Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Derg: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi

2026-yil 20-noyabr, 03:43 dagi (joriy) koʻrinishi

Sotsialistik Efiopiyaning Muvaqqat harbiy hukumati
amh. የኅብረተሰብአዊት ኢትዮጵያ ጊዜያዊ ወታደራዊ መንግሥት
Ye-Hebratasabʼāwit Ītyōṗṗyā Gizéyāwi Watādarāwi Mangeśt

Tarixiy davlat
← Flag of Ethiopia (1897–1974)
1974 — 1987


Flag of Ethiopia (1987–1991) →
Flag of Ethiopia (1975–1987, with emblem) Emblem of the Provisional Military Government of Socialist Ethiopia
Bayroq Gerb
Madhiya
ኢትዮጵያ, ኢትዮጵያ, ኢትዮጵያ ቅደሚ
Ītyoṗya, Ītyoṗya, Ītyoṗya, qidä mī
("Efiopiya, Efiopiya, Efiopiya birinchi bo‘ladi")
Fayl:Ethiopia, Ethiopia, Ethiopia be first (instrumental).ogg
Pdr ethiopia
Poytaxti Addis-Abeba
Dini Ateistik davlat
Pul birligi Efiopiya birri
Rasmiy tili Amhara
Maydoni 1,221,900 km² (1987)
Aholisi 46,706,229 (1987)
Boshqaruv shakli Totalitar harbiy xunta ostidagi unitar marksistik-leninistik davlat
Davlat rahbari
 - 1974 Aman Andom (Vazifasini bajaruvchi)
 - 1974 Mengistu Haile Mariam (Vazifasini bajaruvchi)
 - 1974–1977 Tafari Benti
 - 1977–1987 Mengistu Haile Mariam
Press kotib
 - 1974 Aman Andom
Etnoxoronim Efiopiyalik
Tarix
 -  1974-yil 12-sentyabr Davlat to‘ntarishi
 -  1975-yil 21-mart Monarxiyaning bekor qilindi
 -  1987-yil 22-fevral Konstitutsiya qabul qilindi

Muvaqqat harbiy-maʼmuriy kengash (MHMK), “Derg” (amh. ደርግ — kengash, qoʻmita) nomi bilan ham mashhur — 1974–1987 yillarda Efiopiyadagi oliy kollegial davlat hokimiyati organi.

1987-yilda yangi konstitutsiya qabul qilingach, VHMK tugatildi, uning funksiyalari Efiopiya Xalq Demokratik Respublikasining Milliy Majlisi, Davlat Kengashi va Prezidentiga oʻtdi.

1970-yillarning boshlariga kelib tuzum butunlay obroʻsi tushdi: imperator siyosiy maydonda ham, xalq orasida ham har tomondan tanqidlarga uchray boshladi. Keyingi voqealarga turtki boʻlgan omil 1972–1974 yillardagi ocharchilik oqibatida odamlarning ommaviy halok boʻlishi boʻldi.

Derg
Yuqori martabali Derg a’zolari: Mengistu Haile Mariam, Tafari Benti va Atnafu Abate

1974-yilda iqtisodiyotni sogʻlomlashtirish choralari keskin narxlarning oshishiga olib keldi va ommaviy norozilik namoyishlariga sabab boʻldi. Vaziyatdan oʻsha yili yozda paydo boʻlgan, marksizmga moyil ofitserlar guruhi – “Derg” foydalandi. Monarxiyani tugatish jarayoni “sirgʻaluvchi (asta-sekin) toʻntarish” nomi bilan mashhur boʻldi. Kuzning oʻrtalariga kelib “Derg” barcha maʼmuriy resurslarni oʻz nazoratiga oldi va sotsializm qurish yoʻlini eʼlon qildi. Taxtdan agʻdarilgan imperator Hayle Selassiye I 1975-yil 27-avgustda vafot etdi, uning oʻlimiga rasmiy sabab sifatida sogʻligʻining yomonligi koʻrsatildi[1]. 1976–1977 yillarda “Derg” oʻz mavqeini mustahkamlash uchun “qizil terror” siyosatini qoʻlladi — bu nafaqat royalistlar va separatistlarga, balki soʻl kuchlarga qarshi ham qaratilgan edi. Deyarli darhol Efiopiyada fuqarolar urushi boshlandi, unda tuzumga ham oʻng kuchlar (Efiopiya Demokratik Ittifoqi, yetakchisi — Mangasha Seyyum), ham soʻl kuchlar (Efiopiya Xalq-Inqilobiy Partiyasi, yetakchilari — Berhanemeskel Reda, Tesfaye Debessaye, Kiflu Tadesse) qarshi turdi. Shuningdek, turli tashkilotlar, populistik va separatistik harakatlar ham ishtirok etdi (Tigray Xalq Ozodlik Fronti — yetakchilar Abay Tsehaye, Seyyum Mesfin, Meles Zenaui; Eritreya Xalq Ozodlik Fronti — yetakchi Isayyas Afevorki va boshqalar).

Bu bosqichda “Derg”ning yetakchisi Mengistu Hayle Mariam boʻldi. 1975–1991 yillarda SSSR va Sharqiy Yevropaning ayrim mamlakatlari Mariam tuzumiga har tomonlama yordam koʻrsatdi.

Ethiopia under the rule of Mengistu Haile Mariam
Ko‘chada Mengistu portreti

Mamlakatning janubi-sharqida, Ogadenda, somali armiyasi etnik somalilarning separatistik harakatini faol qoʻllab-quvvatlab, Ogadeni ajratib olib, oʻziga qoʻshib olishga urindi. 1977–1978 yillardagi Ogaden urushida Efiopiyaga Somaliga qarshi kurashda Kuba, SSSR va Janubiy Yaman yordam koʻrsatdi.

Ethiopian army soldiers huge rally in support of the Derg military junta
Efiopiya armiyasi askarlari Derg rejimini qo‘llab-quvvatlab namoyish o‘tkazmoqda; ularning ko‘pchiligi rejim targ‘ibot varaqalarini qo‘llarida tutib turibdi.

Sotsializm qurish siyosati Efiopiyani iqtisodiy tanazzulga olib keldi. Qishloq xoʻjaligini jamoalashtirish siyosati esa qishloq xoʻjaligining yemirilishiga sabab boʻldi. 1984-yilda mamlakatda ocharchilik oqibatida 1 million kishi halok boʻldi.

Davlat tuzilishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1974-yildan boshlab butun hokimiyat “Vaqtinchalik Harbiy-Maʼmuriy Kengash” (VHMK) qoʻlida boʻldi. VHMKning oliy organi — VHMK qurultoyi. U 32 aʼzodan iborat Markaziy Qoʻmitani va 16 aʼzodan iborat Doimiy qoʻmitani saylaydi, ichki va tashqi siyosatning asosiy yoʻnalishlarini belgilaydi, byudjetlarni, rivojlanish rejalarini tasdiqlaydi, mudofaa va davlat xavfsizligi vazifalarini belgilaydi, shartnomalarni ratifikatsiya qiladi, davlat organlari va jamoat tashkilotlarini tuzish yoki tugatish haqida qarorlar qabul qiladi, urush yoki favqulodda holat eʼlon qiladi, VHMK aʼzolarini tayinlaydi yoki lavozimidan ozod etadi va hokazo. VHMK Markaziy Qoʻmitasi ichki va tashqi siyosatni umumiy boshqarishni amalga oshiradi, VHMK Doimiy qoʻmitasi esa siyosiy-ideologik rahbarlikni va Milliy-demokratik inqilob Dasturining bajarilishini nazorat qiladi. Davlat va hukumat boshligʻi — VHMK raisi hisoblanadi. 1975-yil sentyabr oyidan boshlab yangi davlat gerbi va davlat bayrogʻi tasdiqlandi.

Maʼmuriy boʻlinishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Provinsiyalar Aholisi, ming kishi (1975) Markazi Maydoni
Arussi 954,1 Asella 23,5 ming km²
Bale 767,5 Goba 124,6 ming km²
Begemdir va Simen 1797,4 Gondar 74,2 ming km²
Gemu-Gofa 875,9 Arba-Minch 39,5 ming km²
Gojam 1784,0 Debre-Markos 61,6 ming km²
Illubabor 681,2 Mettu 47,4 ming km²
Kefa 1413,7 Jimma 54,6 ming km²
Sidamo 2457,1 Auasa 117,3 ming km²
Tigre 1892,0 Makale 65,9 ming km²
Uolega 1767,9 Nekemte 71,2 ming km²
Uolla 2285,7 Desse 79,4 ming km²
Harar 2735,5 Harare 259,7 ming km²
Shoa 5565,4 Addis-Abeba 85,4 ming km²
Eritreya 2124,7 Asmera 117,6 ming km²

Qurolli kuchlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Ethiopian military parade, circa 1978
Harbiy parad, taxminan 1978-yil

Efiopiya qurolli kuchlari quruqlik qoʻshinlari, harbiy-havo kuchlari va harbiy-dengiz kuchlaridan iborat boʻlib, 1978-yilda qayta tashkil etish va qayta qurollantirish bosqichida edi. Ular (qurolli kuchlar) ustidan rahbarlikni 1977-yil avgustida tuzilgan Milliy inqilobiy operativ qoʻmondonlik amalga oshiradi.

