Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Embrion: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
[[Fayl:Tubal Pregnancy with embryo.jpg|thumb|[[odam]] embrioni (bir oy)]]
[[Fayl:Tubal Pregnancy with embryo.jpg|thumb|[[odam]] embrioni (bir oy)]]
'''Embrion''' ({{lang-grc|ἔμβρυον}}-homila) pusht, murtak — dastlabki taraqqiyot bosqichidagi [[organizm]]; tuxumparda va pushtparda ichida boʻladi. Odatda, [[Urugʻlanish|urugʻlangan]] [[Tuxumhujayra|tuxumdan]] rivojlanadi, tuxum ichidagi zaxira oziq moddalar yoki ona organizmidagi oziq moddalar bilan oziqlanadi. [[Odam]] va [[hayvonlar]] embrionini [[embriologiya]] oʻrganadi. [[Oʻsimliklar|Oʻsimliklarning]] murtagi-yangi individning hosil bo'lishi bilan bog'liq. U murtak xaltachasidagi tuxum hujayraning urugʻlanishidan yoki [[nutsellus]] hujayrasidan vujudga kelgan [[Zigota|zigotadan]] rivojlanadi. Embrion rivojlanishining eng sodda tipi [[yashil suvoʻtlar]] (spirogira)da uchraydi. Bunda [[zigota]] [[sporofit]] iplar hosil qilmay, toʻgʻridan toʻgʻri [[Meyoz|meyozga]] oʻtadi. [[Moxsimonlar]] murtagi gametofitda oʻsadi. Yalangʻoch urugʻlilar murtagidagi erkin yadro (sagovniklarda 1024 tacha) hujayra hosil boʻlishi bilan almashinadi. Keyinchalik shakllangan embrionda novda, ildiz va urugʻpallalarning oʻsish nuqtasi vujudga keladi. Koʻpchilik yopiq urugʻlilar zigotasi ikki — apikal (Embrion boshlangʻichini beradi) va bazal hujayraga boʻlinadi. Embriogenez maʼlumotlari asosida embrional tiplar tasnifi tuzilgan. Bundan oʻsimliklar filogeniyasi va [[Evolutsiya|evolyutsiyasi]] toʻgʻrisidagi masalalarni hal qilishda foydalaniladi<ref>[[OʻzME]]</ref>.
'''Embrion''' ({{lang-grc|ἔμβρυον}}-homila) pusht, murtak — dastlabki taraqqiyot bosqichidagi [[organizm]]; tuxumparda va pushtparda ichida boʻladi. Odatda, [[Urugʻlanish|urugʻlangan]] [[Tuxumhujayra|tuxumdan]] rivojlanadi, tuxum ichidagi zaxira oziq moddalar yoki ona organizmidagi oziq moddalar bilan oziqlanadi. [[Odam]] va [[hayvonlar]] embrionini [[embriologiya]] oʻrganadi. [[Oʻsimliklar|Oʻsimliklarning]] murtagi-yangi individning hosil boʻlishi bilan bogʻliq. U murtak xaltachasidagi tuxum hujayraning urugʻlanishidan yoki [[nutsellus]] hujayrasidan vujudga kelgan [[Zigota|zigotadan]] rivojlanadi. Embrion rivojlanishining eng sodda tipi [[yashil suvoʻtlar]] (spirogira)da uchraydi. Bunda [[zigota]] [[sporofit]] iplar hosil qilmay, toʻgʻridan toʻgʻri [[Meyoz|meyozga]] oʻtadi. [[Moxsimonlar]] murtagi gametofitda oʻsadi. Yalangʻoch urugʻlilar murtagidagi erkin yadro (sagovniklarda 1024 tacha) hujayra hosil boʻlishi bilan almashinadi. Keyinchalik shakllangan embrionda novda, ildiz va urugʻpallalarning oʻsish nuqtasi vujudga keladi. Koʻpchilik yopiq urugʻlilar zigotasi ikki — apikal (Embrion boshlangʻichini beradi) va bazal hujayraga boʻlinadi. Embriogenez maʼlumotlari asosida embrional tiplar tasnifi tuzilgan. Bundan oʻsimliklar filogeniyasi va [[Evolutsiya|evolyutsiyasi]] toʻgʻrisidagi masalalarni hal qilishda foydalaniladi<ref>[[OʻzME]]</ref>.


==O'simlik embrionlari==
==Oʻsimlik embrionlari==


Gullab o'sadigan o'simliklar ([[Gulli oʻsimliklar|angiospermlar]]) [[Chang donachalari|polen]] orqali gaploid tuxumni urug'lantirishdan keyin embrionlar yaratadilar. Yog'och va polenning DNK-si bir embrionga aylanuvchi diploid, bitta hujayralik zigota hosil qiladi<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/science/seed-plant-reproductive-part |sarlavha=seed {{!}} Form, Function, Dispersal, & Germination |ish=Encyclopædia Britannica |til=en |qaralgan sana=2019-11-09}}</ref>. Zargarlik rivojlanishida ko'p marta bo'linadi va urug'ning bir qismi hisoblanadi. Boshqa urug'lar tarkibida [[endosperm]], u o'sib borayotgan o'simlik embrionini qo'llab-quvvatlashga yordam beradigan oziq-ovqat moddalariga boy to'qimalar va himoya qiluvchi tashqi qoplama bo'lgan urug' qopqog'i mavjud. Zygotning birinchi hujayra bo'linishi [[Asimetrik hujayra bo'linishi|asimetrik]], natijada bir kichik hujayra (apikal hujayra) va bir katta hujayra bilan embrion paydo bo'ladi<ref name=":02">{{Veb manbasi |url=http://biology.kenyon.edu/courses/biol114/Chap12/Chapter_12A.html |sarlavha=Chapter 12A. Plant Development |ish=biology.kenyon.edu |qaralgan sana=2019-11-09}}</ref>. Kichik, apikal hujayra oxir-oqibat o'simlikning ko'pgina tuzilmalariga, masalan, stend, barg va ildizlariga sabab bo'ladi<ref>{{Cite journal|last=Hove|first1=Colette A. ten|last2=Lu|first2=Kuan-Ju|last3=Weijers|first3=Dolf|date=2015-02-01|title=Building a plant: cell fate specification in the early Arabidopsis embryo|journal=Development|language=en|volume=142|issue=3|pages=420–430|doi=10.1242/dev.111500|issn=0950-1991|pmid=25605778}}</ref>. Katta bazali hujayra suspensorga sabab bo'ladi, u embrionni endospermaga ulashadi, shunda o'zaro oziq-ovqat moddalari o'tishi mumkin. O'simlik embrionlari hujayralari o'zlarining umumiy ko'rinishi uchun nomlangan rivojlanish bosqichlari orqali bo'linishni va rivojlanishni davom ettiradi: globular, [[yurak]] va torpedo. Glamular bosqichda uchta asosiy to'qima turi (dermal, yer va suyuqlik) tan olinadi. Dermal to'qima o'simlikning [[epiderma]] yoki tashqi qoplamasiga sabab bo'ladi, yer to'qimi [[fotosintez]], resurslarni saqlash va jismoniy qo'llab-quvvatlashda ishlaydigan ichki o'simlik materialini yaratadi va suyak to'qimlari esa o'simliklar bo'ylab suyuqlik, ozuqa va minerallarni transport qiladigan [[Ksilema|xylem]] va [[Lub|phloem]] kabi bog'liq to'qimga sabab bo'lib qoladi<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.ck12.org/book/CK-12-Biology-Advanced-Concepts/section/13.23/ |sarlavha={{!}} CK-12 Foundation |ish=www.ck12.org |qaralgan sana=2019-11-09}}</ref><ref>{{Veb manbasi |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookglossG.html#ground%20system |sarlavha=GLOSSARY G |ish=www2.estrellamountain.edu |qaralgan sana=2019-11-09 |arxivsana=2022-06-14 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220614073946/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookglossG.html#ground%20system}}</ref><ref>{{Veb manbasi |url=https://biologydictionary.net/vascular-tissue/ |sarlavha=Vascular Tissue |sana=2018-05-21 |ish=Biology Dictionary |til=en-US |qaralgan sana=2019-11-09}}</ref>. Qalbning bosqichi davrida bir yoki ikkita kotildon (embrion barglari) hosil bo'ladi. [[Meristema]] (tamki hujayralar faoliyatining markazlari) torpedo bosqichida rivojlanadi va oxir-oqibat o'simlikning katta yoshdagi ko'pgina o'simliklarini butun hayoti davomida ishlab chiqaradi. Embrion o'sishi oxirida urug' odatda urug'lar o'sib chiqmaguncha hosil bo'lmaydi<ref>{{Cite journal|last=Penfield|first1=Steven|date=2017-09-11|title=Seed dormancy and germination|journal=Current Biology|language=en|volume=27|issue=17|pages=R874–R878|doi=10.1016/j.cub.2017.05.050|issn=0960-9822|pmid=28898656|bibcode=2017CBio...27.R874P}}</ref>. Embrion urug'dan o'sib chiqishi va birinchi haqiqiy bargini hosil qilishi bilan, [[novda]] deb ataladi<ref>{{Veb manbasi |url=https://forages.oregonstate.edu/regrowth/how-does-grass-grow/developmental-phases/vegetative-phase/germination-and-seedling |sarlavha=Germination and Seedling Emergence |sana=2016-03-28 |ish=Forage Information System |til=en |qaralgan sana=2019-11-09}}</ref>.
