Chichen-itsa: Versiyalar orasidagi farq
Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Chichen-itsa | Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | ||
{{Bilgiquti qadimiy manzilgoh}} | |||
'''Chichen-itsa''' (ayrim hollarda '''Chichen Itza''' shakli ham qoʻllanadi) — Yukatan yarim orolining shimolidagi mayyalarning siyosiy va madaniy markazi. Milodiy <nowiki>VIII</nowiki> asrda barpo etilgan deb taxmin etiladi. <nowiki>X</nowiki> asrda tolteklar tomonidan bosib olingan. <nowiki>XI</nowiki> asr oʻrtalaridan Chichen-itsa tolteklarning Yukatandagi davlati poytaxtiga aylangan. Mayyapana, Ushmal va Itsmal kabi shahardavlatlar qoʻshinlari tomonidan 1178-yil vayron qilingan. Ispanlar istilosi davrida (<nowiki>XVI</nowiki> asr oʻrtasi) Chichen-itsa xaroba holatida boʻlgan. Chichen-itsa hududida bir necha marta qazishma ishlari olib borilgan. Mayyatolteklarga mansub eng muhim meʼmoriy obidalarga „Qizil uy“, „Ayol monastiri“, „Cherkov“, „Qorakoʻl“ rasadxonasi, „Jangchilar ibodatxonasi“, Kukulkan ibodatxona ehromi („Kastilo“), toʻp oʻynashga moʻljallangan katta stadion va boshqalarni kiritish mumkin. Koʻplab monumentaldekorativ haykaltaroshlik namunalari va devoriy rasmlar topilgan. | |||
'''Chichen-itsa'''<ref group="nb">{{IPAc-en|tʃ|iː|ˈ|tʃ|ɛ|n|_|iː|ˈ|t|s|ɑː}} {{respell|chee|CHEN|_|eet|SAH}}, {{lang-es|Chichén Itzá}} {{IPA-es|tʃiˈtʃen iˈtsa|}}; ({{harvnb|Barrera Vásquez|1980}}) [[Itza xalqi|"Itza]] xalqining qudugʻi ogʻzida"</ref> (koʻpincha ''Chichen Itza'' va anʼanaviy tarzda Yukatek Mayya deb yoziladi) Terminal klassik davridagi Mayya xalqi tomonidan qurilgan Kolumbiyagacha choʻzilgan katta shahar edi. Arxeologik joy [[Meksika]]ning [[Yukatan (shtat)|Yukatan shtati]] Tinum munitsipalitetida joylashgan<ref>Gobierno del Estado de Yucatán 2007.</ref>. | |||
Chichen-itsa Shimoliy Mayya pasttekisligida kech klassik davrdan (taxminan eramizning 600-900-yillari) to terminal klassik davrigacha (milodiy 800-900-yillar) va [[Mezoamerika xronologiyasi|postklassik]] davrning dastlabki qismida ham (milodiy 900-1200-yillar) asosiy markaz boʻlgan. Hududda Meksikaning markaziy qismida va Shimoliy Mayya pasttekisligidagi [[Puuc]] va Chenesda ishlatilgan bezaklarini eslatuvchi koʻplab [[Mayya arxitekturasi|meʼmoriy]] uslublarni koʻrish mumkin. Markaziy meksika uslublarining mavjudligi bir vaqtlar markaziy Meksikadan toʻgʻridan-toʻgʻri migratsiya qilinish yoki hududning bosib olinishi sababli, deb hisoblangan, ammo koʻpchilik zamonaviy talqinlar bu nomayya uslublarining mavjudligini koʻproq madaniy tarqalish natijasi, deb oʻylashadi. | |||
Chichen-itsa eng yirik Mayya shaharlaridan biri boʻlgan. U keyinchalik [[Mesoamerika]]n adabiyotida tilga olingan afsonaviy buyuk shaharlardan biri yoki ''[[Tollan]]s'' boʻlgan boʻlishi ham mumkin<ref name="SharerTraxler06p562">{{Harvard citation no brackets|Sharer|Traxler|2006|p=562}}</ref>. Shahar Mayya dunyosidagi eng xilma-xil aholiga ega boʻlgan, bu manzilgohdagi meʼmorchilik uslublarining xilma-xilligiga hissa qoʻshgan, degan taxminlar mavjud<ref name="Miller99p26">{{Harvard citation no brackets|Miller|1999|p=26}}</ref>. | |||
