Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Fil yili: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
Om al-fil ({{lang-ar|عام الفيل}}  '''ʿạm'''  , '''''Fil yili''''') – [[Islom tarixi|islom tarixida]] taxminan [[Bizning era|milodiy]] 570-571-yillarga to'g'ri keladigan yil nomi. [[Islom]] manbalariga ko'ra, [[Muhammad]](s.a.v) aynan shu yili tug'ilgan<ref name="Hajjah">Hajjah Adil, Amina, "''Prophet Muhammad''", ISCA, Jun 1, 2002, {{ISBN|1-930409-11-7}}</ref>. Bu nom [[Makka|Makkada]] sodir boʻlgan voqeadan olingan: Habash, Aksumning nasroniy hukmdori Abraha [[Makka|Makkadagi]] [[Kaʼba|Ka'baga]] katta qo'shin bilan yurish qildi, ular orasida jangovar fillar ham bor va uni buzish niyatida edi. Biroq, "Mahmud" nomi bilan mashhur boʻlgan fil  ({{lang-ar|مَـحْـمُـوْد}}  , undosh harflar: m-ħ-mwd)<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Tafsir of Surah al Fil - The Elephant (Surah 105)|url=http://islaam.net/main/display.php?id=1480&category=176|ish=Translated by Abū Rumaysah|nashriyot=Islamic Network|kirish sanasi=15 March 2013|muallif=ʿAbdu r-Rahmān ibn Nāsir as-Saʿdī|muallifhavola=Abd ar-Rahman ibn Nasir as-Sa'di|iqtibos=This elephant was called Mahmud and it was sent to Abrahah from [[Negus|Najashi]], the king of Abyssinia, particularly for this expedition.|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101220090653/http://islaam.net/main/display.php?id=1480&category=176|arxivsana=20 December 2010}}</ref>, [[Makka]] atrofidagi chegarada toʻxtab, kirishdan bosh tortgani aytiladi. Makkaning bunday muvaffaqiyatsiz bosqiniga [[chechak]] yoki Yustinian vabosi sabab boʻlgan [[epidemiya]] sabab bo'lishi mumkin, degan nazariya mavjud<ref>{{jurnal manbasi|last=[[John S. Marr|Marr JS]], Hubbard E, Cathey, JT|date=2015|title=The Year of the Elephant|url=https://en.wikiversity.org/wiki/The_Year_of_the_Elephant|journal=WikiJournal of Medicine|volume=2|issue=1|doi=10.15347/wjm/2015.003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150526193449/https://en.wikiversity.org/wiki/The_Year_of_the_Elephant|archivedate=2015-05-26}}<br /><br />In turn citing: {{Kitob manbasi|last=Willan R.|title=Miscellaneous works: comprising An inquiry into the antiquity of the small-pox, measles, and scarlet fever, now first published; Reports on the diseases in London, a new ed.; and detached papers on medical subjects, collected from various periodical publi|publisher=Cadell|date=1821|pages=488|url=https://books.google.com/books?id=TXEFAAAAQAAJ}}</ref>. Yil ''Fil yili'' deb nomlana boshladi, bu yil [[Arabiston yarim oroli|Arabiston yarim orolida]] yillarni hisoblash odatini boshladi. Bu hisob [[Umar ibn Xattob|Umar]] (r.a.) davrida [[Islomiy taqvim|islom taqvimi]] bilan almashtirilgunga qadar ishlatilgan.
Om al-fil ({{lang-ar|عام الفيل}}  '''ʿạm'''  , '''''Fil yili''''') – [[Islom tarixi|islom tarixida]] taxminan [[Bizning era|milodiy]] 570-571-yillarga toʻgʻri keladigan yil nomi. [[Islom]] manbalariga koʻra, [[Muhammad]](s.a.v) aynan shu yili tugʻilgan<ref name="Hajjah">Hajjah Adil, Amina, "''Prophet Muhammad''", ISCA, Jun 1, 2002, {{ISBN|1-930409-11-7}}</ref>. Bu nom [[Makka|Makkada]] sodir boʻlgan voqeadan olingan: Habash, Aksumning nasroniy hukmdori Abraha [[Makka|Makkadagi]] [[Kaʼba|Kaʼbaga]] katta qoʻshin bilan yurish qildi, ular orasida jangovar fillar ham bor va uni buzish niyatida edi. Biroq, "Mahmud" nomi bilan mashhur boʻlgan fil  ({{lang-ar|مَـحْـمُـوْد}}  , undosh harflar: m-ħ-mwd)<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Tafsir of Surah al Fil - The Elephant (Surah 105)|url=http://islaam.net/main/display.php?id=1480&category=176|ish=Translated by Abū Rumaysah|nashriyot=Islamic Network|kirish sanasi=15 March 2013|muallif=ʿAbdu r-Rahmān ibn Nāsir as-Saʿdī|muallifhavola=Abd ar-Rahman ibn Nasir as-Sa'di|iqtibos=This elephant was called Mahmud and it was sent to Abrahah from [[Negus|Najashi]], the king of Abyssinia, particularly for this expedition.|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101220090653/http://islaam.net/main/display.php?id=1480&category=176|arxivsana=20 December 2010}}</ref>, [[Makka]] atrofidagi chegarada toʻxtab, kirishdan bosh tortgani aytiladi. Makkaning bunday muvaffaqiyatsiz bosqiniga [[chechak]] yoki Yustinian vabosi sabab boʻlgan [[epidemiya]] sabab boʻlishi mumkin, degan nazariya mavjud<ref>{{jurnal manbasi|last=[[John S. Marr|Marr JS]], Hubbard E, Cathey, JT|date=2015|title=The Year of the Elephant|url=https://en.wikiversity.org/wiki/The_Year_of_the_Elephant|journal=WikiJournal of Medicine|volume=2|issue=1|doi=10.15347/wjm/2015.003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150526193449/https://en.wikiversity.org/wiki/The_Year_of_the_Elephant|archivedate=2015-05-26}}<br /><br />In turn citing: {{Kitob manbasi|last=Willan R.|title=Miscellaneous works: comprising An inquiry into the antiquity of the small-pox, measles, and scarlet fever, now first published; Reports on the diseases in London, a new ed.; and detached papers on medical subjects, collected from various periodical publi|publisher=Cadell|date=1821|pages=488|url=https://books.google.com/books?id=TXEFAAAAQAAJ}}</ref>. Yil ''Fil yili'' deb nomlana boshladi, bu yil [[Arabiston yarim oroli|Arabiston yarim orolida]] yillarni hisoblash odatini boshladi. Bu hisob [[Umar ibn Xattob|Umar]] (r.a.) davrida [[Islomiy taqvim|islom taqvimi]] bilan almashtirilgunga qadar ishlatilgan.


Janubiy Arabistondagi arxeologik topilmalar shuni ko'rsatadiki, Fil yili 569 yoki 568-yil boʻlgan bo'lishi mumkin, chunki [[Sosoniylar davlati|Sosoniylar imperiyasi]] Yamanda 570-yillarda Aksumitlarga qarashli hukmdorlarni ag'darib tashlagan edi<ref name="Watt">William Montgomery Watt (1961). [[iarchive:in.gov.ignca.29762|''Muhammad: Prophet and Statesman'']], Oxford: Oxford University Press, p.&nbsp;7.</ref><ref>{{Veb manbasi|url=https://www.spiegel.de/international/world/buried-christian-empire-in-yemen-casts-new-light-on-early-islam-a-874048.html|sarlavha=Buried Christian Empire in Yemen Casts New Light on Early Islam}}</ref>.
Janubiy Arabistondagi arxeologik topilmalar shuni koʻrsatadiki, Fil yili 569 yoki 568-yil boʻlgan boʻlishi mumkin, chunki [[Sosoniylar davlati|Sosoniylar imperiyasi]] Yamanda 570-yillarda Aksumitlarga qarashli hukmdorlarni agʻdarib tashlagan edi<ref name="Watt">William Montgomery Watt (1961). [[iarchive:in.gov.ignca.29762|''Muhammad: Prophet and Statesman'']], Oxford: Oxford University Press, p.&nbsp;7.</ref><ref>{{Veb manbasi|url=https://www.spiegel.de/international/world/buried-christian-empire-in-yemen-casts-new-light-on-early-islam-a-874048.html|sarlavha=Buried Christian Empire in Yemen Casts New Light on Early Islam}}</ref>.


== Voqealar ==
== Voqealar ==
[[Ibn Isʼhoq|Ibn Ishoq]] kabi ilk islom tarixchilariga ko'ra, Najoshiy Abraha o'zining ittifoqchisi sharafiga Sanada ''al-'' [[Sano|Qullays]] deb nomlanuvchi buyuk [[cherkov]] [[wiktionary:εκκλησία|qurdirgan]].
[[Ibn Isʼhoq|Ibn Ishoq]] kabi ilk islom tarixchilariga koʻra, Najoshiy Abraha oʻzining ittifoqchisi sharafiga Sanada ''al-'' [[Sano|Qullays]] deb nomlanuvchi buyuk [[cherkov]] [[wiktionary:εκκλησία|qurdirgan]].


Al-Qulays keng miqyosda shuhrat qozondi, hatto [[Vizantiya imperiyasi|Vizantiya imperiyasining]] e'tiborini qozondi<ref name="Hajjah"/><ref name="Hajjah" />.
Al-Qulays keng miqyosda shuhrat qozondi, hatto [[Vizantiya imperiyasi|Vizantiya imperiyasining]] eʼtiborini qozondi<ref name="Hajjah"/><ref name="Hajjah" />.


Gʻazablangan Abraha ''Mahmud'' ismli oq fil<ref>{{Kitob manbasi|last=Kistler|first=John M. ; foreword by Richard Lair|title=War elephants|year=2007|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|isbn=978-0803260047|page=177|chapterurl=https://books.google.com/books?id=-5RHK4Ol15QC&pg=PA177|chapter=The Year of The Elephant|quote=The lead elephant, named [[White elephant|'''Mahmud''']], stopped and knelt down, refusing to go further.}}</ref> boshchiligida oltmish ming kishidan iborat qo'shin Makkadagi Ka'bani vayron qilish uchun qarshi yurish boshladi (va ehtimol boshqa fillar bilan birga – ba’zi ma’lumotlarga koʻra, bir nechta fillar, hattoki sakkiztagacha fil boʻlgan<ref name="Hajjah"></ref>. Yoʻlda bir qancha arab qabilalari u bilan jang qilmoqchi boʻldilar, ammo magʻlubiyatga uchradilar.
Gʻazablangan Abraha ''Mahmud'' ismli oq fil<ref>{{Kitob manbasi|last=Kistler|first=John M. ; foreword by Richard Lair|title=War elephants|year=2007|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|isbn=978-0803260047|page=177|chapterurl=https://books.google.com/books?id=-5RHK4Ol15QC&pg=PA177|chapter=The Year of The Elephant|quote=The lead elephant, named [[White elephant|'''Mahmud''']], stopped and knelt down, refusing to go further.}}</ref> boshchiligida oltmish ming kishidan iborat qoʻshin Makkadagi Kaʼbani vayron qilish uchun qarshi yurish boshladi (va ehtimol boshqa fillar bilan birga – baʼzi maʼlumotlarga koʻra, bir nechta fillar, hattoki sakkiztagacha fil boʻlgan<ref name="Hajjah"></ref>. Yoʻlda bir qancha arab qabilalari u bilan jang qilmoqchi boʻldilar, ammo magʻlubiyatga uchradilar.


Abraha qoʻshinining oldinga siljishi xabari kelganda Qurayshning arab qabilalari, Banu Kinana, Banu Xuza va Banu Huzayl Ka’bani himoya qilish uchun birlashdilar. Abraha faqat Ka'bani buzib tashlashni xohlaydi, agar qarshilik qilsalar, eziladilar, deb nasihat qilish uchun [[Himʼyariylar podsholigi|Himyar podshohligidan]] bir kishi yuborilgan. Abdulmuttalib makkaliklarga tepaliklardan panoh topishlarini buyurdi, u esa Qurayshning bir necha yetakchilari bilan Ka'ba atrofiada qolib ketdi. Abraha xabar yuborib, Abdulmuttalibni Abraha bilan uchrashib, masalalarni muhokama qilishga taklif qildi. Abdulmuttalib uchrashuvdan chiqib ketgach, uning: "Bu Baytning egasi uning Himoyachisidir va ishonchim komilki, U uni dushmanlar hujumidan qutqaradi va o'z uyining bandalarini sharmanda qilmaydi", degani eshitildi.
Abraha qoʻshinining oldinga siljishi xabari kelganda Qurayshning arab qabilalari, Banu Kinana, Banu Xuza va Banu Huzayl Kaʼbani himoya qilish uchun birlashdilar. Abraha faqat Kaʼbani buzib tashlashni xohlaydi, agar qarshilik qilsalar, eziladilar, deb nasihat qilish uchun [[Himʼyariylar podsholigi|Himyar podshohligidan]] bir kishi yuborilgan. Abdulmuttalib makkaliklarga tepaliklardan panoh topishlarini buyurdi, u esa Qurayshning bir necha yetakchilari bilan Kaʼba atrofiada qolib ketdi. Abraha xabar yuborib, Abdulmuttalibni Abraha bilan uchrashib, masalalarni muhokama qilishga taklif qildi. Abdulmuttalib uchrashuvdan chiqib ketgach, uning: "Bu Baytning egasi uning Himoyachisidir va ishonchim komilki, U uni dushmanlar hujumidan qutqaradi va oʻz uyining bandalarini sharmanda qilmaydi", degani eshitildi.


