʻoz varogʻiga yozib borgan. Biroq, uni topib olgan tarixchilarning fikriga koʻra, ixtirochi ushbu ovozli yozuvni tinglashni rejalashtirmagan, balki faqat tovush tebranishlarini tasvir shaklida suratga olishni xohlagan[5].
- 1877-yil 30-aprelda Sharl Kro Fransiya Fanlar akademiyasiga Edisonning fonografiga oʻxshash „palefon“ni taqdim etgan [6].
Ijtimoiy madaniyatda fonograflar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Fonograf (film) — 1890-yil yanvarda Pyotr Chaykovskiy va uning atrofidagilarning ovozi joylashtirilgan fonografik yozuv yaratilishi haqida qisqa metrajli badiiy film.
- Sank Peterburgdagi grammafonlar va fonograflar muzeyi.
- Ixtirochilik masalalarini yechish nazariyasi asoschisi G. S. Altshuller oʻzining maʼruza va monografiyalarida fonografni kechikkan ixtiro misolida qayta-qayta keltirgan va ixtiro samarasizligini „oʻz-oʻzidan anglash“ va „variantlarni sanab oʻtish“ usullari bilan koʻrsatgan. Altshullerning soʻzlariga koʻra, fonograf Qadimgi Yunoniston yoki Qadimgi Rimda paydo boʻlishi mumkin edi, chunki antik davrning texnologiya darajasi fonograf uchun zarur boʻlgan detallarni (ibtidoiy boʻlsa ham) ishlab chiqarishga imkon bergan. Hatto qadimgi faylasuflar va olimlar tomonidan tovushning toʻlqinli tabiatini bilmaslik ham bunga mutlaqo toʻsiq boʻla olmas edi. Koʻplab ixtirolar ularning fizik asoslarini tushunishdan ancha oldin amalga oshirilgan. Misol tariqasida muallif texnologik jihatdan murakkabroq boʻlgan (hatto oʻrta asrlar uchun ham) optik asboblarning yorugʻlik sinishi qonunlari kashf etilishidan ancha oldin tasodifiy paydo boʻlganini, shuningdek, porox va porshenli nasos ixtirosini keltirgan. Fonografning „omadi kulganida“ edi, Altshullerning soʻzlariga koʻra, biz Aristotel, Oktavian Avgust yoki Aleksandr Sergeyevich Pushkinning haqiqiy ovozlarining audio yozuvlarini eshitishimiz mumkin boʻlardi.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Хронограф // Вокруг света. — 2008. — № 3. — С. 31.
- ↑ Лапиров-Скобло М. Я. Эдисон. — М.: Молодая Гвардия, 1956. — Серия: Жизнь замечательных людей (ЖЗЛ). — 1935. — 344 с.
- ↑ Евг. Брандис. Жюль Верн. Жизнь и творчество. Изд. 2-е, испр. и доп. — Л.: Гос. изд-во детской литературы Министерства просвещения РСФСР, 1963. — С. 130.
- ↑ (ingl.) «Reconsidering Earliest-Known Recording»
- ↑ „science.compulenta.ru“ (deadlink). 2008-yil 7-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 8-iyul.
- ↑ L’impression du son, Revue de la BNF, 2009/3 (n° 33), p. 20-29.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Brady, Erika. «A Spiral Way: How the Phonograph Changed Ethnography.» Jackson: University Press of Mississippi, 1999.
- Bruil, Rudolf A. (January 8, 2004). «Linear Tonearms (Wayback Machine saytida 2011-10-17 sanasida arxivlangan)» Retrieved on July 25, 2011.
- Gelatt, Roland. The Fabulous Phonograph, 1877—1977. Second rev. ed., [being also the] First Collier Books ed., in series, Sounds of the Century. New York: Collier, 1977. 349 p., ill. ISBN 0-02-032680-7
- Heumann, Michael. «Metal Machine Music: The Phonograph’s Voice and the Transformation of Writing.» eContact! 14.3 — Turntablism (January 2013). Montréal: CEC.
- Koenigsberg, Allen. The Patent History of the Phonograph, 1877—1912. APM Press, 1991.
- Various. «Turntable [wiki]: Bibliography.» eContact! 14.3 — Turntablism (January 2013). Montréal: CEC.
- Weissenbrunner, Karin. «Experimental Turntablism: Historical overview of experiments with record players / records — or Scratches from Second-Hand Technology.» eContact! 14.3 — Turntablism (January 2013). Montréal: CEC.
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Interactive sculpture delivers tactile soundwave experience (Wayback Machine saytida 2021-03-08 sanasida arxivlangan)(ingl.)
- Very early recordings from around the world(ingl.)
- Cylinder Preservation & Digitization Project(ingl.)
- Cylinder players held at the British Library (Wayback Machine saytida 2012-02-06 sanasida arxivlangan)(ingl.)