Chichen Itza xarobalari federal mulkdir va mazkur manzilgohni boshqarish Meksikaning [[Instituto National de Antropología va Historia|Instituto Nacional de Antropología e Historia]] (Milliy Antropologiya va Tarix instituti) tomonidan amalga oshiriladi. Yodgorliklar ostidagi yer 2010-yil 29-martgacha, Yukatan shtati tomonidan sotib olingunga qadar xususiy mulkdoq qoʻlida boʻlgan<ref group="nb">Concerning the legal basis of the ownership of Chichen and other sites of patrimony, see Breglia (2006), in particular Chapter 3, „Chichen Itza, a Century of Privatization“. Regarding ongoing conflicts over the ownership of Chichen Itza, see Castañeda (2005). Regarding purchase, see „Yucatán: paga gobierno 220 mdp por terrenos de Chichén Itzá,“ La Jornada, 30 March 2010, retrieved 30 March 2010 from [http://www.jornada.unam.mx/2010/03/30/index.php?section=cultura&article=a06n1cu jornada.unam.mx]</ref>. | |||
Chichen-itsa Meksikadagi eng koʻp tashrif buyuriladigan arxeologik obidalardan biri boʻlib, 2017-yilda 2,6 milliondan ortiq sayyoh bu hududga kelganligi qayd etilgan<ref name="visitors">{{Veb manbasi |url=http://www.estadisticas.inah.gob.mx/ |sarlavha=Estadística de Visitantes |til=es |nashriyot=[[INAH]] |qaralgan sana=25 March 2018 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20120708021202/http://www.estadisticas.inah.gob.mx/ |arxivsana=8 July 2012}}</ref>. | |||
== Galereya == | |||
<gallery widths="190px" heights="180px" mode="packed"> | |||
File:Chichén Itzá Mayan observatory.jpg|El Caracol, Chichen-itsadagi obsercatoriya | |||
File:Temple of the Warriors, Chichen Itza1986.jpg|Jangchilar ibodatxonasi 1986-yil — Katta stollar ibodatxonasi, chap tomonda, oʻsha paytda tiklanmagan edi. | |||
File:Chichén Itzá Goal.jpg|Tosh uzuk {{convert|9|m|ft|abbr=on}} Buyuk Ballcourt qavatida joylashgan | |||
File:Platform of Venus Chichen Itza 02.JPG|Buyuk Plazadagi Venera platformasi | |||
File:Chichén Itzá pyramid.jpg|Kukulcán piramidasi | |||
File:Chichen Itza-27527-13.jpg|"La Iglesia" ning gʻarbiy qismidagi mozaika | |||
File:Chichen-Itzá 16.jpg|Mozikalar | |||
File:Serpent head at the base of El Castillo.jpg|Kukulcán (El-Kastilo) zinapoyalaridan birining tagidagi tukli ilon haykali | |||
File:Brooklyn Museum - Las Monjas Chichen Itza Yucatan - Frederick Catherwood.jpg|Rohibalar (Chichen-itsa), (1843-yil [[Friderick Catherwood]]<ref>{{veb manbasi|url=https://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/15453|title=Las Monjas, Chichen Itza, Yucatan|year=1843|website=[[Brooklyn Museum]]|qaralgan sana=2024-05-20|arxivsana=2023-01-22|arxivurl=https://web.archive.org/web/20230122165423/https://www.brooklynmuseum.org/opencollection/objects/15453}}</ref>. | |||
</gallery> | |||
== Izohlar == | |||
<references group="nb"/> | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
{{OʻzME}} | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
Chichen-itsa (ayrim hollarda Chichen Itza shakli ham qoʻllanadi) — Yukatan yarim orolining shimolidagi mayyalarning siyosiy va madaniy markazi. Milodiy VIII asrda barpo etilgan deb taxmin etiladi. X asrda tolteklar tomonidan bosib olingan. XI asr oʻrtalaridan Chichen-itsa tolteklarning Yukatandagi davlati poytaxtiga aylangan. Mayyapana, Ushmal va Itsmal kabi shahardavlatlar qoʻshinlari tomonidan 1178-yil vayron qilingan. Ispanlar istilosi davrida (XVI asr oʻrtasi) Chichen-itsa xaroba holatida boʻlgan. Chichen-itsa hududida bir necha marta qazishma ishlari olib borilgan. Mayyatolteklarga mansub eng muhim meʼmoriy obidalarga „Qizil uy“, „Ayol monastiri“, „Cherkov“, „Qorakoʻl“ rasadxonasi, „Jangchilar ibodatxonasi“, Kukulkan ibodatxona ehromi („Kastilo“), toʻp oʻynashga moʻljallangan katta stadion va boshqalarni kiritish mumkin. Koʻplab monumentaldekorativ haykaltaroshlik namunalari va devoriy rasmlar topilgan.
