Doʻzax darvozasi
Darvaza gaz krateri (turkmancha: Derweze gaz krateri), xalq orasida „Doʻzax darvozasi“ nomi bilan mashhur — Turkmanistonning Qoraqum sahrosida, Darvaza qishlogʻi yaqinida joylashgan va doimiy yonib turuvchi gaz krateri[1]. Krater oʻzidan chiqayotgan tabiiy gazning yonishi natijasida 1971-yildan buyon uzluksiz ravishda olov sochib kelmoqda.
Geografik joylashuvi
Krater Turkmaniston poytaxti Ashxobod shahridan qariyb 270 kilometr shimolda, Qoraqum sahrosining markaziy qismida joylashgan. Maʼmuriy jihatdan Turkmanistonning Ahall viloyati hududiga kiradi. Krater yaqinidan Ashxobod — Dashoguz avtomobil yoʻli va temir yoʻli oʻtgan. Obyektning aniq geografik koordinatalari: 40°15′10″ shimoliy kenglik va 58°26′22″ sharqiy uzunlik hisoblanadi.
Tarixi va kelib chiqishi
Kraterning paydo boʻlishi sovet geologlarining qidiruv ishlari bilan bogʻliq. 1971-yilda sovet muhandislari ushbu hududda yerosti gazi bor deb taxmin qilib, burgʻulash minorasini oʻrnatganlar[2]. Burgʻulash jarayonida yerosti boʻshligʻi (kaverna) sababli yer oʻpirilib tushgan va barcha uskunalar yer tubiga gʻarq boʻlgan. Hodisa oqibatida diametri qariyb 70 metr boʻlgan ulkan chuqurlik hosil boʻlgan.
Odamlar va sahrodagi chorva mollari zaharli gazlardan zararlanmasligi uchun geologlar gazni yoqib yuborishga qaror qilishgan. Ular gaz bir necha kun yoki haftada yonib tugaydi deb hisoblashgan, biroq krater 50 yildan ortiq vaqt davomida yonishda davom etmoqda[1].
Tavsifi va turizm
Kraterning chuqurligi qariyb 30 metrni, diametri esa 69 metrni tashkil etadi. Undan chiqayotgan olov tillarining balandligi baʼzan 10-15 metrgacha yetadi.
„Doʻzax darvozasi“ Turkmanistonga keladigan xorijiy sayyohlar uchun eng asosiy diqqatga sazovor joy hisoblanadi. Ayniqsa, tunda kraterning sahro oʻrtasida yorugʻlik sochib turishi oʻzgacha manzara hosil qiladi. 2013-yilda mashhur sayyoh va tadqiqotchi George Kourounis krater tubiga tushgan va u yerdan ekstremal sharoitda yashay oladigan maxsus bakteriyalarni aniqlagan[3].
Oʻchirish harakatlari
Turkmaniston hukumati bir necha bor kraterni oʻchirish va gazni iqtisodiy maqsadlarda ishlatish masalasini koʻtargan.
- 2010-yilda mamlakat prezidenti Gurbanguli Berdimuhamedov kraterni yopish boʻyicha topshiriq bergan.
- 2018-yilda hukumat krater nomini rasman **„Qoraqum yogʻdusi“** (turkmancha: Garagum ýalkymy) deb oʻzgartirdi.
- 2022-yil yanvar oyida prezident ekologik zarar va tabiiy gaz isrofining oldini olish maqsadida kraterni oʻchirish yoʻlini topishni buyurdi, biroq hozirgi kunga qadar obyekt yonishda davom etmoqda[2].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 „What is the 'Door to Hell' in Turkmenistan?“. National Geographic (21-iyun 2021-yil).
- ↑ 2,0 2,1 „Turkmenistan's 'Gateway to Hell' fire still burns“. BBC News (25-fevral 2022-yil).
- ↑ „Explorer Immerses Himself in Turkmenistan's Burning Gas Crater“. National Geographic (16-iyul 2014-yil).