Gullab oʻsadigan oʻsimliklar ([[Gulli oʻsimliklar|angiospermlar]]) [[Chang donachalari|polen]] orqali gaploid tuxumni urugʻlantirishdan keyin embrionlar yaratadilar. Yogʻoch va polenning DNK-si bir embrionga aylanuvchi diploid, bitta hujayralik zigota hosil qiladi<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/science/seed-plant-reproductive-part |sarlavha=seed {{!}} Form, Function, Dispersal, & Germination |ish=Encyclopædia Britannica |til=en |qaralgan sana=2019-11-09}}</ref>. Zargarlik rivojlanishida koʻp marta boʻlinadi va urugʻning bir qismi hisoblanadi. Boshqa urugʻlar tarkibida [[endosperm]], u oʻsib borayotgan oʻsimlik embrionini qoʻllab-quvvatlashga yordam beradigan oziq-ovqat moddalariga boy toʻqimalar va himoya qiluvchi tashqi qoplama boʻlgan urugʻ qopqogʻi mavjud. Zygotning birinchi hujayra boʻlinishi [[Asimetrik hujayra boʻlinishi|asimetrik]], natijada bir kichik hujayra (apikal hujayra) va bir katta hujayra bilan embrion paydo boʻladi<ref name=":02">{{Veb manbasi |url=http://biology.kenyon.edu/courses/biol114/Chap12/Chapter_12A.html |sarlavha=Chapter 12A. Plant Development |ish=biology.kenyon.edu |qaralgan sana=2019-11-09}}</ref>. Kichik, apikal hujayra oxir-oqibat oʻsimlikning koʻpgina tuzilmalariga, masalan, stend, barg va ildizlariga sabab boʻladi<ref>{{Cite journal|last=Hove|first1=Colette A. ten|last2=Lu|first2=Kuan-Ju|last3=Weijers|first3=Dolf|date=2015-02-01|title=Building a plant: cell fate specification in the early Arabidopsis embryo|journal=Development|language=en|volume=142|issue=3|pages=420–430|doi=10.1242/dev.111500|issn=0950-1991|pmid=25605778}}</ref>. Katta bazali hujayra suspensorga sabab boʻladi, u embrionni endospermaga ulashadi, shunda oʻzaro oziq-ovqat moddalari oʻtishi mumkin. Oʻsimlik embrionlari hujayralari oʻzlarining umumiy koʻrinishi uchun nomlangan rivojlanish bosqichlari orqali boʻlinishni va rivojlanishni davom ettiradi: globular, [[yurak]] va torpedo. Glamular bosqichda uchta asosiy toʻqima turi (dermal, yer va suyuqlik) tan olinadi. Dermal toʻqima oʻsimlikning [[epiderma]] yoki tashqi qoplamasiga sabab boʻladi, yer toʻqimi [[fotosintez]], resurslarni saqlash va jismoniy qoʻllab-quvvatlashda ishlaydigan ichki oʻsimlik materialini yaratadi va suyak toʻqimlari esa oʻsimliklar boʻylab suyuqlik, ozuqa va minerallarni transport qiladigan [[Ksilema|xylem]] va [[Lub|phloem]] kabi bogʻliq toʻqimga sabab boʻlib qoladi<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.ck12.org/book/CK-12-Biology-Advanced-Concepts/section/13.23/ |sarlavha={{!}} CK-12 Foundation |ish=www.ck12.org |qaralgan sana=2019-11-09}}</ref><ref>{{Veb manbasi |url=https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookglossG.html#ground%20system |sarlavha=GLOSSARY G |ish=www2.estrellamountain.edu |qaralgan sana=2019-11-09 |arxivsana=2022-06-14 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220614073946/https://www2.estrellamountain.edu/faculty/farabee/biobk/BioBookglossG.html#ground%20system}}</ref><ref>{{Veb manbasi |url=https://biologydictionary.net/vascular-tissue/ |sarlavha=Vascular Tissue |sana=2018-05-21 |ish=Biology Dictionary |til=en-US |qaralgan sana=2019-11-09}}</ref>. Qalbning bosqichi davrida bir yoki ikkita kotildon (embrion barglari) hosil boʻladi. [[Meristema]] (tamki hujayralar faoliyatining markazlari) torpedo bosqichida rivojlanadi va oxir-oqibat oʻsimlikning katta yoshdagi koʻpgina oʻsimliklarini butun hayoti davomida ishlab chiqaradi. Embrion oʻsishi oxirida urugʻ odatda urugʻlar oʻsib chiqmaguncha hosil boʻlmaydi<ref>{{Cite journal|last=Penfield|first1=Steven|date=2017-09-11|title=Seed dormancy and germination|journal=Current Biology|language=en|volume=27|issue=17|pages=R874–R878|doi=10.1016/j.cub.2017.05.050|issn=0960-9822|pmid=28898656|bibcode=2017CBio...27.R874P}}</ref>. Embrion urugʻdan oʻsib chiqishi va birinchi haqiqiy bargini hosil qilishi bilan, [[novda]] deb ataladi<ref>{{Veb manbasi |url=https://forages.oregonstate.edu/regrowth/how-does-grass-grow/developmental-phases/vegetative-phase/germination-and-seedling |sarlavha=Germination and Seedling Emergence |sana=2016-03-28 |ish=Forage Information System |til=en |qaralgan sana=2019-11-09}}</ref>.


==Biologik jarayonlari==
==Biologik jarayonlari==


Ko'plab o'simlik va hayvon turlarining embrionlari butun dunyo bo'ylab biologik tadqiqot laboratoriyalarida stem hujayralari<ref>{{Citation |title=Chapter 4 - Of Mice and Men: The History of Embryonic Stem Cells |date=2014-01-01 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780124115514000040 |work=Stem Cells (Second Edition) |pages=69–100 |editor-last=Mummery |editor-first=Christine |access-date=2019-11-14 |publisher=Academic Press |doi=10.1016/B978-0-12-411551-4.00004-0 |isbn=9780124115514 |editor2-last=van de Stolpe |editor2-first=Anja |editor3-last=Roelen |editor3-first=Bernard A. J. |editor4-last=Clevers |editor4-first=Hans}}</ref>, avlod va rivojlanish<ref>{{Cite journal|last=Martín-Durán|first1=José M.|last2=Monjo|first2=Francisco|last3=Romero|first3=Rafael|date=2012|title=Planarian embryology in the era of comparative developmental biology|journal=The International Journal of Developmental Biology|volume=56|issue=1–3|pages=39–48|doi=10.1387/ijdb.113442jm|issn=1696-3547|pmid=22450993}}</ref>, hujayra bo'linishi<ref>{{Cite journal|last=Kumar|first1=Megha|last2=Pushpa|first2=Kumari|last3=Mylavarapu|first3=Sivaram V. S.|date=July 2015|title=Splitting the cell, building the organism: Mechanisms of cell division in metazoan embryos|journal=IUBMB Life|volume=67|issue=7|pages=575–587|doi=10.1002/iub.1404|issn=1521-6551|pmc=5937677|pmid=26173082}}</ref> va [[Genlar ifodalari|genlar ifodalash]] kabi mavzular haqida o'rganish uchun o'rganilmoqda.<ref>{{Cite journal|last=Jukam|first1=David|last2=Shariati|first2=S. Ali M.|last3=Skotheim|first3=Jan M.|date=2017-08-21|title=Zygotic Genome Activation in Vertebrates|journal=Developmental Cell|volume=42|issue=4|pages=316–332|doi=10.1016/j.devcel.2017.07.026|issn=1878-1551|pmc=5714289|pmid=28829942}}</ref> [[Fiziologiya va tibbiyot boʻyicha Nobel mukofoti|Fiziologiya va tibbiyotda Nobel mukofoti]] bilan taqdirlangan embrionlarni o'rganishda qilingan ilmiy kashfiyotlarning misollari [[Spemann-Mangold tashkilotchisi]], aslida neyron to'qimalarga sabab bo'lgan [[amfibiya]] embrionlarida kashf etilgan hujayralar guruhi va [[Christiane Nüsslein-Volhard]] va [[Eric F. Wieschaus|Erik Wieschaus]] tomonidan ''[[Drosophila melanogaster|Drosophila]]'' moshka embrionlarida aniqlangan tana segmentlariga sabab bo'ladigan genlarni o'z ichiga oladi<ref>{{Veb manbasi |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |sarlavha=Spemann-Mangold Organizer {{!}} The Embryo Project Encyclopedia |ish=embryo.asu.edu |qaralgan sana=2019-11-14}}</ref><ref>{{Veb manbasi |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1995/7713-the-nobel-prize-in-physiology-or-medicine-1995/ |sarlavha=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1995 |ish=NobelPrize.org |til=en-US |qaralgan sana=2019-11-14}}</ref>.
