Farovonlik iqtisodiyoti

Farovonlik iqtisodiyoti — bu iqtisodiyot fanining bir sohasi boʻlib, jamiyatning umumiy farovonligi darajasini baholash uchun mikroiqtisodiy usullarni qoʻllaydi.

Farovonlik iqtisodiyoti tamoyillari koʻpincha davlat iqtisodiyotida qoʻllaniladi, u esa davlat aralashuvi orqali ijtimoiy farovonlikni qanday yaxshilash mumkinligini oʻrganadi. Bundan tashqari, farovonlik iqtisodiyoti davlat iqtisodiyotida qoʻllaniladigan bir qator vositalarning nazariy asosini tashkil etadi, masalan, xarajatlar va foydalarni tahlil qilish. Farovonlik iqtisodiyoti va xulq-atvor iqtisodiyoti kesishmasida esa yangi yoʻnalish — xulq-atvor farovonlik iqtisodiyoti shakllangan.

Farovonlik iqtisodiyotiga oid ikki asosiy fundamental teorema mavjud. Birinchi teoremaga koʻra, maʼlum shartlar ostida raqobatli bozorlar Pareto samaradorligiga olib keladi. Bu gʻoya baʼzan koʻrinmas qoʻl (Adam Smithning „invisible hand“ tushunchasi) deb ataladi. Ikkinchi teorema esa shuni taʼkidlaydiki, qoʻshimcha cheklovlar mavjud boʻlganda, har qanday Pareto samarali natijaga raqobatli bozor muvozanati orqali erishish mumkin, agar ijtimoiy rejalashtiruvchi ijtimoiy farovonlik funksiyasidan foydalanib eng adolatli va samarali natijani tanlasa hamda keyinchalik bir martalik transfertlar va erkin savdo orqali unga erishsa. Arrowning imkonsizlik teoremasi esa ijtimoiy tanlov nazariyasi bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, baʼzan farovonlik iqtisodiyotining uchinchi asosiy teoremasi sifatida qaraladi.

Farovonlik iqtisodiyoti odatda ijtimoiy farovonlik funksiyasini keltirib chiqarish yoki uni qabul qilishni oʻz ichiga oladi. Ushbu funksiya orqali iqtisodiy jihatdan mumkin boʻlgan resurs taqsimotlari ular yaratadigan ijtimoiy farovonlik darajasiga qarab tartiblanadi.

Tarixi

1951-yilgacha farovonlik iqtisodiyotining maqsadi deyarli bahs-munozarasiz qabul qilingan edi. Iqtisodchilar farovonlik iqtisodiyotini, asosan, hamma narsani nazorat qila oladigan ijtimoiy rejalashtiruvchi qanday optimal qarorlar qabul qilishi kerakligini aniqlovchi fan sohasi sifatida koʻrishgan. „Farovonlikni maksimal darajaga yetkazish“ tushunchasi koʻpincha utilitarizm falsafiy yondashuviga asoslangan aniq maʼnoga ega deb hisoblangan. Shu bilan birga, iqtisodchilar oʻrtasida foydalilik tushunchasi ordinal foydalilikmi yoki kardinal foydalilikni degan masala yuzasidan munozaralar davom etgan.

Bu bahs qisman Abram Bergsonning 1938-yilda chop etilgan „Farovonlik iqtisodiyotining ayrim jihatlarini qayta shakllantirish“ nomli muhim maqolasi bilan hal qilingandek boʻldi. Bergson iqtisodiy samaradorlik shartlarini asosiy ijtimoiy farovonlik funksiyasini toʻliq aniqlamasdan ham aniq ifodalash mumkinligini koʻrsatdi. U $W=W(U_{a},U_{b})$ shaklini ilgari surib, $W$ni jamiyatning umumiy farovonligini ifodalovchi funksiya sifatida talqin qildi, bunda u har bir individning foydaliligidan tashkil topadi. Shunday qilib, farovonlik funksiyasi faqat ijobiy qiymatlar bilan cheklanadi va maksimal farovonlik resurslar samarali taqsimlanganda hamda har bir individning farovonlikka qoʻshgan chegaraviy hissasi tenglashtirilganda yuzaga keladi.

Biroq bu yondashuv uzoq davom etmadi. 1951-yilda Kenneth Arrow shuni tekshirdiki, ratsional jamoaviy tanlov qoidalari individual afzalliklardan kelib chiqib ijtimoiy farovonlik funksiyasini hosil qila oladimi. U ratsional tizim quyidagi toʻrtta shartga javob berishi kerakligini taʼkidladi: qisman universallik, Pareto qonuniyati, totalitarizm va erkin tanlov. Arrow shunday xulosaga keldi: individual afzalliklarni birlashtirib, barcha jamiyat aʼzolari uchun maqbul va uygʻun ijtimoiy holatni yaratishning mukammal ratsional usuli mavjud emas.

Keyinchalik Amartya Sen ushbu masalani yanada rivojlantirib, ketma-ket yutuqlar yondashuvining mohiyatini taʼkidladi hamda Arrow nazariyasini chuqurlashtirdi. Senning fikricha, jamoaviy harakat koʻpincha ijtimoiy qarorlar qabul qilish jarayonida yuzaga keladi, chunki Arrow nazariyasi individual afzalliklarning yigʻindisiga asoslanadi, ammo davlat siyosati yoki daromad taqsimoti kabi masalalarni toʻliq qamrab olmaydi. Neytrallikka asoslangan natijalar, yaʼni maxsus foydalilik muammolaridan qochish, ijtimoiy tahlilni faqat strukturaviy foydalilik bilan cheklab qoʻyadi. Bu esa shaxsning ijtimoiy maqomi yoki jamiyatdagi oʻrni kabi muhim omillarni yetarlicha hisobga olmaydi. Shu sababli Sen farovonlik tadqiqotlarida qoʻllaniladigan maʼlumotlar doirasini kengaytirishni taklif qildi hamda farovonlik iqtisodiyotida axloqiy va etik masalalarni ochiq muhokama qilish zarurligini taʼkidladi.