Doʻstmuhammadxon Baluj

Doʻstmuhammadxon Baluj
	; Sardor Mir Doʻstmuhammadxon Baranzay (chap tomonda birinchi boʻlib oʻtiribdi) o‘z yordamchilari va soqchilari bilan. Taxminan 1928-yil atroflari.
Tavalludi	Balujiston, Qojarlar davlati
Vafoti	1930-yil 16-yanvar; Tehron, Pahlaviylar Eroni

Doʻstmuhammadxon Baluj (shuningdek, Dustmuhammadxon Baluch; forscha: دوست محمد خان بلوچ‎‎, baluj tilida: امیر سردار دوست محمد خان بارانزی بلوچ) (vafoti: 1930-yil 16-yanvar) 1921-yildan 1928-yilgacha Eron (Gʻarbiy) Balujistonida hukmronlik qilgan hukmdor.

Biografiyasi

Doʻstmuhammadxon avvalgi baluj Barakzay (yoki Baranzay) hukmdori Mir Bahromxonning jiyani edi^[2]. 1921-yilda togʻasining oʻrniga hokimiyatni egallab, Bampurning hokimi sifatida Qojarlar davlati tomonidan tan olingan^[2]^[3]. Baluj Barakzaylar Fahraj–Bampur hamda Saravon ustidan nazorat oʻrnatgani, shuningdek, Makronning yirik shahar va qishloqlari hukmdorlari bilan qulay nikoh ittifoqlarini yoʻlga qoʻygani sababli Eron (Gʻarbiy) Balujistonidagi eng qudratli hokimiyatga aylangan edi^[2]. Doʻstmuhammad oʻzidan oldingi Mir Bahromxon barpo etgan siyosiy hokimiyatni mustahkamlashda sezilarli yutuqlarga erishdi. Bu, asosan, yanada manfaatli nikoh ittifoqlarini tuzish orqali amalga oshirildi^[2].

1924-yil mart oyida Eron Balujistonining Sarhadd tumani qabilalari ustidan nazorat rasman Eron hukumatiga topshirildi^[2]. Ushbu hudud qabilalari 1915—1916-yillarda britan okkupatsion kuchlari, jumladan, polkovnik Reginald Dyer boshchiligidagi qoʻshinlar Eronning ushbu hududiga kirganidan boshlab Britaniya hukumatidan subsidiyalar olib kelgan edi^[2]. Keyinchalik Eron hukumati Sarhadd tumani qabilalariga toʻlovlarni davom ettirish choralarini koʻrdi^[2]. Biroq hukumat bu majburiyatlarni toʻliq bajarmagani sababli, 1925 va 1926-yillar yozida Sarhaddda tartibsizliklar yuzaga keldi. Bunga ayrim eronlik harbiy amaldorlarning keskin choralar qoʻllashi hamda subsidiyalardan mahrum boʻlgan qabilalar oʻrtasidagi umumiy norozilik sabab boʻldi^[2]. Shunga qaramay, jiddiy harbiy toʻqnashuvlar sodir boʻlmadi va Eron hukumati qabilalarga qoʻshimcha kafolatlar bergach, tartibsizliklar barham topdi^[2].

1928-yilda yangi tashkil etilgan Eron Pahlaviy hukumati Rizoshoh Pahlaviy boshchiligida yana Balujistonga eʼtibor qaratish imkoniga ega boʻldi^[2]. Biroq Doʻstmuhammadxon boʻysunishdan bosh tortib, soʻnggi yillarda Sarhadd tumanidan janubdagi butun Balujiston viloyati boʻylab shakllantirgan ittifoqlar tarmogʻiga tayandi^[2]. Biroq xon ishonch bildirgan aynan shu ittifoqlar Eron hukumati generali Omonulloh Jahonbaniy hududga kirishi bilan parokanda boʻldi^[2]. Balujlarning Rigi, Gamshad-zay, Yormohammadzay va Ismoilzay qabilalari Doʻstmuhammaxonga qarshi Rizoshoh bilan ittifoq tuzdilar^[4]. Natijada, Doʻstmuhammadxon nisbatan kichik kuch va „ahamiyatli“ ittifoqchilarning oz qismi bilan yolgʻiz qoldi^[2]. Eron armiyasi uni osonlik bilan magʻlub etdi^[2]. Antropolog Brian Spoonerning taʼkidlashicha, „yana bir bor baluj siyosiy birligi nihoyatda moʻrt ekanligi isbotlandi“^[2]. Doʻstmuhammadxon oxir-oqibat Eron hukumati kuchlariga taslim boʻldi va Tehronda yashash sharti bilan afv etildi^[2]. Biroq Tehronga koʻchib oʻtganidan bir yil oʻtib, ov safarida qochishga muvaffaq boʻldi^[2]. Tez orada yana qoʻlga olindi va qochish vaqtida soqchisini oʻldirgani sababli qotillik ayblovi bilan osib oʻldirildi^[2].

Baluj Barakzaylarining qolgan qismi Britaniya hududiga koʻchib oʻtdi. Britaniyaliklar ularga Britaniya hududida qolish sharti bilan nafaqa toʻlab turdilar^[2]. Eronliklar esa Eron Balujistonini mahalliy hukmdorlar orqali boshqarishda davom etdilar^[2]. Jonmuhammad Bulediy Qasri Qandning sardori etib tayinlandi, Mehrabxon Bozorgzade esa Jaleqning sardori boʻldi^[2]. Eron hukumati, shuningdek, Bozorgzadega Doʻstmuhammadxon tortib olgan mulkini qaytarib berdi^[2]. Mohammadshoh Mir-Moradzay Sibning sardori etib tayinlandi. Nihoyat, Shahbozxon Bozorgzade esa Dezakning sardor lavozimini egalladi^[2].

Ahamiyati

Doʻstmuhammadxon oʻz qabilaviy fuqarolari va kichik baluj qabilalariga nisbatan tajovuzkor siyosat yuritgan^[5]. Natijada, bir guruh qabila yetakchilari oʻsha davrdagi Eron shohi Ahmadshoh Qojar (h. 1909–1925) huzuriga elchilar yuborib, Doʻstmuhammadxonga qarshi choralar koʻrish uchun Balujistonga hukumat qoʻshinlarini yuborishni soʻradilar^[5]. Balujistondagi oddiy aholi va raqobatchi qabilalar oʻrtasidagi bunday norozilik va eʼtirozlar, shuningdek, Kurdiston hamda Xuziston viloyatlaridagi oʻxshash holatlar, Eron hududidagi qudratli qabilaviy guruhlarni qurolsizlantirishga qaratilgan Rizoshoh siyosatini mahalliy aholi maʼqullashiga olib keldi^[5].

Merosi

Siyosatshunos Hamid Ahmadiy quyidagicha izohlaydi^[5]:

Eronning turli hududlarida Rizoshohning qabila yetakchilari bilan qurolli toʻqnashuvini Eron davlati rasman etnik ziddiyat va etnik bosim namunasi deya talqin qilgan boʻlsa-da, aslida bu koʻproq zamonaviy davlat bilan zamonaviylashuvdan oldingi davrga xos anʼanaviy ijtimoiy-siyosiy tuzilma oʻrtasidagi mojaro edi va etniklik hamda etnik ziddiyat masalasi bilan bogʻliqligi kamroq edi. Ayrim marksist siyosiy faollar hamda Eronning turli guruhlariga mansub etno-millatchi ziyolilar bu to‘qnashuvni Rizoshohning etnosentrik siyosati natijasi sifatida talqin qilgan boʻlsalar-da, bu daʼvoni isbotlovchi ishonchli hujjatlar taqdim etilmagan. Soʻnggi hujjatli tadqiqotlar ishonchli tarzda shuni koʻrsatadiki, Rizoshohning baluj Doʻstmuhammaxon, kurd Simko va arab Shayx Xazal bilan toʻqnashuvlari aslida davlat bilan qabila oʻrtasidagi qarama-qarshilikning namoyon boʻlishi edi, xolos.

Doʻstmuhammadxon baluj millatchiligi doirasida shahid sifatida qaraladi^[3].

Yana qarang

Manbalar

↑ „Jan 16: Shaheed Mir Dost Muhammad“ (2011-yil 16-yanvar). 2011-yil 26-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 26-fevral.
↑ ^2,00 ^2,01 ^2,02 ^2,03 ^2,04 ^2,05 ^2,06 ^2,07 ^2,08 ^2,09 ^2,10 ^2,11 ^2,12 ^2,13 ^2,14 ^2,15 ^2,16 ^2,17 ^2,18 ^2,19 ^2,20 ^2,21 ^2,22 Spooner, Brian (1988). ["BALUCHISTAN i. Geography, History and Ethnography (cont.)". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume III/6: Baḵtīārī tribe II–Banān. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 598-632 b. ISBN 978-0-71009-118-5. .
↑ ^3,0 ^3,1 Balland, D. (1988). ["BĀRAKZĪ". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume III/7: Banān–Bardesanes. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 742-745 b. ISBN 978-0-71009-119-2. .
↑ Ahmadi, Hamid (2013). "Political Elites and the Question of Ethnicity and Democracy in Iran: A Critical View". Iran and the Caucasus 17 (1): 84. doi:10.1163/1573384X-20130106.
↑ ^5,0 ^5,1 ^5,2 ^5,3 Ahmadi, Hamid (2013). "Political Elites and the Question of Ethnicity and Democracy in Iran: A Critical View". Iran and the Caucasus 17 (1): 84–85. doi:10.1163/1573384X-20130106.

[baluchsarmachar.wordpress.com-1] „Jan 16: Shaheed Mir Dost Muhammad“ (2011-yil 16-yanvar). 2011-yil 26-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 26-fevral.

[Spooner-2] 2,00 ^2,01 ^2,02 ^2,03 ^2,04 ^2,05 ^2,06 ^2,07 ^2,08 ^2,09 ^2,10 ^2,11 ^2,12 ^2,13 ^2,14 ^2,15 ^2,16 ^2,17 ^2,18 ^2,19 ^2,20 ^2,21 ^2,22 Spooner, Brian (1988). ["BALUCHISTAN i. Geography, History and Ethnography (cont.)". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume III/6: Baḵtīārī tribe II–Banān. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 598-632 b. ISBN 978-0-71009-118-5. .

[Balland-3] 3,0 ^3,1 Balland, D. (1988). ["BĀRAKZĪ". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume III/7: Banān–Bardesanes. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 742-745 b. ISBN 978-0-71009-119-2. .

[4] Ahmadi, Hamid (2013). "Political Elites and the Question of Ethnicity and Democracy in Iran: A Critical View". Iran and the Caucasus 17 (1): 84. doi:10.1163/1573384X-20130106.

[Ahmadi-5] 5,0 ^5,1 ^5,2 ^5,3 Ahmadi, Hamid (2013). "Political Elites and the Question of Ethnicity and Democracy in Iran: A Critical View". Iran and the Caucasus 17 (1): 84–85. doi:10.1163/1573384X-20130106.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]