Koʻplab oʻsimlik va hayvon turlarining embrionlari butun dunyo boʻylab biologik tadqiqot laboratoriyalarida stem hujayralari<ref>{{Citation |title=Chapter 4 - Of Mice and Men: The History of Embryonic Stem Cells |date=2014-01-01 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780124115514000040 |work=Stem Cells (Second Edition) |pages=69–100 |editor-last=Mummery |editor-first=Christine |access-date=2019-11-14 |publisher=Academic Press |doi=10.1016/B978-0-12-411551-4.00004-0 |isbn=9780124115514 |editor2-last=van de Stolpe |editor2-first=Anja |editor3-last=Roelen |editor3-first=Bernard A. J. |editor4-last=Clevers |editor4-first=Hans}}</ref>, avlod va rivojlanish<ref>{{Cite journal|last=Martín-Durán|first1=José M.|last2=Monjo|first2=Francisco|last3=Romero|first3=Rafael|date=2012|title=Planarian embryology in the era of comparative developmental biology|journal=The International Journal of Developmental Biology|volume=56|issue=1–3|pages=39–48|doi=10.1387/ijdb.113442jm|issn=1696-3547|pmid=22450993}}</ref>, hujayra boʻlinishi<ref>{{Cite journal|last=Kumar|first1=Megha|last2=Pushpa|first2=Kumari|last3=Mylavarapu|first3=Sivaram V. S.|date=July 2015|title=Splitting the cell, building the organism: Mechanisms of cell division in metazoan embryos|journal=IUBMB Life|volume=67|issue=7|pages=575–587|doi=10.1002/iub.1404|issn=1521-6551|pmc=5937677|pmid=26173082}}</ref> va [[Genlar ifodalari|genlar ifodalash]] kabi mavzular haqida oʻrganish uchun oʻrganilmoqda.<ref>{{Cite journal|last=Jukam|first1=David|last2=Shariati|first2=S. Ali M.|last3=Skotheim|first3=Jan M.|date=2017-08-21|title=Zygotic Genome Activation in Vertebrates|journal=Developmental Cell|volume=42|issue=4|pages=316–332|doi=10.1016/j.devcel.2017.07.026|issn=1878-1551|pmc=5714289|pmid=28829942}}</ref> [[Fiziologiya va tibbiyot boʻyicha Nobel mukofoti|Fiziologiya va tibbiyotda Nobel mukofoti]] bilan taqdirlangan embrionlarni oʻrganishda qilingan ilmiy kashfiyotlarning misollari [[Spemann-Mangold tashkilotchisi]], aslida neyron toʻqimalarga sabab boʻlgan [[amfibiya]] embrionlarida kashf etilgan hujayralar guruhi va [[Christiane Nüsslein-Volhard]] va [[Eric F. Wieschaus|Erik Wieschaus]] tomonidan ''[[Drosophila melanogaster|Drosophila]]'' moshka embrionlarida aniqlangan tana segmentlariga sabab boʻladigan genlarni oʻz ichiga oladi<ref>{{Veb manbasi |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |sarlavha=Spemann-Mangold Organizer {{!}} The Embryo Project Encyclopedia |ish=embryo.asu.edu |qaralgan sana=2019-11-14}}</ref><ref>{{Veb manbasi |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1995/7713-the-nobel-prize-in-physiology-or-medicine-1995/ |sarlavha=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1995 |ish=NobelPrize.org |til=en-US |qaralgan sana=2019-11-14}}</ref>.


== Yana qarang ==
== Yana qarang ==

2026-yil 20-noyabr, 05:24 dagi (joriy) koʻrinishi

Tubal Pregnancy with embryo
odam embrioni (bir oy)

Embrion (qadimgi yunoncha: ἔμβρυον-homila) pusht, murtak — dastlabki taraqqiyot bosqichidagi organizm; tuxumparda va pushtparda ichida boʻladi. Odatda, urugʻlangan tuxumdan rivojlanadi, tuxum ichidagi zaxira oziq moddalar yoki ona organizmidagi oziq moddalar bilan oziqlanadi. Odam va hayvonlar embrionini embriologiya oʻrganadi. Oʻsimliklarning murtagi-yangi individning hosil boʻlishi bilan bogʻliq. U murtak xaltachasidagi tuxum hujayraning urugʻlanishidan yoki nutsellus hujayrasidan vujudga kelgan zigotadan rivojlanadi. Embrion rivojlanishining eng sodda tipi yashil suvoʻtlar (spirogira)da uchraydi. Bunda zigota sporofit iplar hosil qilmay, toʻgʻridan toʻgʻri meyozga oʻtadi. Moxsimonlar murtagi gametofitda oʻsadi. Yalangʻoch urugʻlilar murtagidagi erkin yadro (sagovniklarda 1024 tacha) hujayra hosil boʻlishi bilan almashinadi. Keyinchalik shakllangan embrionda novda, ildiz va urugʻpallalarning oʻsish nuqtasi vujudga keladi. Koʻpchilik yopiq urugʻlilar zigotasi ikki — apikal (Embrion boshlangʻichini beradi) va bazal hujayraga boʻlinadi. Embriogenez maʼlumotlari asosida embrional tiplar tasnifi tuzilgan. Bundan oʻsimliklar filogeniyasi va evolyutsiyasi toʻgʻrisidagi masalalarni hal qilishda foydalaniladi[1].

Oʻsimlik embrionlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Gullab oʻsadigan oʻsimliklar (angiospermlar) polen orqali gaploid tuxumni urugʻlantirishdan keyin embrionlar yaratadilar. Yogʻoch va polenning DNK-si bir embrionga aylanuvchi diploid, bitta hujayralik zigota hosil qiladi[2]. Zargarlik rivojlanishida koʻp marta boʻlinadi va urugʻning bir qismi hisoblanadi. Boshqa urugʻlar tarkibida endosperm, u oʻsib borayotgan oʻsimlik embrionini qoʻllab-quvvatlashga yordam beradigan oziq-ovqat moddalariga boy toʻqimalar va himoya qiluvchi tashqi qoplama boʻlgan urugʻ qopqogʻi mavjud. Zygotning birinchi hujayra boʻlinishi asimetrik, natijada bir kichik hujayra (apikal hujayra) va bir katta hujayra bilan embrion paydo boʻladi[3]. Kichik, apikal hujayra oxir-oqibat oʻsimlikning koʻpgina tuzilmalariga, masalan, stend, barg va ildizlariga sabab boʻladi[4]. Katta bazali hujayra suspensorga sabab boʻladi, u embrionni endospermaga ulashadi, shunda oʻzaro oziq-ovqat moddalari oʻtishi mumkin. Oʻsimlik embrionlari hujayralari oʻzlarining umumiy koʻrinishi uchun nomlangan rivojlanish bosqichlari orqali boʻlinishni va rivojlanishni davom ettiradi: globular, yurak va torpedo. Glamular bosqichda uchta asosiy toʻqima turi (dermal, yer va suyuqlik) tan olinadi. Dermal toʻqima oʻsimlikning epiderma yoki tashqi qoplamasiga sabab boʻladi, yer toʻqimi fotosintez, resurslarni saqlash va jismoniy qoʻllab-quvvatlashda ishlaydigan ichki oʻsimlik materialini yaratadi va suyak toʻqimlari esa oʻsimliklar boʻylab suyuqlik, ozuqa va minerallarni transport qiladigan xylem va phloem kabi bogʻliq toʻqimga sabab boʻlib qoladi[5][6][7]. Qalbning bosqichi davrida bir yoki ikkita kotildon (embrion barglari) hosil boʻladi. Meristema (tamki hujayralar faoliyatining markazlari) torpedo bosqichida rivojlanadi va oxir-oqibat oʻsimlikning katta yoshdagi koʻpgina oʻsimliklarini butun hayoti davomida ishlab chiqaradi. Embrion oʻsishi oxirida urugʻ odatda urugʻlar oʻsib chiqmaguncha hosil boʻlmaydi[8]. Embrion urugʻdan oʻsib chiqishi va birinchi haqiqiy bargini hosil qilishi bilan, novda deb ataladi[9].