[[Qurʼon|Qur'ondagi qissaga]] ishora juda qisqa. “ [[Fil surasi|Al-Fil]] ” [[Sura|surasida]] , ertasi kuni [ Abroha shaharga kirishga hozirlanayotganda] “ Abil ” ({{lang-ar|أَبـابـيـل}}) paydo bo'ldi. Qushlar tumshug'ida [[Lava|mayda toshlarni]] ko'tarib, Efiopiya qo'shinlarini yo'q qilishdi va ularni "yegan somon" kabi sindirishdi. Ammo Muhammad Asadning soʻzlariga koʻra, bu surada tom maʼnoda mayda toshlarni koʻtarib yuruvchi qushlar tasvirlanmagan, balki u [[Az-Zamaxshariy]] va [[Faxriddin Roziy|Faxriddin ar-Roziyga]] ishora qilib, yuqoridagi oyatlarni shunday tarjima qilgan:
[[Qurʼon|Qurʼondagi qissaga]] ishora juda qisqa. “ [[Fil surasi|Al-Fil]] ” [[Sura|surasida]] , ertasi kuni [ Abroha shaharga kirishga hozirlanayotganda] “ Abil ” ({{lang-ar|أَبـابـيـل}}) paydo boʻldi. Qushlar tumshugʻida [[Lava|mayda toshlarni]] koʻtarib, Efiopiya qoʻshinlarini yoʻq qilishdi va ularni "yegan somon" kabi sindirishdi. Ammo Muhammad Asadning soʻzlariga koʻra, bu surada tom maʼnoda mayda toshlarni koʻtarib yuruvchi qushlar tasvirlanmagan, balki u [[Az-Zamaxshariy]] va [[Faxriddin Roziy|Faxriddin ar-Roziyga]] ishora qilib, yuqoridagi oyatlarni shunday tarjima qilgan:
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
|(2) Shunday qilib, U zot ularning ustiga katta to'da uchuvchi jonzotlarni yubordi (3) ular ularni oldindan belgilab qo'yilgan toshdek qattiq azoblar bilan urdi<ref>{{Kitob manbasi|title=The Message 8f The Quran, by Mohammad Asad, Surah 105:2-3}}</ref>
|(2) Shunday qilib, U zot ularning ustiga katta to'da uchuvchi jonzotlarni yubordi (3) ular ularni oldindan belgilab qo'yilgan toshdek qattiq azoblar bilan urdi<ref>{{Kitob manbasi|title=The Message 8f The Quran, by Mohammad Asad, Surah 105:2-3}}</ref>
|}
|}
Muhammad Asadning fikricha, bu oyatda qoʻllangan soʻzlar, yaʼni “sijjil toshlari” “yozuv va tropik jihatdan [Xudo tomonidan] belgilab qoʻyilgan narsani” bildiradi.<ref>{{Kitob manbasi|title=Ibid M. Asad, Commentary on Surah 102, see note 2|quote=Lit., "with stones of sijjil". As explained in note [114] on 11:82, this latter term is synonymous with ''[[sijill]]'', which signifies "a writing" and, tropically, "something that has been decreed [by God]": hence, the phrase hijarah min sijjil is a metaphor for "stone-hard blows of chastisement pre-ordained", i.e., in God's decree (Zamakhshari and Razi, with analogous comments on the same expression in 11:82).}}</ref> Yana u [[Alloh]] taoloning bu farmoni juda toʻsatdan paydo boʻlgan epidemiya boʻlib, Ibn Ishoqning fikricha, isitma  va chechak  sabab boʻlganini tushuntiradi. Bu, Asadning xulosasiga ko'ra, "hasbah" isitma so'zi birinchi navbatda "tosh otish [yoki urish]" degan ma'noni anglatishi sababli "oldindan belgilab qo'yilgan tosh qattiq jazo" juda to'satdan xavfli epidemiya boʻlganiga ishora qiladi. Fayruzobodiyning mashhur arab lug'ati ''al-Qamous'' (ạlqạmus)da<ref>{{Kitob manbasi|title=Ibid|quote=As already mentioned in the introductory note, the particular chastisement to which the above verse alludes seems to have been a sudden epidemic of extreme virulence: according to Waqidi and Muhammad ibn Ishaq - the latter as quoted by Ibn Hisham and Ibn Kathir - "this was the first time that spotted fever (hasbah) and smallpox (judari) appeared in the land of the Arabs". It is interesting to note that the word hasbah - which, according to some authorities, signifies also typhus - primarily means "pelting [or smiting"] with stones" (Qamus)}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|title=Al-Qamus Al-Muhit by Muḥammad Ibn-Jaʻqūb al- Fīrūzābādī}}</ref>. Ta’ir soʻzi har qanday “uchar jonzot, xoh qush, xoh hasharot (Toj al-’Arus)”ni anglatishi mumkin<ref>{{Kitob manbasi|title=Ibid|quote=As regards the noun ta'ir (of which tayr is the plural), we ought to remember that it denotes any "flying creature", whether bird or insect (Taj al-'Arus). Neither the Qur'an nor any authentic Tradition offers us any evidence as to the nature of the "flying creatures" mentioned in the above verse; and since, on the other hand, all the "descriptions" indulged in by the commentators are purely imaginary, they need not be seriously considered. If the hypothesis of an epidemic is correct, the "flying creatures" - whether birds or insects - may well have been the carriers of the infection. One thing, however, is clear: whatever the nature of the doom that overtook the invading force, it was certainly miraculous in the true sense of this word - namely, in the sudden, totally unexpected rescue which it brought to the distressed people of Mecca.}}</ref>.
Muhammad Asadning fikricha, bu oyatda qoʻllangan soʻzlar, yaʼni “sijjil toshlari” “yozuv va tropik jihatdan [Xudo tomonidan] belgilab qoʻyilgan narsani” bildiradi.<ref>{{Kitob manbasi|title=Ibid M. Asad, Commentary on Surah 102, see note 2|quote=Lit., "with stones of sijjil". As explained in note [114] on 11:82, this latter term is synonymous with ''[[sijill]]'', which signifies "a writing" and, tropically, "something that has been decreed [by God]": hence, the phrase hijarah min sijjil is a metaphor for "stone-hard blows of chastisement pre-ordained", i.e., in God's decree (Zamakhshari and Razi, with analogous comments on the same expression in 11:82).}}</ref> Yana u [[Alloh]] taoloning bu farmoni juda toʻsatdan paydo boʻlgan epidemiya boʻlib, Ibn Ishoqning fikricha, isitma  va chechak  sabab boʻlganini tushuntiradi. Bu, Asadning xulosasiga koʻra, "hasbah" isitma soʻzi birinchi navbatda "tosh otish [yoki urish]" degan maʼnoni anglatishi sababli "oldindan belgilab qoʻyilgan tosh qattiq jazo" juda toʻsatdan xavfli epidemiya boʻlganiga ishora qiladi. Fayruzobodiyning mashhur arab lugʻati ''al-Qamous'' (ạlqạmus)da<ref>{{Kitob manbasi|title=Ibid|quote=As already mentioned in the introductory note, the particular chastisement to which the above verse alludes seems to have been a sudden epidemic of extreme virulence: according to Waqidi and Muhammad ibn Ishaq - the latter as quoted by Ibn Hisham and Ibn Kathir - "this was the first time that spotted fever (hasbah) and smallpox (judari) appeared in the land of the Arabs". It is interesting to note that the word hasbah - which, according to some authorities, signifies also typhus - primarily means "pelting [or smiting"] with stones" (Qamus)}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|title=Al-Qamus Al-Muhit by Muḥammad Ibn-Jaʻqūb al- Fīrūzābādī}}</ref>. Taʼir soʻzi har qanday “uchar jonzot, xoh qush, xoh hasharot (Toj al-’Arus)”ni anglatishi mumkin<ref>{{Kitob manbasi|title=Ibid|quote=As regards the noun ta'ir (of which tayr is the plural), we ought to remember that it denotes any "flying creature", whether bird or insect (Taj al-'Arus). Neither the Qur'an nor any authentic Tradition offers us any evidence as to the nature of the "flying creatures" mentioned in the above verse; and since, on the other hand, all the "descriptions" indulged in by the commentators are purely imaginary, they need not be seriously considered. If the hypothesis of an epidemic is correct, the "flying creatures" - whether birds or insects - may well have been the carriers of the infection. One thing, however, is clear: whatever the nature of the doom that overtook the invading force, it was certainly miraculous in the true sense of this word - namely, in the sudden, totally unexpected rescue which it brought to the distressed people of Mecca.}}</ref>.


== Boshqa manbalar ==
== Boshqa manbalar ==
Bu voqea Qur’oni karimning “ ''[[Fil surasi|Al-Fil]]'' ” [[Sura|surasi]], 105- oyat ({{lang-ar|الـفِـيـل}}  , "Fil") va unga tegishli [[Tafsir|tafsirda]] muhokama qilinadi.
Bu voqea Qurʼoni karimning “ ''[[Fil surasi|Al-Fil]]'' ” [[Sura|surasi]], 105- oyat ({{lang-ar|الـفِـيـل}}  , "Fil") va unga tegishli [[Tafsir|tafsirda]] muhokama qilinadi.


Ba'zi olimlar fil yilini milodiy 570-yildan bir yoki ikki o'n yil oldin<ref>{{Kitob manbasi|page=[https://archive.org/details/oxfordencycloped03espo_0/page/154 154]|title=The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World: Libe-Sare|last=Esposito|first=John L.|authorlink=John L. Esposito|year=1995|isbn=978-0195096149|publisher=Oxford University Press|url=https://archive.org/details/oxfordencycloped03espo_0}}</ref> deb belgilashgan, bu an'anaga ko'ra Ibn Shihob az-Zuhriy Abdurrazzoq as-San'oniy asarlarida tug'ilishdan oldin qo'yilgan<ref>{{Kitob manbasi|pages=3–5|title=The Expeditions: An Early Biography of Muhammad|publisher=NYU Press|last=ibn Rashid|first=Mamar|isbn=978-0814769638|date=16-may 2014-yil}}</ref>.
Baʼzi olimlar fil yilini milodiy 570-yildan bir yoki ikki oʻn yil oldin<ref>{{Kitob manbasi|page=[https://archive.org/details/oxfordencycloped03espo_0/page/154 154]|title=The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World: Libe-Sare|last=Esposito|first=John L.|authorlink=John L. Esposito|year=1995|isbn=978-0195096149|publisher=Oxford University Press|url=https://archive.org/details/oxfordencycloped03espo_0}}</ref> deb belgilashgan, bu anʼanaga koʻra Ibn Shihob az-Zuhriy Abdurrazzoq as-Sanʼoniy asarlarida tugʻilishdan oldin qoʻyilgan<ref>{{Kitob manbasi|pages=3–5|title=The Expeditions: An Early Biography of Muhammad|publisher=NYU Press|last=ibn Rashid|first=Mamar|isbn=978-0814769638|date=16-may 2014-yil}}</ref>.


== Yana qarang ==
== Yana qarang ==

2026-yil 20-noyabr, 06:55 dagi (joriy) koʻrinishi

Om al-fil (arabcha: عام الفيل‎‎ ʿạm , Fil yili) – islom tarixida taxminan milodiy 570-571-yillarga toʻgʻri keladigan yil nomi. Islom manbalariga koʻra, Muhammad(s.a.v) aynan shu yili tugʻilgan[1]. Bu nom Makkada sodir boʻlgan voqeadan olingan: Habash, Aksumning nasroniy hukmdori Abraha Makkadagi Kaʼbaga katta qoʻshin bilan yurish qildi, ular orasida jangovar fillar ham bor va uni buzish niyatida edi. Biroq, "Mahmud" nomi bilan mashhur boʻlgan fil (arabcha: مَـحْـمُـوْد‎‎ , undosh harflar: m-ħ-mwd)[2], Makka atrofidagi chegarada toʻxtab, kirishdan bosh tortgani aytiladi. Makkaning bunday muvaffaqiyatsiz bosqiniga chechak yoki Yustinian vabosi sabab boʻlgan epidemiya sabab boʻlishi mumkin, degan nazariya mavjud[3]. Yil Fil yili deb nomlana boshladi, bu yil Arabiston yarim orolida yillarni hisoblash odatini boshladi. Bu hisob Umar (r.a.) davrida islom taqvimi bilan almashtirilgunga qadar ishlatilgan.

