Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Double Ratchet: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
'''Double Ratchet''' (o‘zbekcha: ''ikki tomonlama ratchet algoritmi'') — himoyalangan xabar almashish tizimlarida sessiya kalitlarini bosqichma-bosqich yangilash uchun mo‘ljallangan kriptografik algoritm.
'''Double Ratchet''' (oʻzbekcha: ''ikki tomonlama ratchet algoritmi'') — himoyalangan xabar almashish tizimlarida sessiya kalitlarini bosqichma-bosqich yangilash uchun moʻljallangan kriptografik algoritm.


Algoritm ikki tomon o‘rtasida avvaldan hosil qilingan umumiy maxfiy kalit asosida ishlaydi. U har bir yuborilgan yoki qabul qilingan xabar uchun yangi xabar kalitini hosil qiladi hamda muloqot davomida Diffie–Hellman kalitlarini yangilab boradi.<ref name="double-ratchet">[https://signal.org/docs/specifications/doubleratchet/ The Double Ratchet Algorithm]. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>
Algoritm ikki tomon oʻrtasida avvaldan hosil qilingan umumiy maxfiy kalit asosida ishlaydi. U har bir yuborilgan yoki qabul qilingan xabar uchun yangi xabar kalitini hosil qiladi hamda muloqot davomida Diffie–Hellman kalitlarini yangilab boradi.<ref name="double-ratchet">[https://signal.org/docs/specifications/doubleratchet/ The Double Ratchet Algorithm]. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>


Double Ratchet odatda dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qiluvchi boshqa kalitlarni kelishish protokoli bilan birga qo‘llaniladi. Bunday protokollarga X3DH yoki PQXDH misol bo‘la oladi.<ref name="x3dh">[https://signal.org/docs/specifications/x3dh/ The X3DH Key Agreement Protocol]. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref><ref name="pqxdh">[https://signal.org/docs/specifications/pqxdh/ The PQXDH Key Agreement Protocol]. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>
Double Ratchet odatda dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qiluvchi boshqa kalitlarni kelishish protokoli bilan birga qoʻllaniladi. Bunday protokollarga X3DH yoki PQXDH misol boʻla oladi.<ref name="x3dh">[https://signal.org/docs/specifications/x3dh/ The X3DH Key Agreement Protocol]. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref><ref name="pqxdh">[https://signal.org/docs/specifications/pqxdh/ The PQXDH Key Agreement Protocol]. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>


== Tarixi ==
== Tarixi ==


Double Ratchet algoritmi Trevor Perrin va Moxie Marlinspike tomonidan ishlab chiqilgan. Rasmiy spetsifikatsiyada Diffie–Hellman ratchet konsepsiyasining ayrim g‘oyalari OTR protokoliga borib taqalishi qayd etilgan.<ref name="double-ratchet" />
Double Ratchet algoritmi Trevor Perrin va Moxie Marlinspike tomonidan ishlab chiqilgan. Rasmiy spetsifikatsiyada Diffie–Hellman ratchet konsepsiyasining ayrim gʻoyalari OTR protokoliga borib taqalishi qayd etilgan.<ref name="double-ratchet" />


“Ratchet” atamasi kriptografik kalitlarni faqat oldinga yo‘nalishda yangilab borish tamoyilini anglatadi. Ushbu yondashuvda keyingi kalitlar hosil qilinadi, avvalgi kalitlar esa amalda qayta tiklanmasligi yoki ulardan oldingi xabarlarni ochish uchun foydalanilmasligi kerak.
“Ratchet” atamasi kriptografik kalitlarni faqat oldinga yoʻnalishda yangilab borish tamoyilini anglatadi. Ushbu yondashuvda keyingi kalitlar hosil qilinadi, avvalgi kalitlar esa amalda qayta tiklanmasligi yoki ulardan oldingi xabarlarni ochish uchun foydalanilmasligi kerak.


== Maqsadi ==
== Maqsadi ==
Double Ratchet algoritmining asosiy maqsadi xabar almashish sessiyasida kalitlarni muntazam yangilab borishdan iborat.
Double Ratchet algoritmining asosiy maqsadi xabar almashish sessiyasida kalitlarni muntazam yangilab borishdan iborat.


Algoritm quyidagi vazifalarni bajarishga mo‘ljallangan:
Algoritm quyidagi vazifalarni bajarishga moʻljallangan:


har bir xabar uchun alohida shifrlash kalitini hosil qilish;
har bir xabar uchun alohida shifrlash kalitini hosil qilish;
avvalgi xabar kalitlarining keyingi kalitlardan hosil qilinishining oldini olish;
avvalgi xabar kalitlarining keyingi kalitlardan hosil qilinishining oldini olish;
yangi Diffie–Hellman qiymatlari asosida sessiya kalitlarini yangilash;
yangi Diffie–Hellman qiymatlari asosida sessiya kalitlarini yangilash;
foydalanuvchilardan birining joriy kalitlari oshkor bo‘lgan taqdirda, keyingi muloqotda himoyani tiklash imkoniyatini yaratish;
foydalanuvchilardan birining joriy kalitlari oshkor boʻlgan taqdirda, keyingi muloqotda himoyani tiklash imkoniyatini yaratish;
kechikib kelgan yoki tartibsiz yetkazilgan xabarlarni qayta ishlash.
kechikib kelgan yoki tartibsiz yetkazilgan xabarlarni qayta ishlash.


Double Ratchet mustaqil xabar almashish tizimi emas. U odatda foydalanuvchilarni aniqlash, dastlabki sessiyani yaratish, xabarlarni yetkazib berish va fayllarni uzatish mexanizmlaridan iborat kattaroq kriptografik tizimning tarkibiy qismi sifatida qo‘llaniladi.<ref name="double-ratchet" />
Double Ratchet mustaqil xabar almashish tizimi emas. U odatda foydalanuvchilarni aniqlash, dastlabki sessiyani yaratish, xabarlarni yetkazib berish va fayllarni uzatish mexanizmlaridan iborat kattaroq kriptografik tizimning tarkibiy qismi sifatida qoʻllaniladi.<ref name="double-ratchet" />


== Asosiy tamoyili ==
== Asosiy tamoyili ==
Simmetrik kalitli ratchet xabar yuborilgan yoki qabul qilingan har bir safar kalit hosil qilish zanjirini yangilaydi.
Simmetrik kalitli ratchet xabar yuborilgan yoki qabul qilingan har bir safar kalit hosil qilish zanjirini yangilaydi.


Har bir yo‘nalish uchun alohida kalitlar zanjiri mavjud bo‘ladi:
Har bir yoʻnalish uchun alohida kalitlar zanjiri mavjud boʻladi:


yuborish zanjiri;
yuborish zanjiri;
Yuboruvchi yangi xabar yuborishdan oldin yuborish zanjiridan yangi xabar kalitini hosil qiladi. Qabul qiluvchi esa kelgan xabarni ochish uchun qabul qilish zanjiridan mos xabar kalitini hosil qiladi.
Yuboruvchi yangi xabar yuborishdan oldin yuborish zanjiridan yangi xabar kalitini hosil qiladi. Qabul qiluvchi esa kelgan xabarni ochish uchun qabul qilish zanjiridan mos xabar kalitini hosil qiladi.


Har bir xabar uchun alohida kalitdan foydalanish xabar kalitlarining bir-biridan ajratilganligini ta’minlashga yordam beradi. Eski xabar kaliti shifrlash yoki ochish jarayonidan keyin o‘chirib tashlanishi mumkin.<ref name="double-ratchet" />
Har bir xabar uchun alohida kalitdan foydalanish xabar kalitlarining bir-biridan ajratilganligini taʼminlashga yordam beradi. Eski xabar kaliti shifrlash yoki ochish jarayonidan keyin oʻchirib tashlanishi mumkin.<ref name="double-ratchet" />


=== Diffie–Hellman ratchet ===
=== Diffie–Hellman ratchet ===
Diffie–Hellman ratchet muloqot davomida yangi Diffie–Hellman kalit juftlarini yaratish orqali sessiya kalitlarini yangilaydi.
Diffie–Hellman ratchet muloqot davomida yangi Diffie–Hellman kalit juftlarini yaratish orqali sessiya kalitlarini yangilaydi.


Har bir tomon joriy ratchet kalit juftiga ega bo‘ladi. Yuborilgan xabar sarlavhasida odatda yuboruvchining joriy ratchet ochiq kaliti ko‘rsatiladi.
Har bir tomon joriy ratchet kalit juftiga ega boʻladi. Yuborilgan xabar sarlavhasida odatda yuboruvchining joriy ratchet ochiq kaliti koʻrsatiladi.


Tomonlardan biri boshqa tomondan yangi ratchet ochiq kalitini olganda, u yangi Diffie–Hellman hisoblashini bajaradi. Hosil qilingan qiymat asosiy kalitlar zanjiriga kiritiladi va undan yangi yuborish hamda qabul qilish zanjirlari uchun kalitlar hosil qilinadi.<ref name="double-ratchet" />
Tomonlardan biri boshqa tomondan yangi ratchet ochiq kalitini olganda, u yangi Diffie–Hellman hisoblashini bajaradi. Hosil qilingan qiymat asosiy kalitlar zanjiriga kiritiladi va undan yangi yuborish hamda qabul qilish zanjirlari uchun kalitlar hosil qilinadi.<ref name="double-ratchet" />


Diffie–Hellman ratchetning maqsadi faqat bitta kalitlar zanjiriga bog‘lanib qolmaslikdir. Agar tajovuzkor ma’lum bir vaqtda sessiyaning ayrim kalitlarini qo‘lga kiritsa, keyinchalik yaratilgan yangi Diffie–Hellman qiymati unga ma’lum bo‘lmasa, kelajakdagi xabar kalitlarini hisoblash imkoniyati kamayadi.<ref name="double-ratchet" />
Diffie–Hellman ratchetning maqsadi faqat bitta kalitlar zanjiriga bogʻlanib qolmaslikdir. Agar tajovuzkor maʼlum bir vaqtda sessiyaning ayrim kalitlarini qoʻlga kiritsa, keyinchalik yaratilgan yangi Diffie–Hellman qiymati unga maʼlum boʻlmasa, kelajakdagi xabar kalitlarini hisoblash imkoniyati kamayadi.<ref name="double-ratchet" />


=== Asosiy kalitlar zanjiri ===
=== Asosiy kalitlar zanjiri ===


Double Ratchetda asosiy kalitlar zanjiri mavjud bo‘ladi. Ushbu zanjir Diffie–Hellman hisoblashidan olingan yangi qiymatlarni qabul qiladi.
Double Ratchetda asosiy kalitlar zanjiri mavjud boʻladi. Ushbu zanjir Diffie–Hellman hisoblashidan olingan yangi qiymatlarni qabul qiladi.


Asosiy kalitlar zanjiri natijasida yangi yuborish va qabul qilish zanjirlari uchun kalitlar hosil qilinadi. Bu mexanizm simmetrik kalitli ratchetning oldingi xabarlar uchun himoyasini Diffie–Hellman ratchetning keyingi muloqot uchun himoyasi bilan birlashtiradi.<ref name="double-ratchet" />
Asosiy kalitlar zanjiri natijasida yangi yuborish va qabul qilish zanjirlari uchun kalitlar hosil qilinadi. Bu mexanizm simmetrik kalitli ratchetning oldingi xabarlar uchun himoyasini Diffie–Hellman ratchetning keyingi muloqot uchun himoyasi bilan birlashtiradi.<ref name="double-ratchet" />
yuboruvchi yuborish zanjiridan yangi xabar kalitini hosil qiladi;
yuboruvchi yuborish zanjiridan yangi xabar kalitini hosil qiladi;
xabar ushbu kalit yordamida shifrlanadi;
xabar ushbu kalit yordamida shifrlanadi;
yuboruvchi xabar sarlavhasiga ratchet ochiq kaliti va xabar tartib raqamiga oid ma’lumotlarni kiritadi;
yuboruvchi xabar sarlavhasiga ratchet ochiq kaliti va xabar tartib raqamiga oid maʼlumotlarni kiritadi;
qabul qiluvchi xabar sarlavhasini tekshiradi;
qabul qiluvchi xabar sarlavhasini tekshiradi;
agar yangi ratchet ochiq kaliti aniqlansa, Diffie–Hellman ratchet bosqichi bajariladi;
agar yangi ratchet ochiq kaliti aniqlansa, Diffie–Hellman ratchet bosqichi bajariladi;
xabar ochiladi va sessiya holati yangilanadi.<ref name="double-ratchet" />
xabar ochiladi va sessiya holati yangilanadi.<ref name="double-ratchet" />


Xabar sarlavhasida odatda quyidagi texnik ma’lumotlar bo‘ladi:
Xabar sarlavhasida odatda quyidagi texnik maʼlumotlar boʻladi:


yuboruvchining joriy ratchet ochiq kaliti;
yuboruvchining joriy ratchet ochiq kaliti;
joriy yuborish zanjiridagi xabar tartib raqami.
joriy yuborish zanjiridagi xabar tartib raqami.


Bu ma’lumotlar qabul qiluvchiga qaysi kalitlar zanjiridan foydalanish kerakligini aniqlashga yordam beradi.<ref name="double-ratchet" />
Bu maʼlumotlar qabul qiluvchiga qaysi kalitlar zanjiridan foydalanish kerakligini aniqlashga yordam beradi.<ref name="double-ratchet" />


== Tartibsiz yetkazilgan xabarlar ==
== Tartibsiz yetkazilgan xabarlar ==


Tarmoqlarda xabarlar kechikib kelishi, ayrim xabarlar vaqtincha yo‘qolishi yoki xabarlar tartibsiz yetkazilishi mumkin.
Tarmoqlarda xabarlar kechikib kelishi, ayrim xabarlar vaqtincha yoʻqolishi yoki xabarlar tartibsiz yetkazilishi mumkin.


Double Ratchet bunday holatlarni qayta ishlash uchun kechiktirilgan xabar kalitlarini vaqtincha saqlash imkoniyatini nazarda tutadi. Agar qabul qiluvchi keyingi tartib raqamli xabarni olsa, u o‘tkazib yuborilgan xabarlar uchun kalitlarni hisoblab, keyinchalik foydalanish uchun saqlashi mumkin.
Double Ratchet bunday holatlarni qayta ishlash uchun kechiktirilgan xabar kalitlarini vaqtincha saqlash imkoniyatini nazarda tutadi. Agar qabul qiluvchi keyingi tartib raqamli xabarni olsa, u oʻtkazib yuborilgan xabarlar uchun kalitlarni hisoblab, keyinchalik foydalanish uchun saqlashi mumkin.


Kechiktirilgan xabar yetib kelganda, unga mos saqlangan xabar kaliti ishlatiladi. Xabar muvaffaqiyatli ochilgandan so‘ng ushbu kalit o‘chiriladi.<ref name="double-ratchet" />
Kechiktirilgan xabar yetib kelganda, unga mos saqlangan xabar kaliti ishlatiladi. Xabar muvaffaqiyatli ochilgandan soʻng ushbu kalit oʻchiriladi.<ref name="double-ratchet" />


Kechiktirilgan xabar kalitlarini haddan tashqari ko‘p saqlash xotira sarfi va xizmat ko‘rsatishni rad etish hujumlari xavfini oshirishi mumkin. Shu sababli spetsifikatsiyada bunday kalitlar soni uchun oqilona cheklov belgilash hamda foydalanilmay qolgan kalitlarni vaqt o‘tishi bilan o‘chirish tavsiya etiladi.<ref name="double-ratchet" />
Kechiktirilgan xabar kalitlarini haddan tashqari koʻp saqlash xotira sarfi va xizmat koʻrsatishni rad etish hujumlari xavfini oshirishi mumkin. Shu sababli spetsifikatsiyada bunday kalitlar soni uchun oqilona cheklov belgilash hamda foydalanilmay qolgan kalitlarni vaqt oʻtishi bilan oʻchirish tavsiya etiladi.<ref name="double-ratchet" />


== Sarlavhani shifrlash ==
== Sarlavhani shifrlash ==


Double Ratchet algoritmining sarlavhani shifrlashga mo‘ljallangan varianti ham mavjud.
Double Ratchet algoritmining sarlavhani shifrlashga moʻljallangan varianti ham mavjud.


Oddiy variantda xabar sarlavhasi ratchet ochiq kaliti va xabarlarning tartib raqamlariga oid ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Ayrim holatlarda bu ma’lumotlar tashqi kuzatuvchiga qaysi xabarlar bitta sessiyaga tegishli ekanini yoki ularning ketma-ketligini taxmin qilish imkonini berishi mumkin.
Oddiy variantda xabar sarlavhasi ratchet ochiq kaliti va xabarlarning tartib raqamlariga oid maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. Ayrim holatlarda bu maʼlumotlar tashqi kuzatuvchiga qaysi xabarlar bitta sessiyaga tegishli ekanini yoki ularning ketma-ketligini taxmin qilish imkonini berishi mumkin.


Sarlavhani shifrlash variantida xabar sarlavhasi alohida simmetrik sarlavha kalitlari yordamida shifrlanadi. Bu mexanizm kuzatuvchining xabarlar sessiyasi va tartibi haqidagi ma’lumotlarni aniqlashini cheklashga xizmat qiladi.<ref name="double-ratchet" />
Sarlavhani shifrlash variantida xabar sarlavhasi alohida simmetrik sarlavha kalitlari yordamida shifrlanadi. Bu mexanizm kuzatuvchining xabarlar sessiyasi va tartibi haqidagi maʼlumotlarni aniqlashini cheklashga xizmat qiladi.<ref name="double-ratchet" />


== Xavfsizlik xususiyatlari ==
== Xavfsizlik xususiyatlari ==


=== Oldinga yo‘naltirilgan maxfiylik ===
=== Oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik ===


Double Ratchet oldinga yo‘naltirilgan maxfiylik xususiyatini ta’minlashga mo‘ljallangan.
Double Ratchet oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik xususiyatini taʼminlashga moʻljallangan.


Ushbu xususiyatga ko‘ra, tajovuzkor ma’lum vaqt nuqtasida sessiyaning joriy kalitini qo‘lga kiritsa, avvalgi xabarlar kalitlarini keyingi kalitlar asosida hisoblash imkoniyati cheklanadi.
Ushbu xususiyatga koʻra, tajovuzkor maʼlum vaqt nuqtasida sessiyaning joriy kalitini qoʻlga kiritsa, avvalgi xabarlar kalitlarini keyingi kalitlar asosida hisoblash imkoniyati cheklanadi.


Bu xususiyat xabar kalitlarining muntazam yangilanishi va oldingi kalitlarning o‘chirib tashlanishi bilan bog‘liq.<ref name="double-ratchet" />
Bu xususiyat xabar kalitlarining muntazam yangilanishi va oldingi kalitlarning oʻchirib tashlanishi bilan bogʻliq.<ref name="double-ratchet" />


=== Buzilishdan keyingi tiklanish ===
=== Buzilishdan keyingi tiklanish ===
Double Ratchet protokolida buzilishdan keyingi tiklanish xususiyati ham mavjud.
Double Ratchet protokolida buzilishdan keyingi tiklanish xususiyati ham mavjud.


Agar tajovuzkor ma’lum bir vaqtda yuborish yoki qabul qilish kalitlari zanjiriga ega bo‘lib qolsa, u kelajakdagi xabarlarni ochishga urinishi mumkin. Biroq tomonlar yangi Diffie–Hellman kalitlari bilan almashgandan so‘ng, yangi maxfiy qiymatlar asosida yangilangan kalitlar zanjiri hosil qilinadi.
Agar tajovuzkor maʼlum bir vaqtda yuborish yoki qabul qilish kalitlari zanjiriga ega boʻlib qolsa, u kelajakdagi xabarlarni ochishga urinishi mumkin. Biroq tomonlar yangi Diffie–Hellman kalitlari bilan almashgandan soʻng, yangi maxfiy qiymatlar asosida yangilangan kalitlar zanjiri hosil qilinadi.


Agar yangi Diffie–Hellman qiymati tajovuzkorga ma’lum bo‘lmasa, keyingi xabarlar uchun himoya darajasi qayta tiklanishi mumkin.<ref name="double-ratchet" />
Agar yangi Diffie–Hellman qiymati tajovuzkorga maʼlum boʻlmasa, keyingi xabarlar uchun himoya darajasi qayta tiklanishi mumkin.<ref name="double-ratchet" />


=== Xabar kalitlarining ajratilganligi ===
=== Xabar kalitlarining ajratilganligi ===


Double Ratchetda har bir xabar uchun alohida kalit hosil qilinadi. Shu sababli bitta xabar kalitining oshkor bo‘lishi boshqa xabarlar kalitlarini avtomatik ravishda oshkor qilmasligi kerak.
Double Ratchetda har bir xabar uchun alohida kalit hosil qilinadi. Shu sababli bitta xabar kalitining oshkor boʻlishi boshqa xabarlar kalitlarini avtomatik ravishda oshkor qilmasligi kerak.


Ushbu yondashuv xabarlar xavfsizligini sessiya darajasida emas, balki alohida xabarlar darajasida ajratishga yordam beradi.<ref name="double-ratchet" />
Ushbu yondashuv xabarlar xavfsizligini sessiya darajasida emas, balki alohida xabarlar darajasida ajratishga yordam beradi.<ref name="double-ratchet" />
== Cheklovlari va xavflar ==
== Cheklovlari va xavflar ==


Double Ratchet algoritmi xavfsizlik tizimining faqat bir qismini tashkil etadi. Uning himoya darajasi dastlabki kalitlarni kelishish protokoli, foydalanuvchi identifikatsiyasi, qurilma xavfsizligi va dasturiy amalga oshirish sifatiga ham bog‘liq.
Double Ratchet algoritmi xavfsizlik tizimining faqat bir qismini tashkil etadi. Uning himoya darajasi dastlabki kalitlarni kelishish protokoli, foydalanuvchi identifikatsiyasi, qurilma xavfsizligi va dasturiy amalga oshirish sifatiga ham bogʻliq.


Algoritm bilan bog‘liq ayrim cheklovlar quyidagilardan iborat:
Algoritm bilan bogʻliq ayrim cheklovlar quyidagilardan iborat:


u dastlabki umumiy maxfiy kalitni mustaqil yaratmaydi;
u dastlabki umumiy maxfiy kalitni mustaqil yaratmaydi;
foydalanuvchi identifikatsiya kalitlarini ishonchli tekshirish alohida mexanizmlarni talab qiladi;
foydalanuvchi identifikatsiya kalitlarini ishonchli tekshirish alohida mexanizmlarni talab qiladi;
qurilmadagi sessiya holati va yopiq kalitlar himoyalangan saqlanishi kerak;
qurilmadagi sessiya holati va yopiq kalitlar himoyalangan saqlanishi kerak;
xabarlar sarlavhasi standart variantda ayrim texnik metadata ma’lumotlarini oshkor qilishi mumkin;
xabarlar sarlavhasi standart variantda ayrim texnik metadata maʼlumotlarini oshkor qilishi mumkin;
xabar kalitlari yoki sessiya holatining noto‘g‘ri zaxiralangan nusxalari xavfsizlikka ta’sir qilishi mumkin;
xabar kalitlari yoki sessiya holatining notoʻgʻri zaxiralangan nusxalari xavfsizlikka taʼsir qilishi mumkin;
kechiktirilgan xabar kalitlarini haddan tashqari ko‘p saqlash xotira sarfi va xizmat ko‘rsatishni rad etish xavfini oshirishi mumkin.<ref name="double-ratchet" />
kechiktirilgan xabar kalitlarini haddan tashqari koʻp saqlash xotira sarfi va xizmat koʻrsatishni rad etish xavfini oshirishi mumkin.<ref name="double-ratchet" />


== Qo‘llanilishi ==
== Qoʻllanilishi ==


Double Ratchet asinxron himoyalangan xabar almashish tizimlarida qo‘llaniladi.
Double Ratchet asinxron himoyalangan xabar almashish tizimlarida qoʻllaniladi.


U odatda quyidagi tarkibiy qismlar bilan birga ishlatiladi:
U odatda quyidagi tarkibiy qismlar bilan birga ishlatiladi:
xabarlarni yetkazib berish serveri;
xabarlarni yetkazib berish serveri;
sessiyalarni boshqarish mexanizmi;
sessiyalarni boshqarish mexanizmi;
qurilmalar bo‘yicha alohida sessiyalarni yuritish tizimi.
qurilmalar boʻyicha alohida sessiyalarni yuritish tizimi.


Signal spetsifikatsiyalarida X3DH kabi asinxron kalitlarni kelishish protokollari orqali yaratilgan sessiyalarni Double Ratchet yordamida yuritish yondashuvi tavsiflangan.<ref name="x3dh" /><ref name="sesame">[https://signal.org/docs/specifications/sesame/ The Sesame Algorithm]. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>
Signal spetsifikatsiyalarida X3DH kabi asinxron kalitlarni kelishish protokollari orqali yaratilgan sessiyalarni Double Ratchet yordamida yuritish yondashuvi tavsiflangan.<ref name="x3dh" /><ref name="sesame">[https://signal.org/docs/specifications/sesame/ The Sesame Algorithm]. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.</ref>

2026-yil 20-noyabr, 04:30 dagi (joriy) koʻrinishi

Double Ratchet (oʻzbekcha: ikki tomonlama ratchet algoritmi) — himoyalangan xabar almashish tizimlarida sessiya kalitlarini bosqichma-bosqich yangilash uchun moʻljallangan kriptografik algoritm.

Algoritm ikki tomon oʻrtasida avvaldan hosil qilingan umumiy maxfiy kalit asosida ishlaydi. U har bir yuborilgan yoki qabul qilingan xabar uchun yangi xabar kalitini hosil qiladi hamda muloqot davomida Diffie–Hellman kalitlarini yangilab boradi.[1]

Double Ratchet odatda dastlabki umumiy maxfiy kalitni hosil qiluvchi boshqa kalitlarni kelishish protokoli bilan birga qoʻllaniladi. Bunday protokollarga X3DH yoki PQXDH misol boʻla oladi.[2][3]

Double Ratchet algoritmi Trevor Perrin va Moxie Marlinspike tomonidan ishlab chiqilgan. Rasmiy spetsifikatsiyada Diffie–Hellman ratchet konsepsiyasining ayrim gʻoyalari OTR protokoliga borib taqalishi qayd etilgan.[1]

“Ratchet” atamasi kriptografik kalitlarni faqat oldinga yoʻnalishda yangilab borish tamoyilini anglatadi. Ushbu yondashuvda keyingi kalitlar hosil qilinadi, avvalgi kalitlar esa amalda qayta tiklanmasligi yoki ulardan oldingi xabarlarni ochish uchun foydalanilmasligi kerak.

Double Ratchet algoritmining asosiy maqsadi xabar almashish sessiyasida kalitlarni muntazam yangilab borishdan iborat.

Algoritm quyidagi vazifalarni bajarishga moʻljallangan:

har bir xabar uchun alohida shifrlash kalitini hosil qilish; avvalgi xabar kalitlarining keyingi kalitlardan hosil qilinishining oldini olish; yangi Diffie–Hellman qiymatlari asosida sessiya kalitlarini yangilash; foydalanuvchilardan birining joriy kalitlari oshkor boʻlgan taqdirda, keyingi muloqotda himoyani tiklash imkoniyatini yaratish; kechikib kelgan yoki tartibsiz yetkazilgan xabarlarni qayta ishlash.

Double Ratchet mustaqil xabar almashish tizimi emas. U odatda foydalanuvchilarni aniqlash, dastlabki sessiyani yaratish, xabarlarni yetkazib berish va fayllarni uzatish mexanizmlaridan iborat kattaroq kriptografik tizimning tarkibiy qismi sifatida qoʻllaniladi.[1]

Asosiy tamoyili

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Double Ratchet ikki turdagi kalitlarni yangilash mexanizmini birlashtiradi:

simmetrik kalitli ratchet; Diffie–Hellman ratchet.

Ushbu ikki mexanizm birgalikda ishlagani uchun algoritm “Double Ratchet” deb ataladi.[1]

Simmetrik kalitli ratchet

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Simmetrik kalitli ratchet xabar yuborilgan yoki qabul qilingan har bir safar kalit hosil qilish zanjirini yangilaydi.

Har bir yoʻnalish uchun alohida kalitlar zanjiri mavjud boʻladi:

yuborish zanjiri; qabul qilish zanjiri.

Yuboruvchi yangi xabar yuborishdan oldin yuborish zanjiridan yangi xabar kalitini hosil qiladi. Qabul qiluvchi esa kelgan xabarni ochish uchun qabul qilish zanjiridan mos xabar kalitini hosil qiladi.

Har bir xabar uchun alohida kalitdan foydalanish xabar kalitlarining bir-biridan ajratilganligini taʼminlashga yordam beradi. Eski xabar kaliti shifrlash yoki ochish jarayonidan keyin oʻchirib tashlanishi mumkin.[1]

Diffie–Hellman ratchet

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Diffie–Hellman ratchet muloqot davomida yangi Diffie–Hellman kalit juftlarini yaratish orqali sessiya kalitlarini yangilaydi.

Har bir tomon joriy ratchet kalit juftiga ega boʻladi. Yuborilgan xabar sarlavhasida odatda yuboruvchining joriy ratchet ochiq kaliti koʻrsatiladi.

Tomonlardan biri boshqa tomondan yangi ratchet ochiq kalitini olganda, u yangi Diffie–Hellman hisoblashini bajaradi. Hosil qilingan qiymat asosiy kalitlar zanjiriga kiritiladi va undan yangi yuborish hamda qabul qilish zanjirlari uchun kalitlar hosil qilinadi.[1]

Diffie–Hellman ratchetning maqsadi faqat bitta kalitlar zanjiriga bogʻlanib qolmaslikdir. Agar tajovuzkor maʼlum bir vaqtda sessiyaning ayrim kalitlarini qoʻlga kiritsa, keyinchalik yaratilgan yangi Diffie–Hellman qiymati unga maʼlum boʻlmasa, kelajakdagi xabar kalitlarini hisoblash imkoniyati kamayadi.[1]

Asosiy kalitlar zanjiri

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Double Ratchetda asosiy kalitlar zanjiri mavjud boʻladi. Ushbu zanjir Diffie–Hellman hisoblashidan olingan yangi qiymatlarni qabul qiladi.

Asosiy kalitlar zanjiri natijasida yangi yuborish va qabul qilish zanjirlari uchun kalitlar hosil qilinadi. Bu mexanizm simmetrik kalitli ratchetning oldingi xabarlar uchun himoyasini Diffie–Hellman ratchetning keyingi muloqot uchun himoyasi bilan birlashtiradi.[1]

Ishlash jarayoni

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Double Ratchet sessiyasi odatda dastlabki umumiy maxfiy kalit va qabul qiluvchining ratchet ochiq kaliti bilan ishga tushiriladi.

Sessiya davomida quyidagi jarayonlar bajariladi:

yuboruvchi yuborish zanjiridan yangi xabar kalitini hosil qiladi; xabar ushbu kalit yordamida shifrlanadi; yuboruvchi xabar sarlavhasiga ratchet ochiq kaliti va xabar tartib raqamiga oid maʼlumotlarni kiritadi; qabul qiluvchi xabar sarlavhasini tekshiradi; agar yangi ratchet ochiq kaliti aniqlansa, Diffie–Hellman ratchet bosqichi bajariladi; qabul qiluvchi qabul qilish zanjiridan mos xabar kalitini hosil qiladi; xabar ochiladi va sessiya holati yangilanadi.[1]

Xabar sarlavhasida odatda quyidagi texnik maʼlumotlar boʻladi:

yuboruvchining joriy ratchet ochiq kaliti; oldingi yuborish zanjirining uzunligi; joriy yuborish zanjiridagi xabar tartib raqami.

Bu maʼlumotlar qabul qiluvchiga qaysi kalitlar zanjiridan foydalanish kerakligini aniqlashga yordam beradi.[1]

Tartibsiz yetkazilgan xabarlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tarmoqlarda xabarlar kechikib kelishi, ayrim xabarlar vaqtincha yoʻqolishi yoki xabarlar tartibsiz yetkazilishi mumkin.

Double Ratchet bunday holatlarni qayta ishlash uchun kechiktirilgan xabar kalitlarini vaqtincha saqlash imkoniyatini nazarda tutadi. Agar qabul qiluvchi keyingi tartib raqamli xabarni olsa, u oʻtkazib yuborilgan xabarlar uchun kalitlarni hisoblab, keyinchalik foydalanish uchun saqlashi mumkin.

Kechiktirilgan xabar yetib kelganda, unga mos saqlangan xabar kaliti ishlatiladi. Xabar muvaffaqiyatli ochilgandan soʻng ushbu kalit oʻchiriladi.[1]

Kechiktirilgan xabar kalitlarini haddan tashqari koʻp saqlash xotira sarfi va xizmat koʻrsatishni rad etish hujumlari xavfini oshirishi mumkin. Shu sababli spetsifikatsiyada bunday kalitlar soni uchun oqilona cheklov belgilash hamda foydalanilmay qolgan kalitlarni vaqt oʻtishi bilan oʻchirish tavsiya etiladi.[1]

Sarlavhani shifrlash

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Double Ratchet algoritmining sarlavhani shifrlashga moʻljallangan varianti ham mavjud.

Oddiy variantda xabar sarlavhasi ratchet ochiq kaliti va xabarlarning tartib raqamlariga oid maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. Ayrim holatlarda bu maʼlumotlar tashqi kuzatuvchiga qaysi xabarlar bitta sessiyaga tegishli ekanini yoki ularning ketma-ketligini taxmin qilish imkonini berishi mumkin.

Sarlavhani shifrlash variantida xabar sarlavhasi alohida simmetrik sarlavha kalitlari yordamida shifrlanadi. Bu mexanizm kuzatuvchining xabarlar sessiyasi va tartibi haqidagi maʼlumotlarni aniqlashini cheklashga xizmat qiladi.[1]

Xavfsizlik xususiyatlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Double Ratchet oldinga yoʻnaltirilgan maxfiylik xususiyatini taʼminlashga moʻljallangan.

Ushbu xususiyatga koʻra, tajovuzkor maʼlum vaqt nuqtasida sessiyaning joriy kalitini qoʻlga kiritsa, avvalgi xabarlar kalitlarini keyingi kalitlar asosida hisoblash imkoniyati cheklanadi.

Bu xususiyat xabar kalitlarining muntazam yangilanishi va oldingi kalitlarning oʻchirib tashlanishi bilan bogʻliq.[1]

Buzilishdan keyingi tiklanish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Double Ratchet protokolida buzilishdan keyingi tiklanish xususiyati ham mavjud.

Agar tajovuzkor maʼlum bir vaqtda yuborish yoki qabul qilish kalitlari zanjiriga ega boʻlib qolsa, u kelajakdagi xabarlarni ochishga urinishi mumkin. Biroq tomonlar yangi Diffie–Hellman kalitlari bilan almashgandan soʻng, yangi maxfiy qiymatlar asosida yangilangan kalitlar zanjiri hosil qilinadi.

Agar yangi Diffie–Hellman qiymati tajovuzkorga maʼlum boʻlmasa, keyingi xabarlar uchun himoya darajasi qayta tiklanishi mumkin.[1]

Xabar kalitlarining ajratilganligi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Double Ratchetda har bir xabar uchun alohida kalit hosil qilinadi. Shu sababli bitta xabar kalitining oshkor boʻlishi boshqa xabarlar kalitlarini avtomatik ravishda oshkor qilmasligi kerak.

Ushbu yondashuv xabarlar xavfsizligini sessiya darajasida emas, balki alohida xabarlar darajasida ajratishga yordam beradi.[1]

Cheklovlari va xavflar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Double Ratchet algoritmi xavfsizlik tizimining faqat bir qismini tashkil etadi. Uning himoya darajasi dastlabki kalitlarni kelishish protokoli, foydalanuvchi identifikatsiyasi, qurilma xavfsizligi va dasturiy amalga oshirish sifatiga ham bogʻliq.

Algoritm bilan bogʻliq ayrim cheklovlar quyidagilardan iborat:

u dastlabki umumiy maxfiy kalitni mustaqil yaratmaydi; foydalanuvchi identifikatsiya kalitlarini ishonchli tekshirish alohida mexanizmlarni talab qiladi; qurilmadagi sessiya holati va yopiq kalitlar himoyalangan saqlanishi kerak; xabarlar sarlavhasi standart variantda ayrim texnik metadata maʼlumotlarini oshkor qilishi mumkin; xabar kalitlari yoki sessiya holatining notoʻgʻri zaxiralangan nusxalari xavfsizlikka taʼsir qilishi mumkin; kechiktirilgan xabar kalitlarini haddan tashqari koʻp saqlash xotira sarfi va xizmat koʻrsatishni rad etish xavfini oshirishi mumkin.[1]

Qoʻllanilishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Double Ratchet asinxron himoyalangan xabar almashish tizimlarida qoʻllaniladi.

U odatda quyidagi tarkibiy qismlar bilan birga ishlatiladi:

dastlabki kalitlarni kelishish protokoli; foydalanuvchilar identifikatsiyasi; xabarlarni autentifikatsiyalangan shifrlash mexanizmi; xabarlarni yetkazib berish serveri; sessiyalarni boshqarish mexanizmi; qurilmalar boʻyicha alohida sessiyalarni yuritish tizimi.

Signal spetsifikatsiyalarida X3DH kabi asinxron kalitlarni kelishish protokollari orqali yaratilgan sessiyalarni Double Ratchet yordamida yuritish yondashuvi tavsiflangan.[2][4]

Shuningdek qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

X3DH PQXDH Diffie–Hellman kalit almashinuvi Elliptik egri chiziqli kriptografiya HKDF Signal protokoli Uchdan uchgacha shifrlash Kalitlarni kelishish protokoli

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 The Double Ratchet Algorithm. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.
  2. ↑ 2,0 2,1 The X3DH Key Agreement Protocol. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.
  3. ↑ The PQXDH Key Agreement Protocol. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.
  4. ↑ The Sesame Algorithm. Signal. Qaraldi: 23-iyun 2026-yil.

Tashqi havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Double Ratchet rasmiy spetsifikatsiyasi X3DH rasmiy spetsifikatsiyasi Sesame algoritmi spetsifikatsiyasi

Turkum protokollar Turkum kalitli kriptografiya Turkum xavfsizligi Turkum boshqarish Turkum xabar almashish