Biologik jarayonlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Koʻplab oʻsimlik va hayvon turlarining embrionlari butun dunyo boʻylab biologik tadqiqot laboratoriyalarida stem hujayralari[10], avlod va rivojlanish[11], hujayra boʻlinishi[12] va genlar ifodalash kabi mavzular haqida oʻrganish uchun oʻrganilmoqda.[13] Fiziologiya va tibbiyotda Nobel mukofoti bilan taqdirlangan embrionlarni oʻrganishda qilingan ilmiy kashfiyotlarning misollari Spemann-Mangold tashkilotchisi, aslida neyron toʻqimalarga sabab boʻlgan amfibiya embrionlarida kashf etilgan hujayralar guruhi va Christiane Nüsslein-Volhard va Erik Wieschaus tomonidan Drosophila moshka embrionlarida aniqlangan tana segmentlariga sabab boʻladigan genlarni oʻz ichiga oladi[14][15].

  1. ↑ OʻzME
  2. ↑ „seed | Form, Function, Dispersal, & Germination“ (en). Encyclopædia Britannica. Qaraldi: 2019-yil 9-noyabr.
  3. ↑ „Chapter 12A. Plant Development“. biology.kenyon.edu. Qaraldi: 2019-yil 9-noyabr.
  4. ↑ Hove, Colette A. ten; Lu, Kuan-Ju; Weijers, Dolf (2015-02-01). "Building a plant: cell fate specification in the early Arabidopsis embryo" (en). Development 142 (3): 420–430. doi:10.1242/dev.111500. ISSN 0950-1991. PMID 25605778. 
  5. ↑ „| CK-12 Foundation“. www.ck12.org. Qaraldi: 2019-yil 9-noyabr.
  6. ↑ „GLOSSARY G“. www2.estrellamountain.edu. 2022-yil 14-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 9-noyabr.
  7. ↑ „Vascular Tissue“ (en-US). Biology Dictionary (2018-yil 21-may). Qaraldi: 2019-yil 9-noyabr.
  8. ↑ Penfield, Steven (2017-09-11). "Seed dormancy and germination" (en). Current Biology 27 (17): R874–R878. doi:10.1016/j.cub.2017.05.050. ISSN 0960-9822. PMID 28898656. 
  9. ↑ „Germination and Seedling Emergence“ (en). Forage Information System (2016-yil 28-mart). Qaraldi: 2019-yil 9-noyabr.
  10. ↑ Mummery, Christine; van de Stolpe, Anja; Roelen, Bernard A. J.; Clevers, Hans, muh. (2014-01-01), „Chapter 4 - Of Mice and Men: The History of Embryonic Stem Cells“, Stem Cells (Second Edition), Academic Press, 69–100-bet, doi:10.1016/B978-0-12-411551-4.00004-0, ISBN 9780124115514, qaraldi: 2019-11-14
  11. ↑ Martín-Durán, José M.; Monjo, Francisco; Romero, Rafael (2012). "Planarian embryology in the era of comparative developmental biology". The International Journal of Developmental Biology 56 (1–3): 39–48. doi:10.1387/ijdb.113442jm. ISSN 1696-3547. PMID 22450993. 
  12. ↑ Kumar, Megha; Pushpa, Kumari; Mylavarapu, Sivaram V. S. (July 2015). "Splitting the cell, building the organism: Mechanisms of cell division in metazoan embryos". IUBMB Life 67 (7): 575–587. doi:10.1002/iub.1404. ISSN 1521-6551. PMID 26173082. PMC 5937677. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5937677. 
  13. ↑ Jukam, David; Shariati, S. Ali M.; Skotheim, Jan M. (2017-08-21). "Zygotic Genome Activation in Vertebrates". Developmental Cell 42 (4): 316–332. doi:10.1016/j.devcel.2017.07.026. ISSN 1878-1551. PMID 28829942. PMC 5714289. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5714289. 
  14. ↑ „Spemann-Mangold Organizer | The Embryo Project Encyclopedia“. embryo.asu.edu. Qaraldi: 2019-yil 14-noyabr.
  15. ↑ „The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1995“ (en-US). NobelPrize.org. Qaraldi: 2019-yil 14-noyabr.