Janubiy Arabistondagi arxeologik topilmalar shuni koʻrsatadiki, Fil yili 569 yoki 568-yil boʻlgan boʻlishi mumkin, chunki Sosoniylar imperiyasi Yamanda 570-yillarda Aksumitlarga qarashli hukmdorlarni agʻdarib tashlagan edi[4][5].

Ibn Ishoq kabi ilk islom tarixchilariga koʻra, Najoshiy Abraha oʻzining ittifoqchisi sharafiga Sanada al- Qullays deb nomlanuvchi buyuk cherkov qurdirgan.

Al-Qulays keng miqyosda shuhrat qozondi, hatto Vizantiya imperiyasining eʼtiborini qozondi[1][1].

Gʻazablangan Abraha Mahmud ismli oq fil[6] boshchiligida oltmish ming kishidan iborat qoʻshin Makkadagi Kaʼbani vayron qilish uchun qarshi yurish boshladi (va ehtimol boshqa fillar bilan birga – baʼzi maʼlumotlarga koʻra, bir nechta fillar, hattoki sakkiztagacha fil boʻlgan[1]. Yoʻlda bir qancha arab qabilalari u bilan jang qilmoqchi boʻldilar, ammo magʻlubiyatga uchradilar.

Abraha qoʻshinining oldinga siljishi xabari kelganda Qurayshning arab qabilalari, Banu Kinana, Banu Xuza va Banu Huzayl Kaʼbani himoya qilish uchun birlashdilar. Abraha faqat Kaʼbani buzib tashlashni xohlaydi, agar qarshilik qilsalar, eziladilar, deb nasihat qilish uchun Himyar podshohligidan bir kishi yuborilgan. Abdulmuttalib makkaliklarga tepaliklardan panoh topishlarini buyurdi, u esa Qurayshning bir necha yetakchilari bilan Kaʼba atrofiada qolib ketdi. Abraha xabar yuborib, Abdulmuttalibni Abraha bilan uchrashib, masalalarni muhokama qilishga taklif qildi. Abdulmuttalib uchrashuvdan chiqib ketgach, uning: "Bu Baytning egasi uning Himoyachisidir va ishonchim komilki, U uni dushmanlar hujumidan qutqaradi va oʻz uyining bandalarini sharmanda qilmaydi", degani eshitildi.

Qurʼondagi qissaga ishora juda qisqa. “ Al-Fil ” surasida , ertasi kuni [ Abroha shaharga kirishga hozirlanayotganda] “ Abil ” (arabcha: أَبـابـيـل‎‎) paydo boʻldi. Qushlar tumshugʻida mayda toshlarni koʻtarib, Efiopiya qoʻshinlarini yoʻq qilishdi va ularni "yegan somon" kabi sindirishdi. Ammo Muhammad Asadning soʻzlariga koʻra, bu surada tom maʼnoda mayda toshlarni koʻtarib yuruvchi qushlar tasvirlanmagan, balki u Az-Zamaxshariy va Faxriddin ar-Roziyga ishora qilib, yuqoridagi oyatlarni shunday tarjima qilgan:

(2) Shunday qilib, U zot ularning ustiga katta to'da uchuvchi jonzotlarni yubordi (3) ular ularni oldindan belgilab qo'yilgan toshdek qattiq azoblar bilan urdi[7]

Muhammad Asadning fikricha, bu oyatda qoʻllangan soʻzlar, yaʼni “sijjil toshlari” “yozuv va tropik jihatdan [Xudo tomonidan] belgilab qoʻyilgan narsani” bildiradi.[8] Yana u Alloh taoloning bu farmoni juda toʻsatdan paydo boʻlgan epidemiya boʻlib, Ibn Ishoqning fikricha, isitma va chechak sabab boʻlganini tushuntiradi. Bu, Asadning xulosasiga koʻra, "hasbah" isitma soʻzi birinchi navbatda "tosh otish [yoki urish]" degan maʼnoni anglatishi sababli "oldindan belgilab qoʻyilgan tosh qattiq jazo" juda toʻsatdan xavfli epidemiya boʻlganiga ishora qiladi. Fayruzobodiyning mashhur arab lugʻati al-Qamous (ạlqạmus)da[9][10]. Taʼir soʻzi har qanday “uchar jonzot, xoh qush, xoh hasharot (Toj al-’Arus)”ni anglatishi mumkin[11].

Boshqa manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bu voqea Qurʼoni karimning “ Al-Fil ” surasi, 105- oyat (arabcha: الـفِـيـل‎‎ , "Fil") va unga tegishli tafsirda muhokama qilinadi.

Baʼzi olimlar fil yilini milodiy 570-yildan bir yoki ikki oʻn yil oldin[12] deb belgilashgan, bu anʼanaga koʻra Ibn Shihob az-Zuhriy Abdurrazzoq as-Sanʼoniy asarlarida tugʻilishdan oldin qoʻyilgan[13].

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Hajjah Adil, Amina, "Prophet Muhammad", ISCA, Jun 1, 2002, ISBN 1-930409-11-7
  2. ↑ ʿAbdu r-Rahmān ibn Nāsir as-Saʿdī. „Tafsir of Surah al Fil - The Elephant (Surah 105)“. Translated by Abū Rumaysah. Islamic Network. — „This elephant was called Mahmud and it was sent to Abrahah from Najashi, the king of Abyssinia, particularly for this expedition.“. 2010-yil 20-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 15-mart.
  3. ↑ Marr JS, Hubbard E, Cathey, JT (2015). „The Year of the Elephant“. WikiJournal of Medicine. 2-jild, № 1. doi:10.15347/wjm/2015.003. 2015-05-26da asl nusxadan arxivlandi.{{cite magazine}}: CS1 maint: multiple names: authors list ()

    In turn citing: Willan R.. Miscellaneous works: comprising An inquiry into the antiquity of the small-pox, measles, and scarlet fever, now first published; Reports on the diseases in London, a new ed.; and detached papers on medical subjects, collected from various periodical publi. Cadell, 1821 — 488-bet. 
  4. ↑ William Montgomery Watt (1961). Muhammad: Prophet and Statesman, Oxford: Oxford University Press, p. 7.
  5. ↑ „Buried Christian Empire in Yemen Casts New Light on Early Islam“.
  6. ↑ Kistler, John M. ; foreword by Richard Lair „The Year of The Elephant“, . War elephants. Lincoln: University of Nebraska Press, 2007 — 177-bet. ISBN 978-0803260047. „The lead elephant, named Mahmud, stopped and knelt down, refusing to go further.“ 
  7. ↑ The Message 8f The Quran, by Mohammad Asad, Surah 105:2-3. 
  8. ↑ Ibid M. Asad, Commentary on Surah 102, see note 2. „Lit., "with stones of sijjil". As explained in note [114] on 11:82, this latter term is synonymous with sijill, which signifies "a writing" and, tropically, "something that has been decreed [by God]": hence, the phrase hijarah min sijjil is a metaphor for "stone-hard blows of chastisement pre-ordained", i.e., in God's decree (Zamakhshari and Razi, with analogous comments on the same expression in 11:82).“ 
  9. ↑ Ibid. „As already mentioned in the introductory note, the particular chastisement to which the above verse alludes seems to have been a sudden epidemic of extreme virulence: according to Waqidi and Muhammad ibn Ishaq - the latter as quoted by Ibn Hisham and Ibn Kathir - "this was the first time that spotted fever (hasbah) and smallpox (judari) appeared in the land of the Arabs". It is interesting to note that the word hasbah - which, according to some authorities, signifies also typhus - primarily means "pelting [or smiting"] with stones" (Qamus)“ 
  10. ↑ Al-Qamus Al-Muhit by Muḥammad Ibn-Jaʻqūb al- Fīrūzābādī. 
  11. ↑ Ibid. „As regards the noun ta'ir (of which tayr is the plural), we ought to remember that it denotes any "flying creature", whether bird or insect (Taj al-'Arus). Neither the Qur'an nor any authentic Tradition offers us any evidence as to the nature of the "flying creatures" mentioned in the above verse; and since, on the other hand, all the "descriptions" indulged in by the commentators are purely imaginary, they need not be seriously considered. If the hypothesis of an epidemic is correct, the "flying creatures" - whether birds or insects - may well have been the carriers of the infection. One thing, however, is clear: whatever the nature of the doom that overtook the invading force, it was certainly miraculous in the true sense of this word - namely, in the sudden, totally unexpected rescue which it brought to the distressed people of Mecca.“ 
  12. ↑ Esposito, John L.. The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World: Libe-Sare. Oxford University Press, 1995 — 154-bet. ISBN 978-0195096149. 
  13. ↑ ibn Rashid, Mamar. The Expeditions: An Early Biography of Muhammad. NYU Press, 16-may 2014-yil — 3–5-bet. ISBN 978-0814769638.