Efiopiya — agrar mamlakat, iqtisodiy jihatdan Afrikadagi eng kam rivojlangan davlatlardan biri edi. 1974-yilda yalpi ichki mahsulot 5586 million birrni tashkil qilgan, jumladan, qishloq xoʻjaligi ulushi — 48%, sanoat — 9%, qurilish — 4%, savdo — 9%, transport va aloqa — 5%. Aholi jon boshiga milliy daromad qariyb 80 AQSh dollarini tashkil etgan (1974). Qishloq xoʻjaligida yetakchi oʻrin dehqonchilik (don ekinlari) va chorvachilikka, shuningdek, qahva yetishtirishga tegishli. Sanoatda esa oziq-ovqat va toʻqimachilik tarmoqlari ustunlik qiladi.

Qishloq xoʻjaligi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotda yetakchi oʻrin tutadi. Mamlakatning shimolida koʻchma dehqonchilik tizimi qoʻllaniladi, boshqa hududlarda esa oʻrmonlarni kuydirib yer ochish usuli mavjud. Yer haydash texnikasining orqada qolganligi va oʻgʻitlarning yoʻqligi tufayli hosildorlik past edi. Qishloq xoʻjaligining texnik jihozlanishini oshirish choralari koʻrilgan. Haydaladigan yerlarga (1975-yilda) hududning 11,2% qismi (shundan 1,7% — boʻsh yotgan yerlar) toʻgʻri keladi, oʻtloq va yaylovlarga esa 53%.

Qayta ishlash sanoatining ulushi yalpi milliy mahsulotning (1974-yilda) 8% dan ortiqni, togʻ-kon sanoati ulushi esa 1% dan kamini tashkil qiladi. Oltin davlatga qarashli konlarda – Kibre-Mengistda (Adola, Sidamo provinsiyasi), shuningdek, Gʻarbiy Efiopiya daryolarida va Eritreyada oz miqdorda qazib olingan; 1975–76 yillarda taxminan 1 tonna oltin qazib olingan. Davlat konlarida, Yubdoda (Uollega provinsiyasi) oz miqdorda platina qazib olingan. Eritreyada, Massaua va Assaba yaqinida, dengiz suvidan osh tuzi bugʻlatib olingan (1976/77-yillarda 220 ming tonna). Danakil choʻlida kaliy tuzlari, shuningdek, oz miqdorda oltingugurt va gips qazib olingan; Maglallada — marganets rudalari.

Temir yoʻllarning uzunligi — 1,1 ming km (1975). Temir yoʻl (iz kengligi 1000 mm) Addis-Abebani Jibuti (Jibuti Respublikasi) bilan bogʻlaydi, uzunligi 781 km; Massauani bilan Asmara va Akordat (960 mm) — 306 km, keyinroq esa Bishoga ulangan. Yuk asosan avtomobil transportida tashiladi. Avtomobil yoʻllari — 25 ming km, shundan yil boʻyi qatnovga yaroqlilari — 9 ming km (1975). Yoʻllar Addis-Abebani Jibuti, Massaua va Assab portlari hamda mamlakat ichki qismidagi maʼmuriy markazlar bilan bogʻlaydi.

Tashqi savdosi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1976-yilda (million birr) eksport 579,9, import esa 664,6 ni tashkil etdi. Eksport qiymatida qishloq xoʻjaligi mahsulotlari 80—90 % gacha yetgan. Asosiy eksport mahsuloti (1976) — qahva (eksport qiymatining 26%); shuningdek, Efiopiya yogʻli urugʻlar va dukkaklilarni (25,7%), teri va junlarni (6%), zigʻir urugʻi, murch, mumni ham eksport qilgan. Importda asosan keng isteʼmol mollari, sanoat xomashyosi, neft mahsulotlari, avtomobillar, mashinalar, uskunalar va metallar ustunlik qilgan. Asosiy tashqi savdo hamkorlari: AQSh (eksport ulushi 17%, import 18% — 1975-yilda), Yaponiya (9% va 12%), GFR (11% va 10%), Italiya, SSSR, Arabiston yarim oroli mamlakatlari. 1967-yildan beri Efiopiyada sovet-efiopiya savdo kompaniyasi “Efso Trading” muvaffaqiyatli faoliyat yuritgan.

Pul birligi - Efiopiya birri. Davlat qarzi 797,3 mln birr.

  1. ↑ подробнее об этом см. Sauldie M. Ethiopia. Dawn of the Red Star. Р. 180—181.