Chichen-itsa[nb 1] (koʻpincha Chichen Itza va anʼanaviy tarzda Yukatek Mayya deb yoziladi) Terminal klassik davridagi Mayya xalqi tomonidan qurilgan Kolumbiyagacha choʻzilgan katta shahar edi. Arxeologik joy Meksikaning Yukatan shtati Tinum munitsipalitetida joylashgan[1].
Chichen-itsa Shimoliy Mayya pasttekisligida kech klassik davrdan (taxminan eramizning 600-900-yillari) to terminal klassik davrigacha (milodiy 800-900-yillar) va postklassik davrning dastlabki qismida ham (milodiy 900-1200-yillar) asosiy markaz boʻlgan. Hududda Meksikaning markaziy qismida va Shimoliy Mayya pasttekisligidagi Puuc va Chenesda ishlatilgan bezaklarini eslatuvchi koʻplab meʼmoriy uslublarni koʻrish mumkin. Markaziy meksika uslublarining mavjudligi bir vaqtlar markaziy Meksikadan toʻgʻridan-toʻgʻri migratsiya qilinish yoki hududning bosib olinishi sababli, deb hisoblangan, ammo koʻpchilik zamonaviy talqinlar bu nomayya uslublarining mavjudligini koʻproq madaniy tarqalish natijasi, deb oʻylashadi.
Chichen-itsa eng yirik Mayya shaharlaridan biri boʻlgan. U keyinchalik Mesoamerikan adabiyotida tilga olingan afsonaviy buyuk shaharlardan biri yoki Tollans boʻlgan boʻlishi ham mumkin[2]. Shahar Mayya dunyosidagi eng xilma-xil aholiga ega boʻlgan, bu manzilgohdagi meʼmorchilik uslublarining xilma-xilligiga hissa qoʻshgan, degan taxminlar mavjud[3].
Chichen Itza xarobalari federal mulkdir va mazkur manzilgohni boshqarish Meksikaning Instituto Nacional de Antropología e Historia (Milliy Antropologiya va Tarix instituti) tomonidan amalga oshiriladi. Yodgorliklar ostidagi yer 2010-yil 29-martgacha, Yukatan shtati tomonidan sotib olingunga qadar xususiy mulkdoq qoʻlida boʻlgan[nb 2].
Chichen-itsa Meksikadagi eng koʻp tashrif buyuriladigan arxeologik obidalardan biri boʻlib, 2017-yilda 2,6 milliondan ortiq sayyoh bu hududga kelganligi qayd etilgan[4].
Galereya
[tahrir | manbasini tahrirlash]-
El Caracol, Chichen-itsadagi obsercatoriya
-
Jangchilar ibodatxonasi 1986-yil — Katta stollar ibodatxonasi, chap tomonda, oʻsha paytda tiklanmagan edi.
-
Tosh uzuk 9 m (30 ft) Buyuk Ballcourt qavatida joylashgan
-
Buyuk Plazadagi Venera platformasi
-
Kukulcán piramidasi
-
"La Iglesia" ning gʻarbiy qismidagi mozaika
-
Mozikalar
-
Kukulcán (El-Kastilo) zinapoyalaridan birining tagidagi tukli ilon haykali
-
Rohibalar (Chichen-itsa), (1843-yil Friderick Catherwood[5].
Izohlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ /tʃiːˈtʃɛn iːˈtsɑː/ chee-CHEN eet-SAH, ispancha: Chichén Itzá [tʃiˈtʃen iˈtsa]; (Barrera Vásquez 1980) "Itza xalqining qudugʻi ogʻzida"
- ↑ Concerning the legal basis of the ownership of Chichen and other sites of patrimony, see Breglia (2006), in particular Chapter 3, „Chichen Itza, a Century of Privatization“. Regarding ongoing conflicts over the ownership of Chichen Itza, see Castañeda (2005). Regarding purchase, see „Yucatán: paga gobierno 220 mdp por terrenos de Chichén Itzá,“ La Jornada, 30 March 2010, retrieved 30 March 2010 from jornada.unam.mx
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Gobierno del Estado de Yucatán 2007.
- ↑ Miller 1999, s. 26
- ↑ „Estadística de Visitantes“ (es). INAH. 2012-yil 8-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 25-mart.
- ↑ „Las Monjas, Chichen Itza, Yucatan“. Brooklyn Museum (1843). 2023-yil 22-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 20-may.
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |