Boshqirdiston: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
== Davlat tuzumi == | == Davlat tuzumi == | ||
Boshqirdiston – respublika. Amaldagi Konstitutsiyasi 1993-yil 24-dekabrda qabul qilingan. Davlat | Boshqirdiston – respublika. Amaldagi Konstitutsiyasi 1993-yil 24-dekabrda qabul qilingan. Davlat boshligʻi – Prezident boʻlib, u davlat boshqaruvining prezidentlik tizimi asosida faoliyat yuritadi. Qonun chiqaruvchi oliy vakolatli organ – Davlat Majlisi (Qurultoy) boʻlib, u Vakillar palatasi va Qonun chiqaruvchi palatadan iborat. Oliy ijroiya hokimiyatni Vazirlar Mahkamasi amalga oshiradi. | ||
1995-yildan Boshqirdiston Yevropa mahalliy mintaqaviy hokimiyatlar Kongressi, 1996-yildan esa Yevropa mintaqalari Assambleyasi aʼzosi hisoblanadi. Shuningdek, Avstriyada Boshqirdiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligining vakolatxonasi faoliyat yuritadi. | 1995-yildan Boshqirdiston Yevropa mahalliy mintaqaviy hokimiyatlar Kongressi, 1996-yildan esa Yevropa mintaqalari Assambleyasi aʼzosi hisoblanadi. Shuningdek, Avstriyada Boshqirdiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligining vakolatxonasi faoliyat yuritadi. | ||
== Tabiati == | == Tabiati == | ||
Boshqirdiston Yevropa bilan Osiyo tutashgan hududda joylashgan. | Boshqirdiston Yevropa bilan Osiyo tutashgan hududda joylashgan. Gʻarbiy qismi asosan tekislik, sharqiy qismi esa togʻli hududlardan iborat. Janubi-gʻarbida Bugulma-Belebey qirlari, janubida Yalpi Sirt tarmoqlari, shimoli-sharqida Ufa yassitogʻligi (balandligi 400–500 m gacha), sharqida esa Janubiy Ural togʻlari (eng baland nuqtasi – Yomontov choʻqqisi, 1640 m) joylashgan. | ||
Boshqirdiston hududida temir rudasi, mis, oltin, rux, alyuminiy, xrom, marganes, gips, ohaktosh, mineral resurslar, shuningdek, neft, gaz, | Boshqirdiston hududida temir rudasi, mis, oltin, rux, alyuminiy, xrom, marganes, gips, ohaktosh, mineral resurslar, shuningdek, neft, gaz, koʻmir va tosh tuz konlari mavjud. | ||
Iqlimi – kontinental. Yanvarning | Iqlimi – kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –14° dan –17,5° gacha, iyulniki esa 16,5° dan 20,5° gacha oʻzgaradi. Yillik yogʻin miqdori tekisliklarda 300–500 mm, togʻlarda esa 500–600 mm atrofida. | ||
Eng yirik daryosi – Oq Idil. Boshqirdistonning katta qismini qora tuproqli | Eng yirik daryosi – Oq Idil. Boshqirdistonning katta qismini qora tuproqli oʻrmon-dasht va dasht hududlari egallaydi. Togʻli qismida esa balandlik mintaqalari kuzatiladi: gʻarbiy yon bagʻrida dub va joʻka oʻrmonlari, sharqiy yon bagʻrida oq qaragʻay va qora qaragʻay oʻrmonlari uchraydi. | ||
Boshqirdiston hududining uchdan bir qismi qora tuproq, uchdan bir qismi sur tusli | Boshqirdiston hududining uchdan bir qismi qora tuproq, uchdan bir qismi sur tusli oʻrmon tuprogʻi, qolgan qismi esa boshqa tuproq turlari bilan qoplangan. Maydonining 40% i oʻrmonzorlardan iborat (bu 5 million gektarni tashkil etadi). Moʻynali hayvonlar va qushlar koʻp. Uraloldi tabiatini muhofaza qilish maqsadida qoʻriqxonalar barpo etilgan. | ||
== Aholisi == | == Aholisi == | ||
Boshqirdistonning tub aholisini boshqirdlar tashkil etadi. Shuningdek, respublikada ruslar, tatarlar, chuvashlar, marilar, ukrainlar, mordvalar, udmurtlar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi ulushi 65% ni tashkil qiladi. Iqtisodiyotning nodavlat sektorida mehnatga yaroqli aholining 54% i band. Aholining | Boshqirdistonning tub aholisini boshqirdlar tashkil etadi. Shuningdek, respublikada ruslar, tatarlar, chuvashlar, marilar, ukrainlar, mordvalar, udmurtlar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi ulushi 65% ni tashkil qiladi. Iqtisodiyotning nodavlat sektorida mehnatga yaroqli aholining 54% i band. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km² ga 28,1 kishini tashkil etadi. Yirik shaharlari: Ufa, Sterlitomaq, Salavat, Beloresk, Ishimboy. | ||
== Tarixi == | == Tarixi == | ||
Boshqird xalqining shakllangan qadimiy hududi | Boshqird xalqining shakllangan qadimiy hududi Oʻrta Uralning bir qismini, Janubiy Uralning butun hududini hamda Volga, Kama, Tobol va Yoyiq (Ural) daryolarining oraligʻidagi maydonni oʻz ichiga oladi. Janubiy Uraldagi togʻlardan yuqori paleolit davriga, Mias, Iset va Pishma daryolari boʻyidan esa neolit davriga mansub ibtidoiy odamlarning qoldiqlari topilgan. | ||
Arab manbalarida (Ibn Fadlon) boshqirdlar «bashgird» yoki «bashgurd» nomi bilan IX asrdan boshlab tilga olingan. IX–XIII asrlarda ular Uralning janubida va Kaspiy | Arab manbalarida (Ibn Fadlon) boshqirdlar «bashgird» yoki «bashgurd» nomi bilan IX asrdan boshlab tilga olingan. IX–XIII asrlarda ular Uralning janubida va Kaspiy boʻyi choʻllarida, Volga bilan Yoyiq daryolari oraligʻida yashaganlar. | ||
Boshqird xalqi asosan turkiy va | Boshqird xalqi asosan turkiy va ugʻor qabilalaridan tashkil topgan. Ular koʻchmanchi chorvador boʻlib, ovchilik, baliqchilik va oʻrmon asalarichiligi bilan shugʻullanganlar. Boshqirdlar dastlab butparast boʻlishgan, keyinchalik (X asrdan boshlab) Gʻarbiy Boshqirdistonga islom dini kirib kelgan. | ||
1229-yilda Boshqirdistonga tatar- | 1229-yilda Boshqirdistonga tatar-moʻgʻul istilochilari bostirib kirgan. Botu xon qoʻshinlari 1236-yilda Boshqirdistonni butunlay zabt etgan. XV asrning oʻrtalariga kelib Oltin Oʻrda bir necha xonliklarga boʻlinib ketganidan soʻng Janubiy va Sharqiy Boshqirdiston hamda boshqa hududlar turli xonliklar tarkibiga oʻtgan (matn uzilganligi sababli toʻliq yakunlanmagan). | ||
Sharqiy Boshqirdiston | Sharqiy Boshqirdiston Noʻgʻoy Oʻrdasi tarkibiga, Gʻarbiy Boshqirdiston esa Qozon xonligi tarkibiga kirgan. Boshqirdistonning shimoli-sharqiy qismini Sibir xonligi bosib olgan. XVI asrning oʻrtalarida ruslar tomonidan Qozon xonligi tugatilgach (1552), boshqirdlar Rossiya davlatiga tobe boʻlib qolgan. 1557-yilda Boshqirdistonning katta qismi, soʻngra Gʻarbiy Sibirning qoʻshib olinishi va Sibir xonligining tugatilishi bilan (XVI asr oxiri – XVII asr boshlarida) Boshqirdistonning shimoli-sharqiy qismi ham Rossiyaga qoʻshilgan. | ||
Feodallar zulmining kuchayishi, amaldorlarning yasoq | Feodallar zulmining kuchayishi, amaldorlarning yasoq toʻlovlarini undirishdagi nohaq harakatlari va rus pomeshchiklarining eng yaxshi yerlarni tortib olishi Boshqirdistonda yirik qoʻzgʻolonlarning kelib chiqishiga sabab boʻlgan. Podsho hukumati bu qoʻzgʻolonlarni shafqatsizlik bilan bostirgan. Ushbu voqealar tarixga XVII–XVIII asrlardagi boshqird qoʻzgʻolonlari nomi bilan kirgan. 1773–1775-yillardagi Ye. I. Pugachyov qoʻzgʻoloni ham (unda boshqird xalqining mashhur qahramoni Salavat Yulayev faol ishtirok etgan) podsho hukumatining mustamlakachilik siyosatiga va mahalliy zulmga qarshi yoʻnaltirilgan edi. | ||
XVIII asrdan boshlab Boshqirdistonda sanoat tarmoqlari va savdo munosabatlari taraqqiy eta boshlagan. Ural kon sanoati Boshqirdiston iqtisodiyotiga katta | XVIII asrdan boshlab Boshqirdistonda sanoat tarmoqlari va savdo munosabatlari taraqqiy eta boshlagan. Ural kon sanoati Boshqirdiston iqtisodiyotiga katta taʼsir koʻrsatgan. 1917-yil fevral toʻntarishidan keyin boshqird vatanparvarlari Musulmon shoʻrosini tuzgan, ammo bolsheviklar bu harakatlarni millatchilik deb eʼlon qilib, Musulmon shoʻrolarini shafqatsizlik bilan tarqatib yuborgan va zoʻrlik bilan shoʻro hokimiyatini oʻrnatgan. Shu tariqa 1919-yil 23-martda Rossiya tarkibida Boshqirdiston ASSR tashkil topgan. | ||
1990-yil 11-oktabrda respublika Oliy Kengashi Boshqirdistonning davlat suvereniteti haqidagi deklaratsiyani qabul qilgan. 1992-yil fevral oyidan boshlab Boshqirdiston yangi nom – Bashkortostan Respublikasi nomini olgan. Hozirgi kunda Boshqirdistonda 7 ta partiya va 200 ga yaqin jamoat tashkiloti | 1990-yil 11-oktabrda respublika Oliy Kengashi Boshqirdistonning davlat suvereniteti haqidagi deklaratsiyani qabul qilgan. 1992-yil fevral oyidan boshlab Boshqirdiston yangi nom – Bashkortostan Respublikasi nomini olgan. Hozirgi kunda Boshqirdistonda 7 ta partiya va 200 ga yaqin jamoat tashkiloti roʻyxatga olingan. | ||
== Xoʻjaligi == | == Xoʻjaligi == | ||
Boshqirdiston rivojlangan sanoat va yirik qishloq | Boshqirdiston rivojlangan sanoat va yirik qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga ega. Sanoatning asosiy tarmoqlari — neft qazib olish, neftni qayta ishlash, kimyo, neft kimyosi, mashinasozlik, metallsozlik, yogʻochsozlik, shuningdek, qora va rangli metallurgiyaga ixtisoslashgan. | ||
Neft Arlan, Chekmagush konlarida hamda Shkalovo, Belebey, Ishimboy shaharlari atrofida qazib chiqariladi. Sterlitomaq va Salavatda yirik neft-kimyo korxonalari joylashgan | Neft Arlan, Chekmagush konlarida hamda Shkalovo, Belebey, Ishimboy shaharlari atrofida qazib chiqariladi. Sterlitomaq va Salavatda yirik neft-kimyo korxonalari joylashgan boʻlib, ularda benzin, kerosin, dizel yoqilgʻisi, koks, bitum va mazutning turli xillari ishlab chiqariladi. | ||
Mashinasozlik majmuasida 25 ta tarmoq | Mashinasozlik majmuasida 25 ta tarmoq boʻyicha 130 ga yaqin korxona faoliyat yuritadi. Elektr texnika va priborsozlik sanoati markazlari — Ufa, Oktabrskiy va Tuymazi shaharlarida joylashgan. Stanoksozlik va quvur yotqizgich mashinalari ishlab chiqaruvchi korxonalar Sterlitomaqda, qishloq xoʻjaligi va yogʻoch tayyorlash mashinasozligi korxonalari Neftekamsk va Uchalada, metall buyumlar va qurilish asboblari ishlab chiqaruvchi korxonalar esa Beloreskda joylashgan. | ||
Mudofaa korxonalari va qiruvchi samolyotlar uchun motorlar Ufada, | Mudofaa korxonalari va qiruvchi samolyotlar uchun motorlar Ufada, oʻziyurar gaubitsalar Sterlitomaqda, vertolyotlar Kumertovda, tibbiyot oynalari Tuymazida, qurilish oynalari esa Salavatda ishlab chiqariladi. Neftekamskda avtomobilsozlik korxonalari mavjud. Kumertovda tabiiy gaz va qoʻngʻir koʻmir, Tukanda temir rudasi, Sibayda ohaktosh hamda mis-rux rudalari qazib olinadi. | ||
Yogʻochsozlik (fanera, mebel, yigʻma uylar, gugurt), oziq-ovqat (un-yorma, qand-shakar, yogʻ, pishloq, sut va goʻsht mahsulotlari) hamda yengil sanoat (poyabzal, kiyim-kechak, trikotaj) tarmoqlari rivojlangan. | |||
Boshqirdistonda 12 ta issiqlik elektr stansiyasi, Karmanovoda yirik davlat elektr stansiyasi va Pavlovo GESi faoliyat yuritadi. | Boshqirdistonda 12 ta issiqlik elektr stansiyasi, Karmanovoda yirik davlat elektr stansiyasi va Pavlovo GESi faoliyat yuritadi. | ||
Xususiylashtirilgan korxona va mahalliy mulk obyektlarida aholining salkam 40% i band | Xususiylashtirilgan korxona va mahalliy mulk obyektlarida aholining salkam 40% i band boʻlib, ular sanoat mahsuloti umumiy hajmining 80% gacha boʻlgan qismini ishlab chiqaradi. | ||
== Qishloq | == Qishloq xoʻjaligi == | ||
Boshqirdiston dehqonchilik-sanoat majmuasida 600 dan ortiq jamoa | Boshqirdiston dehqonchilik-sanoat majmuasida 600 dan ortiq jamoa xoʻjaligi, 400 ga yaqin agrotuzilma hamda qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi 100 dan ortiq korxona faoliyat yuritadi. | ||
Respublikada qishloq | Respublikada qishloq xoʻjaligiga yaroqli yerlar 7375,2 ming gektarni, shundan 4834,5 ming gektari haydaladigan yerlar, 6 ming gektari yaylovlar, 181,5 ming gektari tomorqa uchastkalari tashkil etadi. Suv havzalari maydoni salkam 160 ming gektarni, baliq boqiladigan koʻl va havzalar esa 2 ming gektarni tashkil qiladi, shundan 650 gektari madaniy baliqchilikka ajratilgan. | ||
Asosiy ekinlar: | Asosiy ekinlar: gʻalla, qand lavlagi, kartoshka, kungaboqar va sabzavot. Ural togʻi yon bagʻirlarida bogʻdorchilik rivojlangan. | ||
Respublikada 3500 dan | Respublikada 3500 dan koʻproq dehqon (fermer) xoʻjaliklari tashkil etilgan boʻlib, ularga 85 ming gektar yer ajratib berilgan. Shaxsiy yordamchi xoʻjaliklarda kartoshkaning 95% i, sabzavotning 78% i va goʻshtning 57% i yetishtiriladi. | ||
Chorvachilikda qoramol, mayin junli va yarim mayin junli | Chorvachilikda qoramol, mayin junli va yarim mayin junli qoʻylar, choʻchqa hamda parrandalar boqiladi. Yilqichilik va asalarichilik katta ahamiyatga ega. Boshqirdiston qimizi va asali mashhur. | ||
== Transporti == | == Transporti == | ||
Boshqirdistonda transportning asosiy turi — temir | Boshqirdistonda transportning asosiy turi — temir yoʻl transporti boʻlib, uning umumiy uzunligi 1500 kilometrdan ortiqni tashkil etadi. | ||
Respublika hududidan Moskva — Samara — Ufa — Chelyabinsk hamda Ufa — Orenburg avtomobil | Respublika hududidan Moskva — Samara — Ufa — Chelyabinsk hamda Ufa — Orenburg avtomobil yoʻllari, shuningdek, Tuymazi — Ufa, Ishimboy — Ufa, Ishimboy — Orsk va boshqa neft hamda gaz quvurlari oʻtadi. | ||
Qattiq qoplamali avtomobil | Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllarining uzunligi 25 ming kilometrni tashkil qiladi. Boshqirdiston hududida 13 ta kompressor stansiyasiga ega boʻlgan gaz quvurlarining umumiy uzunligi 4,5 ming kilometrni tashkil etadi. | ||
1991-yildan boshlab «Boshqirdiston aviatsiya | 1991-yildan boshlab «Boshqirdiston aviatsiya yoʻli» aviakompaniyasi faoliyat yuritmoqda. Ufa, Beloresk va Oktabrskiy shaharlarida aeroportlar joylashgan. Oq Idil va Ufa daryolarida kema qatnovi mavjud. | ||
== Tashqi iqtisodiy aloqalari == | == Tashqi iqtisodiy aloqalari == | ||
Boshqirdistonga kredit bergan asosiy davlatlar: Avstriya, Germaniya, Bolgariya, Vengriya, AQSh, Turkiya, Singapur, Polsha, Xitoy, Yaponiya va Hindiston. | Boshqirdistonga kredit bergan asosiy davlatlar: Avstriya, Germaniya, Bolgariya, Vengriya, AQSh, Turkiya, Singapur, Polsha, Xitoy, Yaponiya va Hindiston. | ||
Sarmoya loyihalarining asosiy | Sarmoya loyihalarining asosiy yoʻnalishlari: neftni qayta ishlash korxonalarini yangi texnika bilan jihozlash, neft konlaridan foydalanish samaradorligini oshirish, ekologik inshootlar qurish, qurilish materiallari ishlab chiqarish, rangli metallurgiya va mashinasozlikni, shuningdek, dehqonchilik-sanoat majmuasini rivojlantirish. | ||
Boshqirdiston korxonalari 70 dan ortiq mamlakatga | Boshqirdiston korxonalari 70 dan ortiq mamlakatga oʻz mahsulotini eksport qiladi. Respublika eksportida yoqilgʻi (60%) hamda kimyo va neft kimyosi (30%) sanoati mahsulotlari asosiy oʻrinni egallaydi. 1996-yilda Boshqirdiston 2 milliard dollarlik mahsulotni chetga sotgan. Uning 70% dan ortigʻi [[Finlandiya]], [[Shvetsiya]], [[Belgiya]], [[Buyuk Britaniya]] va [[Avstriya]]ga toʻgʻri kelgan. | ||
Import tarkibida esa mashina, asbob-uskuna va transport vositalari yarmini, kimyoviy mahsulotlar, | Import tarkibida esa mashina, asbob-uskuna va transport vositalari yarmini, kimyoviy mahsulotlar, oʻgʻitlar va kauchuk esa 20% ni tashkil qiladi. | ||
== Tibbiy xizmat == | == Tibbiy xizmat == | ||
Boshqirdistonda 370 ta kasalxona muassasasi faoliyat yuritib, ulardagi | Boshqirdistonda 370 ta kasalxona muassasasi faoliyat yuritib, ulardagi oʻrinlar soni 50 mingdan oshadi. Respublikada salkam 16 ming vrach, 400 ga yaqin dorixona, 32 ta sanatoriy va 55 ta profilaktoriy-sanatoriy mavjud. | ||
Asosiy kurortlari: Aksakovo, Alkino, Shafranovo, Yumatovo, Yaktikul va Yangantov. | Asosiy kurortlari: Aksakovo, Alkino, Shafranovo, Yumatovo, Yaktikul va Yangantov. | ||
== Maorifi va fani == | == Maorifi va fani == | ||
Boshqirdistonda 1800 ga yaqin maktabgacha tarbiya muassasasi, 3 mingdan | Boshqirdistonda 1800 ga yaqin maktabgacha tarbiya muassasasi, 3 mingdan koʻproq maktab, 27 ta texnikum, 26 ta bilim yurti, 23 ta kollej, 50 ta yosh texniklar va tabiatshunoslar stansiyasi, 15 ta bolalar sayyohlik maskani hamda 200 dan koʻproq bolalar va oʻsmirlar sport, musiqa va badiiy maktablari faoliyat yuritadi. | ||
Respublikaning oliy taʼlim tizimida Boshqirdiston universiteti yetakchi | Respublikaning oliy taʼlim tizimida Boshqirdiston universiteti yetakchi oʻrin tutadi. Jami 11 ta oliy oʻquv yurtida 160 ta soha va ixtisoslik boʻyicha taʼlim beriladi. 1991-yildan boshlab Boshqirdiston Fanlar akademiyasi faoliyat yuritmoqda. | ||
Eng yirik ilmiy muassasalari: Neft kimyosi muammolari instituti, Neft kimyosi va kataliz instituti, Nozik organik sintez instituti, Energiya resurslarini tashish muammolari instituti, Gerbitsid va | Eng yirik ilmiy muassasalari: Neft kimyosi muammolari instituti, Neft kimyosi va kataliz instituti, Nozik organik sintez instituti, Energiya resurslarini tashish muammolari instituti, Gerbitsid va oʻsimliklar oʻsishi regulyatorlari texnologiyasi instituti, shuningdek, Boshqirdiston asalarichilik tajriba stansiyasi va boshqa ilmiy tashkilotlar. | ||
Respublikada 10 mingdan ziyod ilmiy va ilmiy-pedagog xodimlar faoliyat olib boradi. | Respublikada 10 mingdan ziyod ilmiy va ilmiy-pedagog xodimlar faoliyat olib boradi. | ||
== Sporti == | == Sporti == | ||
Respublikada 8 mingdan ortiq sport inshooti mavjud | Respublikada 8 mingdan ortiq sport inshooti mavjud boʻlib, shulardan 42 tasi stadionlardir. | ||
== Matbuoti, radioeshittirishi va | == Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvlari == | ||
Boshqirdistonda 200 ga yaqin ommaviy axborot vositasi faoliyat yuritadi. Respublikada 7 tilda gazeta va jurnallar nashr etiladi, shuningdek, radioeshittirish va | Boshqirdistonda 200 ga yaqin ommaviy axborot vositasi faoliyat yuritadi. Respublikada 7 tilda gazeta va jurnallar nashr etiladi, shuningdek, radioeshittirish va telekoʻrsatuvlar olib boriladi. 1994-yilda «Bashinform» davlat axborot agentligi tashkil etilgan. | ||
== Adabiyoti == | == Adabiyoti == | ||
Boshqird xalqining qahramonlik eposlari, vatanni madh etuvchi | Boshqird xalqining qahramonlik eposlari, vatanni madh etuvchi qoʻshiqlar va boshqa folklor namunalarida xalqning orzu-oylari ifodalangan. Salavat Yulayev ijodi ozodlik va demokratiya gʻoyalari bilan sugʻorilgan. | ||
XIX asr oxiri adabiyotida maʼrifatparvarlik tamoyillari kuchaygan. XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida M. Oqmulla, M. Bikchurin, Majid | XIX asr oxiri adabiyotida maʼrifatparvarlik tamoyillari kuchaygan. XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida M. Oqmulla, M. Bikchurin, Majid Gʻafuriy, Sayfi Qudash, A. Toyirov, Sh. Babich kabi shoirlar ijod qilgan. | ||
Ikkinchi jahon urushi yillarida R. Neʼmatiy, Mustay Karim va boshqa shoirlarning sheʼrlarida, S. Agish va B. Bikboyning dramalarida xalq qahramonligi | Ikkinchi jahon urushi yillarida R. Neʼmatiy, Mustay Karim va boshqa shoirlarning sheʼrlarida, S. Agish va B. Bikboyning dramalarida xalq qahramonligi ulugʻlangan. Urushdan keyingi davrda X. Davletshina («Irgiz»), S. Agish («Poydevor»), A. Bikchentoyev («Oqqushlar Uralda qoladi»), V. Valiyev («May yomgʻiri») romanlarini; X. Karim («Yorugʻ yulduz»), S. Quliboy («Jangdan keyin»), T. Arslon («Oltin buloq», «Yurtim») dostonlarini yozgan. | ||
I. Abdullin dramalari, X. Muxtor va L. Karimova qissalari, Z. Biisheva hamda X. Gilyajev romanlari nashr qilingan. S. Qudash, M. Karim, A. Bikchentoyev va boshqa adiblarning asarlari | I. Abdullin dramalari, X. Muxtor va L. Karimova qissalari, Z. Biisheva hamda X. Gilyajev romanlari nashr qilingan. S. Qudash, M. Karim, A. Bikchentoyev va boshqa adiblarning asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilinib, chop etilgan. | ||
== Meʼmorligi == | == Meʼmorligi == | ||
Azaldan | Azaldan yigʻma oʻtov (tirma)lar koʻchmanchi boshqirdlarning asosiy uyi boʻlgan. Oʻrmon va togʻli hududlarda esa turar joylar yogʻoch, tosh va somonli loydan qurilgan. | ||
Boshqirdistondagi masjid, madrasa va maqbaralarda Volga-Kama | Boshqirdistondagi masjid, madrasa va maqbaralarda Volga-Kama Bulgʻoriyasi meʼmorligining taʼsiri seziladi. XVI–XVIII asrlarda Sterlitomaq, Belebey, Birsk va Ufa kabi shaharlar rus meʼmorligi anʼanalari asosida barpo etilgan. XIX asr – XX asr boshlarida binolar yogʻoch va gʻishtdan avval klassitsizm, keyinchalik esa eklektizm uslubida qurilgan. | ||
Eski shaharlar qayta qurilib, yangi shaharlar (Salavat, Oktabrskiy, Neftekamsk) barpo etilgan. Ufadagi Madaniyat saroyi, Sanoat uyi, universitet binosi, Boshqirdiston akademik drama teatri, davlat sirki va Sport saroyi, shuningdek, Oktabrskiydagi Sport saroyi, Texnika uyi hamda Salavatdagi Madaniyat saroyi diqqatga sazovor binolardir. Ushbu inshootlarning meʼmorlari: N. I. Shabarov, V. M. Lyubarskiy, S. I. Yakshin va boshqalardir. | Eski shaharlar qayta qurilib, yangi shaharlar (Salavat, Oktabrskiy, Neftekamsk) barpo etilgan. Ufadagi Madaniyat saroyi, Sanoat uyi, universitet binosi, Boshqirdiston akademik drama teatri, davlat sirki va Sport saroyi, shuningdek, Oktabrskiydagi Sport saroyi, Texnika uyi hamda Salavatdagi Madaniyat saroyi diqqatga sazovor binolardir. Ushbu inshootlarning meʼmorlari: N. I. Shabarov, V. M. Lyubarskiy, S. I. Yakshin va boshqalardir. | ||
== Tasviriy sanʼati == | == Tasviriy sanʼati == | ||
Boshqirdistonda guldor va naqshli matolar (harausi, | Boshqirdistonda guldor va naqshli matolar (harausi, peshonabogʻ), paloslar, pardalar (sharshav), guldor sochiqlar toʻqish, kashtachilik, gul tikilgan movut poyabzallar hamda naqshinkor metall va charm buyumlar yasash qadimdan rivojlangan. | ||
Boshqirdiston tasviriy sanʼatining vujudga kelishi va kamol topishida birinchi boshqird rassomi K. A. Davlatkeldiyev (asosan portretchi), shuningdek, M. N. Yelgashtina, A. E. Tyulkin va boshqa sanʼatkorlar katta rol | Boshqirdiston tasviriy sanʼatining vujudga kelishi va kamol topishida birinchi boshqird rassomi K. A. Davlatkeldiyev (asosan portretchi), shuningdek, M. N. Yelgashtina, A. E. Tyulkin va boshqa sanʼatkorlar katta rol oʻynagan. | ||
1920-yilda Ufada Badiiy muzey, 1926-yilda esa Badiiy bilim yurti (hozirgi Ufa sanʼat bilim yurti) ochilgan. XX asr | 1920-yilda Ufada Badiiy muzey, 1926-yilda esa Badiiy bilim yurti (hozirgi Ufa sanʼat bilim yurti) ochilgan. XX asr oʻrtalari va oxirlarida V. P. Andreev, P. P. Salmasov, R. M. Nurmuhametov, A. F. Lutfullin, A. X. Sodiqova kabi sanʼatkorlar samarali ijod qilganlar. | ||
== Musiqasi == | == Musiqasi == | ||
Boshqirdiston xalq musiqasida bir ovozli xonandalik, ohangdor va musiqiy bezaklarga boy, erkin rivojlanuvchi «uzun kuy»lar, raqsbop «qisqa kuy» hamda «takmak»lar, | Boshqirdiston xalq musiqasida bir ovozli xonandalik, ohangdor va musiqiy bezaklarga boy, erkin rivojlanuvchi «uzun kuy»lar, raqsbop «qisqa kuy» hamda «takmak»lar, doʻmbira joʻrligida ijro etiladigan dostonlar, shuningdek, qoʻray, qoʻbiz, garmon, mandolina kabi sozlar keng tarqalgan. | ||
X. Axmetov, M. Valiev, H. Zaymov, Z. | X. Axmetov, M. Valiev, H. Zaymov, Z. Ismagʻilov, R. Murtazin, N. Sobitov, T. Karimov singari kompozitorlar qoʻshiq, kantata, opera, balet, simfonik va kamer asarlar yaratgan. | ||
1938-yilda Ufada Boshqird davlat opera va balet teatri tashkil etilgan | 1938-yilda Ufada Boshqird davlat opera va balet teatri tashkil etilgan boʻlib, unda milliy operalar sahnalashtirilgan. Ijrochilardan Z. Nasritdinova, B. Valeeva, G. Xabibullin, M. Hismatullin, A. Abdurazzoqov, I. Gaziyev, R. Shayxutdinov, S. Archinboyeva va boshqalar mashhurdir. | ||
== Teatri == | == Teatri == | ||
Boshqirdistonning professional teatr sanʼatiga XX asr boshlarida asos solingan. 1919-yilda Sterlitomaq shahrida badiiy havaskorlik | Boshqirdistonning professional teatr sanʼatiga XX asr boshlarida asos solingan. 1919-yilda Sterlitomaq shahrida badiiy havaskorlik toʻgaragi negizida birinchi milliy teatr tashkil etilgan (1922-yildan Ufada faoliyat yuritadi; hozirgi Boshqirdiston akademik drama teatri). | ||
1926-yilda Boshqirdiston musiqa texnikumi (keyinchalik Sanʼat texnikumi) ochilgan. Boshqirdiston teatri taraqqiyoti M. Magadeev, O. Xanov, T. Babicheva, N. Irsayeva, T. Makrushina, Sh. Murtazin, A. Mubaryakov, Z. Bikbulatova, X. Ibragimov, A. Tagirov kabi rejissyor, aktyor va dramaturglar nomi bilan | 1926-yilda Boshqirdiston musiqa texnikumi (keyinchalik Sanʼat texnikumi) ochilgan. Boshqirdiston teatri taraqqiyoti M. Magadeev, O. Xanov, T. Babicheva, N. Irsayeva, T. Makrushina, Sh. Murtazin, A. Mubaryakov, Z. Bikbulatova, X. Ibragimov, A. Tagirov kabi rejissyor, aktyor va dramaturglar nomi bilan bogʻliq. | ||
1933-yilda | 1933-yilda koʻchma qoʻgʻirchoq teatri, 1938-yilda esa Boshqird opera va balet teatri tashkil etilgan boʻlib, teatr oʻz repertuarini milliy asarlar hisobiga boyitgan. | ||
Bundan tashqari, «Hyp» tatar teatri, Salavat, Sibay, Tuymazida teatr jamoalari, shuningdek, «Irandik», «Yondaz», «Laysan», «Agidel», «Engiye» kabi havaskor raqs jamoalari faoliyat yuritadi. | Bundan tashqari, «Hyp» tatar teatri, Salavat, Sibay, Tuymazida teatr jamoalari, shuningdek, «Irandik», «Yondaz», «Laysan», «Agidel», «Engiye» kabi havaskor raqs jamoalari faoliyat yuritadi. | ||
== Bayramlari == | == Bayramlari == | ||
Boshqirdlarning xalq bayramlari jozibali va rang-barangdir. Qishloqlarda qish kirishida «qaz ömäxe» — | Boshqirdlarning xalq bayramlari jozibali va rang-barangdir. Qishloqlarda qish kirishida «qaz ömäxe» — yaʼni «gʻoz pati» bayrami oʻtkaziladi. Unda gʻozlar soʻyilib, qoʻni-qoʻshnilar mehmon qilinadi. | ||
Koʻklamgi ekish ishlari tugagach, Sabantuy bayrami oʻtkaziladi. Bu bayramda qopda yugurish, ot poygasi, milliy kurash, koʻz bogʻlab tuvak sindirish kabi musobaqalar uyushtiriladi. Sabantuy dehqonlarni mardona mehnatga ruhlantiradi va ilhomlantiradi. | |||
Soʻnggi yillarda Ovul kuni, Qishloq kuni kabi yangi bayramlar ham urf boʻlgan. | |||
== Kinosi == | == Kinosi == | ||
2026-yil 19-noyabr, 23:46 dagi (joriy) koʻrinishi

Boshqirdiston (boshqirdcha: Башҡортостан), Boshqirdiston Respublikasi (boshqirdcha: Башҡортостан Республикаһы) – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Federatsiya subyekti hisoblangan respublika. Rossiyaning Yevropa qismida hamda Osiyo qismida joylashgan respublika, Janubiy Uralda, Uraloldi va Uralortidagi tekisliklarda joylashgan. Maydoni 143,6 ming km². Aholisi 4 mln. 110,3 ming kishi (1999). Boshqirdistonda 54 tuman, 20 shahar va 41 shaharcha bor. Poytaxti – Ufa shahri
Davlat tuzumi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqirdiston – respublika. Amaldagi Konstitutsiyasi 1993-yil 24-dekabrda qabul qilingan. Davlat boshligʻi – Prezident boʻlib, u davlat boshqaruvining prezidentlik tizimi asosida faoliyat yuritadi. Qonun chiqaruvchi oliy vakolatli organ – Davlat Majlisi (Qurultoy) boʻlib, u Vakillar palatasi va Qonun chiqaruvchi palatadan iborat. Oliy ijroiya hokimiyatni Vazirlar Mahkamasi amalga oshiradi.
1995-yildan Boshqirdiston Yevropa mahalliy mintaqaviy hokimiyatlar Kongressi, 1996-yildan esa Yevropa mintaqalari Assambleyasi aʼzosi hisoblanadi. Shuningdek, Avstriyada Boshqirdiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligining vakolatxonasi faoliyat yuritadi.
Tabiati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqirdiston Yevropa bilan Osiyo tutashgan hududda joylashgan. Gʻarbiy qismi asosan tekislik, sharqiy qismi esa togʻli hududlardan iborat. Janubi-gʻarbida Bugulma-Belebey qirlari, janubida Yalpi Sirt tarmoqlari, shimoli-sharqida Ufa yassitogʻligi (balandligi 400–500 m gacha), sharqida esa Janubiy Ural togʻlari (eng baland nuqtasi – Yomontov choʻqqisi, 1640 m) joylashgan.
Boshqirdiston hududida temir rudasi, mis, oltin, rux, alyuminiy, xrom, marganes, gips, ohaktosh, mineral resurslar, shuningdek, neft, gaz, koʻmir va tosh tuz konlari mavjud.
Iqlimi – kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –14° dan –17,5° gacha, iyulniki esa 16,5° dan 20,5° gacha oʻzgaradi. Yillik yogʻin miqdori tekisliklarda 300–500 mm, togʻlarda esa 500–600 mm atrofida.
Eng yirik daryosi – Oq Idil. Boshqirdistonning katta qismini qora tuproqli oʻrmon-dasht va dasht hududlari egallaydi. Togʻli qismida esa balandlik mintaqalari kuzatiladi: gʻarbiy yon bagʻrida dub va joʻka oʻrmonlari, sharqiy yon bagʻrida oq qaragʻay va qora qaragʻay oʻrmonlari uchraydi.
Boshqirdiston hududining uchdan bir qismi qora tuproq, uchdan bir qismi sur tusli oʻrmon tuprogʻi, qolgan qismi esa boshqa tuproq turlari bilan qoplangan. Maydonining 40% i oʻrmonzorlardan iborat (bu 5 million gektarni tashkil etadi). Moʻynali hayvonlar va qushlar koʻp. Uraloldi tabiatini muhofaza qilish maqsadida qoʻriqxonalar barpo etilgan.
Aholisi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqirdistonning tub aholisini boshqirdlar tashkil etadi. Shuningdek, respublikada ruslar, tatarlar, chuvashlar, marilar, ukrainlar, mordvalar, udmurtlar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi ulushi 65% ni tashkil qiladi. Iqtisodiyotning nodavlat sektorida mehnatga yaroqli aholining 54% i band. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km² ga 28,1 kishini tashkil etadi. Yirik shaharlari: Ufa, Sterlitomaq, Salavat, Beloresk, Ishimboy.
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqird xalqining shakllangan qadimiy hududi Oʻrta Uralning bir qismini, Janubiy Uralning butun hududini hamda Volga, Kama, Tobol va Yoyiq (Ural) daryolarining oraligʻidagi maydonni oʻz ichiga oladi. Janubiy Uraldagi togʻlardan yuqori paleolit davriga, Mias, Iset va Pishma daryolari boʻyidan esa neolit davriga mansub ibtidoiy odamlarning qoldiqlari topilgan.
Arab manbalarida (Ibn Fadlon) boshqirdlar «bashgird» yoki «bashgurd» nomi bilan IX asrdan boshlab tilga olingan. IX–XIII asrlarda ular Uralning janubida va Kaspiy boʻyi choʻllarida, Volga bilan Yoyiq daryolari oraligʻida yashaganlar.
Boshqird xalqi asosan turkiy va ugʻor qabilalaridan tashkil topgan. Ular koʻchmanchi chorvador boʻlib, ovchilik, baliqchilik va oʻrmon asalarichiligi bilan shugʻullanganlar. Boshqirdlar dastlab butparast boʻlishgan, keyinchalik (X asrdan boshlab) Gʻarbiy Boshqirdistonga islom dini kirib kelgan.
1229-yilda Boshqirdistonga tatar-moʻgʻul istilochilari bostirib kirgan. Botu xon qoʻshinlari 1236-yilda Boshqirdistonni butunlay zabt etgan. XV asrning oʻrtalariga kelib Oltin Oʻrda bir necha xonliklarga boʻlinib ketganidan soʻng Janubiy va Sharqiy Boshqirdiston hamda boshqa hududlar turli xonliklar tarkibiga oʻtgan (matn uzilganligi sababli toʻliq yakunlanmagan).
Sharqiy Boshqirdiston Noʻgʻoy Oʻrdasi tarkibiga, Gʻarbiy Boshqirdiston esa Qozon xonligi tarkibiga kirgan. Boshqirdistonning shimoli-sharqiy qismini Sibir xonligi bosib olgan. XVI asrning oʻrtalarida ruslar tomonidan Qozon xonligi tugatilgach (1552), boshqirdlar Rossiya davlatiga tobe boʻlib qolgan. 1557-yilda Boshqirdistonning katta qismi, soʻngra Gʻarbiy Sibirning qoʻshib olinishi va Sibir xonligining tugatilishi bilan (XVI asr oxiri – XVII asr boshlarida) Boshqirdistonning shimoli-sharqiy qismi ham Rossiyaga qoʻshilgan.
Feodallar zulmining kuchayishi, amaldorlarning yasoq toʻlovlarini undirishdagi nohaq harakatlari va rus pomeshchiklarining eng yaxshi yerlarni tortib olishi Boshqirdistonda yirik qoʻzgʻolonlarning kelib chiqishiga sabab boʻlgan. Podsho hukumati bu qoʻzgʻolonlarni shafqatsizlik bilan bostirgan. Ushbu voqealar tarixga XVII–XVIII asrlardagi boshqird qoʻzgʻolonlari nomi bilan kirgan. 1773–1775-yillardagi Ye. I. Pugachyov qoʻzgʻoloni ham (unda boshqird xalqining mashhur qahramoni Salavat Yulayev faol ishtirok etgan) podsho hukumatining mustamlakachilik siyosatiga va mahalliy zulmga qarshi yoʻnaltirilgan edi.
XVIII asrdan boshlab Boshqirdistonda sanoat tarmoqlari va savdo munosabatlari taraqqiy eta boshlagan. Ural kon sanoati Boshqirdiston iqtisodiyotiga katta taʼsir koʻrsatgan. 1917-yil fevral toʻntarishidan keyin boshqird vatanparvarlari Musulmon shoʻrosini tuzgan, ammo bolsheviklar bu harakatlarni millatchilik deb eʼlon qilib, Musulmon shoʻrolarini shafqatsizlik bilan tarqatib yuborgan va zoʻrlik bilan shoʻro hokimiyatini oʻrnatgan. Shu tariqa 1919-yil 23-martda Rossiya tarkibida Boshqirdiston ASSR tashkil topgan.
1990-yil 11-oktabrda respublika Oliy Kengashi Boshqirdistonning davlat suvereniteti haqidagi deklaratsiyani qabul qilgan. 1992-yil fevral oyidan boshlab Boshqirdiston yangi nom – Bashkortostan Respublikasi nomini olgan. Hozirgi kunda Boshqirdistonda 7 ta partiya va 200 ga yaqin jamoat tashkiloti roʻyxatga olingan.
Xoʻjaligi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqirdiston rivojlangan sanoat va yirik qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga ega. Sanoatning asosiy tarmoqlari — neft qazib olish, neftni qayta ishlash, kimyo, neft kimyosi, mashinasozlik, metallsozlik, yogʻochsozlik, shuningdek, qora va rangli metallurgiyaga ixtisoslashgan.
Neft Arlan, Chekmagush konlarida hamda Shkalovo, Belebey, Ishimboy shaharlari atrofida qazib chiqariladi. Sterlitomaq va Salavatda yirik neft-kimyo korxonalari joylashgan boʻlib, ularda benzin, kerosin, dizel yoqilgʻisi, koks, bitum va mazutning turli xillari ishlab chiqariladi.
Mashinasozlik majmuasida 25 ta tarmoq boʻyicha 130 ga yaqin korxona faoliyat yuritadi. Elektr texnika va priborsozlik sanoati markazlari — Ufa, Oktabrskiy va Tuymazi shaharlarida joylashgan. Stanoksozlik va quvur yotqizgich mashinalari ishlab chiqaruvchi korxonalar Sterlitomaqda, qishloq xoʻjaligi va yogʻoch tayyorlash mashinasozligi korxonalari Neftekamsk va Uchalada, metall buyumlar va qurilish asboblari ishlab chiqaruvchi korxonalar esa Beloreskda joylashgan.
Mudofaa korxonalari va qiruvchi samolyotlar uchun motorlar Ufada, oʻziyurar gaubitsalar Sterlitomaqda, vertolyotlar Kumertovda, tibbiyot oynalari Tuymazida, qurilish oynalari esa Salavatda ishlab chiqariladi. Neftekamskda avtomobilsozlik korxonalari mavjud. Kumertovda tabiiy gaz va qoʻngʻir koʻmir, Tukanda temir rudasi, Sibayda ohaktosh hamda mis-rux rudalari qazib olinadi.
Yogʻochsozlik (fanera, mebel, yigʻma uylar, gugurt), oziq-ovqat (un-yorma, qand-shakar, yogʻ, pishloq, sut va goʻsht mahsulotlari) hamda yengil sanoat (poyabzal, kiyim-kechak, trikotaj) tarmoqlari rivojlangan.
Boshqirdistonda 12 ta issiqlik elektr stansiyasi, Karmanovoda yirik davlat elektr stansiyasi va Pavlovo GESi faoliyat yuritadi.
Xususiylashtirilgan korxona va mahalliy mulk obyektlarida aholining salkam 40% i band boʻlib, ular sanoat mahsuloti umumiy hajmining 80% gacha boʻlgan qismini ishlab chiqaradi.
Qishloq xoʻjaligi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqirdiston dehqonchilik-sanoat majmuasida 600 dan ortiq jamoa xoʻjaligi, 400 ga yaqin agrotuzilma hamda qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi 100 dan ortiq korxona faoliyat yuritadi.
Respublikada qishloq xoʻjaligiga yaroqli yerlar 7375,2 ming gektarni, shundan 4834,5 ming gektari haydaladigan yerlar, 6 ming gektari yaylovlar, 181,5 ming gektari tomorqa uchastkalari tashkil etadi. Suv havzalari maydoni salkam 160 ming gektarni, baliq boqiladigan koʻl va havzalar esa 2 ming gektarni tashkil qiladi, shundan 650 gektari madaniy baliqchilikka ajratilgan.
Asosiy ekinlar: gʻalla, qand lavlagi, kartoshka, kungaboqar va sabzavot. Ural togʻi yon bagʻirlarida bogʻdorchilik rivojlangan.
Respublikada 3500 dan koʻproq dehqon (fermer) xoʻjaliklari tashkil etilgan boʻlib, ularga 85 ming gektar yer ajratib berilgan. Shaxsiy yordamchi xoʻjaliklarda kartoshkaning 95% i, sabzavotning 78% i va goʻshtning 57% i yetishtiriladi.
Chorvachilikda qoramol, mayin junli va yarim mayin junli qoʻylar, choʻchqa hamda parrandalar boqiladi. Yilqichilik va asalarichilik katta ahamiyatga ega. Boshqirdiston qimizi va asali mashhur.
Transporti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqirdistonda transportning asosiy turi — temir yoʻl transporti boʻlib, uning umumiy uzunligi 1500 kilometrdan ortiqni tashkil etadi.
Respublika hududidan Moskva — Samara — Ufa — Chelyabinsk hamda Ufa — Orenburg avtomobil yoʻllari, shuningdek, Tuymazi — Ufa, Ishimboy — Ufa, Ishimboy — Orsk va boshqa neft hamda gaz quvurlari oʻtadi.
Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllarining uzunligi 25 ming kilometrni tashkil qiladi. Boshqirdiston hududida 13 ta kompressor stansiyasiga ega boʻlgan gaz quvurlarining umumiy uzunligi 4,5 ming kilometrni tashkil etadi.
1991-yildan boshlab «Boshqirdiston aviatsiya yoʻli» aviakompaniyasi faoliyat yuritmoqda. Ufa, Beloresk va Oktabrskiy shaharlarida aeroportlar joylashgan. Oq Idil va Ufa daryolarida kema qatnovi mavjud.
Tashqi iqtisodiy aloqalari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqirdistonga kredit bergan asosiy davlatlar: Avstriya, Germaniya, Bolgariya, Vengriya, AQSh, Turkiya, Singapur, Polsha, Xitoy, Yaponiya va Hindiston.
Sarmoya loyihalarining asosiy yoʻnalishlari: neftni qayta ishlash korxonalarini yangi texnika bilan jihozlash, neft konlaridan foydalanish samaradorligini oshirish, ekologik inshootlar qurish, qurilish materiallari ishlab chiqarish, rangli metallurgiya va mashinasozlikni, shuningdek, dehqonchilik-sanoat majmuasini rivojlantirish.
Boshqirdiston korxonalari 70 dan ortiq mamlakatga oʻz mahsulotini eksport qiladi. Respublika eksportida yoqilgʻi (60%) hamda kimyo va neft kimyosi (30%) sanoati mahsulotlari asosiy oʻrinni egallaydi. 1996-yilda Boshqirdiston 2 milliard dollarlik mahsulotni chetga sotgan. Uning 70% dan ortigʻi Finlandiya, Shvetsiya, Belgiya, Buyuk Britaniya va Avstriyaga toʻgʻri kelgan.
Import tarkibida esa mashina, asbob-uskuna va transport vositalari yarmini, kimyoviy mahsulotlar, oʻgʻitlar va kauchuk esa 20% ni tashkil qiladi.
Tibbiy xizmat
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqirdistonda 370 ta kasalxona muassasasi faoliyat yuritib, ulardagi oʻrinlar soni 50 mingdan oshadi. Respublikada salkam 16 ming vrach, 400 ga yaqin dorixona, 32 ta sanatoriy va 55 ta profilaktoriy-sanatoriy mavjud.
Asosiy kurortlari: Aksakovo, Alkino, Shafranovo, Yumatovo, Yaktikul va Yangantov.
Maorifi va fani
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqirdistonda 1800 ga yaqin maktabgacha tarbiya muassasasi, 3 mingdan koʻproq maktab, 27 ta texnikum, 26 ta bilim yurti, 23 ta kollej, 50 ta yosh texniklar va tabiatshunoslar stansiyasi, 15 ta bolalar sayyohlik maskani hamda 200 dan koʻproq bolalar va oʻsmirlar sport, musiqa va badiiy maktablari faoliyat yuritadi.
Respublikaning oliy taʼlim tizimida Boshqirdiston universiteti yetakchi oʻrin tutadi. Jami 11 ta oliy oʻquv yurtida 160 ta soha va ixtisoslik boʻyicha taʼlim beriladi. 1991-yildan boshlab Boshqirdiston Fanlar akademiyasi faoliyat yuritmoqda.
Eng yirik ilmiy muassasalari: Neft kimyosi muammolari instituti, Neft kimyosi va kataliz instituti, Nozik organik sintez instituti, Energiya resurslarini tashish muammolari instituti, Gerbitsid va oʻsimliklar oʻsishi regulyatorlari texnologiyasi instituti, shuningdek, Boshqirdiston asalarichilik tajriba stansiyasi va boshqa ilmiy tashkilotlar.
Respublikada 10 mingdan ziyod ilmiy va ilmiy-pedagog xodimlar faoliyat olib boradi.
Sporti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Respublikada 8 mingdan ortiq sport inshooti mavjud boʻlib, shulardan 42 tasi stadionlardir.
Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqirdistonda 200 ga yaqin ommaviy axborot vositasi faoliyat yuritadi. Respublikada 7 tilda gazeta va jurnallar nashr etiladi, shuningdek, radioeshittirish va telekoʻrsatuvlar olib boriladi. 1994-yilda «Bashinform» davlat axborot agentligi tashkil etilgan.
Adabiyoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqird xalqining qahramonlik eposlari, vatanni madh etuvchi qoʻshiqlar va boshqa folklor namunalarida xalqning orzu-oylari ifodalangan. Salavat Yulayev ijodi ozodlik va demokratiya gʻoyalari bilan sugʻorilgan.
XIX asr oxiri adabiyotida maʼrifatparvarlik tamoyillari kuchaygan. XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida M. Oqmulla, M. Bikchurin, Majid Gʻafuriy, Sayfi Qudash, A. Toyirov, Sh. Babich kabi shoirlar ijod qilgan.
Ikkinchi jahon urushi yillarida R. Neʼmatiy, Mustay Karim va boshqa shoirlarning sheʼrlarida, S. Agish va B. Bikboyning dramalarida xalq qahramonligi ulugʻlangan. Urushdan keyingi davrda X. Davletshina («Irgiz»), S. Agish («Poydevor»), A. Bikchentoyev («Oqqushlar Uralda qoladi»), V. Valiyev («May yomgʻiri») romanlarini; X. Karim («Yorugʻ yulduz»), S. Quliboy («Jangdan keyin»), T. Arslon («Oltin buloq», «Yurtim») dostonlarini yozgan.
I. Abdullin dramalari, X. Muxtor va L. Karimova qissalari, Z. Biisheva hamda X. Gilyajev romanlari nashr qilingan. S. Qudash, M. Karim, A. Bikchentoyev va boshqa adiblarning asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilinib, chop etilgan.
Meʼmorligi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Azaldan yigʻma oʻtov (tirma)lar koʻchmanchi boshqirdlarning asosiy uyi boʻlgan. Oʻrmon va togʻli hududlarda esa turar joylar yogʻoch, tosh va somonli loydan qurilgan.
Boshqirdistondagi masjid, madrasa va maqbaralarda Volga-Kama Bulgʻoriyasi meʼmorligining taʼsiri seziladi. XVI–XVIII asrlarda Sterlitomaq, Belebey, Birsk va Ufa kabi shaharlar rus meʼmorligi anʼanalari asosida barpo etilgan. XIX asr – XX asr boshlarida binolar yogʻoch va gʻishtdan avval klassitsizm, keyinchalik esa eklektizm uslubida qurilgan.
Eski shaharlar qayta qurilib, yangi shaharlar (Salavat, Oktabrskiy, Neftekamsk) barpo etilgan. Ufadagi Madaniyat saroyi, Sanoat uyi, universitet binosi, Boshqirdiston akademik drama teatri, davlat sirki va Sport saroyi, shuningdek, Oktabrskiydagi Sport saroyi, Texnika uyi hamda Salavatdagi Madaniyat saroyi diqqatga sazovor binolardir. Ushbu inshootlarning meʼmorlari: N. I. Shabarov, V. M. Lyubarskiy, S. I. Yakshin va boshqalardir.
Tasviriy sanʼati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqirdistonda guldor va naqshli matolar (harausi, peshonabogʻ), paloslar, pardalar (sharshav), guldor sochiqlar toʻqish, kashtachilik, gul tikilgan movut poyabzallar hamda naqshinkor metall va charm buyumlar yasash qadimdan rivojlangan.
Boshqirdiston tasviriy sanʼatining vujudga kelishi va kamol topishida birinchi boshqird rassomi K. A. Davlatkeldiyev (asosan portretchi), shuningdek, M. N. Yelgashtina, A. E. Tyulkin va boshqa sanʼatkorlar katta rol oʻynagan.
1920-yilda Ufada Badiiy muzey, 1926-yilda esa Badiiy bilim yurti (hozirgi Ufa sanʼat bilim yurti) ochilgan. XX asr oʻrtalari va oxirlarida V. P. Andreev, P. P. Salmasov, R. M. Nurmuhametov, A. F. Lutfullin, A. X. Sodiqova kabi sanʼatkorlar samarali ijod qilganlar.
Musiqasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqirdiston xalq musiqasida bir ovozli xonandalik, ohangdor va musiqiy bezaklarga boy, erkin rivojlanuvchi «uzun kuy»lar, raqsbop «qisqa kuy» hamda «takmak»lar, doʻmbira joʻrligida ijro etiladigan dostonlar, shuningdek, qoʻray, qoʻbiz, garmon, mandolina kabi sozlar keng tarqalgan.
X. Axmetov, M. Valiev, H. Zaymov, Z. Ismagʻilov, R. Murtazin, N. Sobitov, T. Karimov singari kompozitorlar qoʻshiq, kantata, opera, balet, simfonik va kamer asarlar yaratgan.
1938-yilda Ufada Boshqird davlat opera va balet teatri tashkil etilgan boʻlib, unda milliy operalar sahnalashtirilgan. Ijrochilardan Z. Nasritdinova, B. Valeeva, G. Xabibullin, M. Hismatullin, A. Abdurazzoqov, I. Gaziyev, R. Shayxutdinov, S. Archinboyeva va boshqalar mashhurdir.
Teatri
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqirdistonning professional teatr sanʼatiga XX asr boshlarida asos solingan. 1919-yilda Sterlitomaq shahrida badiiy havaskorlik toʻgaragi negizida birinchi milliy teatr tashkil etilgan (1922-yildan Ufada faoliyat yuritadi; hozirgi Boshqirdiston akademik drama teatri).
1926-yilda Boshqirdiston musiqa texnikumi (keyinchalik Sanʼat texnikumi) ochilgan. Boshqirdiston teatri taraqqiyoti M. Magadeev, O. Xanov, T. Babicheva, N. Irsayeva, T. Makrushina, Sh. Murtazin, A. Mubaryakov, Z. Bikbulatova, X. Ibragimov, A. Tagirov kabi rejissyor, aktyor va dramaturglar nomi bilan bogʻliq.
1933-yilda koʻchma qoʻgʻirchoq teatri, 1938-yilda esa Boshqird opera va balet teatri tashkil etilgan boʻlib, teatr oʻz repertuarini milliy asarlar hisobiga boyitgan.
Bundan tashqari, «Hyp» tatar teatri, Salavat, Sibay, Tuymazida teatr jamoalari, shuningdek, «Irandik», «Yondaz», «Laysan», «Agidel», «Engiye» kabi havaskor raqs jamoalari faoliyat yuritadi.
Bayramlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boshqirdlarning xalq bayramlari jozibali va rang-barangdir. Qishloqlarda qish kirishida «qaz ömäxe» — yaʼni «gʻoz pati» bayrami oʻtkaziladi. Unda gʻozlar soʻyilib, qoʻni-qoʻshnilar mehmon qilinadi.
Koʻklamgi ekish ishlari tugagach, Sabantuy bayrami oʻtkaziladi. Bu bayramda qopda yugurish, ot poygasi, milliy kurash, koʻz bogʻlab tuvak sindirish kabi musobaqalar uyushtiriladi. Sabantuy dehqonlarni mardona mehnatga ruhlantiradi va ilhomlantiradi.
Soʻnggi yillarda Ovul kuni, Qishloq kuni kabi yangi bayramlar ham urf boʻlgan.
Kinosi
[tahrir | manbasini tahrirlash]1990-yildan boshlab «Bashkortostan» kinostudiyasi faoliyat yuritmoqda. U asosan hujjatli filmlar va kinokurnallar ishlab chiqaradi.
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |