Tigʻ ustida yuguruvchi
| Tigʻ ustida yuguruvchi | |
|---|---|
| Fayl:Blade Runner (1982 poster).png | |
| Rejissyor(lar) | Ridli Skott |
| Ssenariy muallif(lar)i |
Hampton Fancher David Peoples |
| Qaysi asarga asoslangan |
Philip K. Dickning "Do Androids Dream of Electric Sheep?" |
| Rollarda |
Harrison Ford Rutger Hauer Sean Young Edward James Olmos |
| Bastakor(lar) | Vangelis |
| Premyera sanasi |
25-iyun, 1982-yil |
| Davomiylik | 117 minut |
| Mamlakatlar | AQSh, Hongkong |
| Til | inglizcha |
| Byudjet | $30 million |
| Daromad | $41.8 million |
| Keyingi film | Blade Runner 2049 |
.png){kind=link}
Tigʻ ustida yuguruvchi (Blade Runner) — 1982-yilda suratga olingan amerikalik ilmiy-fantastik film boʻlib, rejissyor Ridli Skott tomonidan suratga olingan. Film Filip K. Dikning 1968-yilda chop etilgan „Do Androids Dream of Electric Sheep?“ („Androidlar elektr qoʻylarni tush koʻradimi?“) romanidan ilhomlangan. Film kiberpank janrining klassik namunasi boʻlib, u ilmiy-fantastika, noir va falsafiy mavzularni oʻz ichiga oladi.[1]
Syujet
Film voqealari 2019-yilda, distopik Los-Anjelesda sodir boʻladi. Film bosh qahramoni Rik Dekard (Harrison Ford) — sobiq „blade runner“, yaʼni replikantlarni ovlovchi maxsus detektiv. Replikantlar — sunʼiy yoʻldosh koloniyalarida ishlash uchun yaratilgan biologik androidlar boʻlib, ularga yer yuzida yashash taqiqlangan.
Tayrell korporatsiyasi tomonidan ishlab chiqarilgan Nexus-6 turidagi replikantlar odamlar kabi fikrlash va harakat qilish qobiliyatiga ega, ammo ular atigi toʻrt yillik umrga ega. Film davomida Dekard toʻrtta qochqin replikantni yoʻq qilish topshirigʻini oladi: Roy Batty (Rutger Hauer), Pris (Daryl Hannah), Zhora (Joanna Cassidy) va Leon (Brion James). Ular oʻz yaratuvchilari bilan uchrashib, umrlarini uzaytirishni xohlaydilar.
Film davomida Dekard replikantlardan biri boʻlgan Reychel (Sean Young) bilan uchrashadi. Reychel oʻzining replikant ekanligini ilgari bilmagan va unga bolalik xotiralari singdirilgan. Dekard va Reychel oʻrtasida romantik munosabatlar rivojlanadi, bu esa insoniyat va sunʼiy ong haqidagi falsafiy savollarni koʻtaradi.
Mavzular va tahlil
Tigʻ ustida yuguruvchi turli mavzularni qamrab oladi, jumladan:
- Sunʼiy ong va insoniyat: Replikantlar insoniy his-tuygʻular va hayotga intilishga ega boʻlib, bu ularning odamlardan farqlanishini savol ostiga qoʻyadi.
- Distopiya va futuristik jamiyat: Filmda 2019-yil Los-Anjelesi qorongʻi, iflos va yuqori texnologiyalarga ega shaharga aylangan, bu esa kiberpank estetikasiga asos solgan.
- Noir uslubi: Film klassik noir elementlarini oʻz ichiga oladi — qorongʻu vizual atmosfera, sirli bosh qahramon va axloqiy murakkablik.
- Identiklik va xotira: Film insonning oʻzligini aniqlashda xotiralar va tajribalar qanchalik muhim ekanligi haqida falsafiy savollarni koʻtaradi.
Ishlab chiqarish va tasviriy uslub
Film vizual jihatdan nihoyatda oʻziga xos boʻlib, futuristik shaharning noyob dizayni, neon chiroqlari va doimiy yomgʻir bilan ajralib turadi. Syod Maykl tomonidan yaratilgan dizayn va Duglaz Trumbull boshchiligidagi maxsus effektlar filmning kiberpank estetikasiga asos solgan.[2]
Bundan tashqari, Vangelis tomonidan yozilgan original saundtrek filmning mistik va sirli atmosferasini yanada kuchaytirgan. Elektron musiqalar, klassik ohanglar bilan uygʻunlashib, filmning hissiy taʼsirini oshirgan.[3]
Chiqishi va qabul qilinishi
1982-yilgi dastlabki premyerada Tigʻ ustida yuguruvchi tijorat jihatdan unchalik muvaffaqiyatli boʻlmagan, biroq keyinchalik kult filmga aylangan. Film bir necha marta qayta tahrir qilingan va turli versiyalari mavjud, jumladan:
Bu versiyalar oʻrtasidagi asosiy farq Dekardning replikant ekanligi haqidagi jumboqqa taalluqli. Final Cut versiyasida bu masala ochiq qoldirilgan, bu esa muxlislar orasida munozaralarga sabab boʻlgan.
Taʼsiri va merosi
Tigʻ ustida yuguruvchi zamonaviy ilmiy-fantastika janriga katta taʼsir koʻrsatgan. U Matrix (1999), Ghost in the Shell (1995), Ex Machina (2014) kabi filmlarga ilhom manbai boʻlgan. Film kiberpank harakatining asosiy ilhomlantiruvchilaridan biri hisoblanadi.[7]
2017-yilda filmning davomi „Blade Runner 2049“ (rejissyor Denis Villeneuve) chiqdi. Ushbu film ham falsafiy savollarni davom ettirib, original film merosini davom ettirgan.
Manbalar
- ↑ „Torres Cruz, Décio (2014). Postmodern Metanarratives: Blade Runner and Literature in the Age of Image. Palgrave Macmillan UK.“.
- ↑ „Failes, Ian (October 2, 2017). "The Miniature Models of Blade Runner". VFX Voice.“.
- ↑ „"How the Blade Runner soundtrack used electronic music to explore what it means to be human". The University of Sydney.“.
- ↑ „Kaplan, Fred (September 30, 2007), "A Cult Classic Restored, Again"“. 2013-yil 20-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 15-fevral.
- ↑ „"Blade Runner [Director's Cut". British Board of Film Classification. September 29, 1992.“].
- ↑ „"Blade Runner [The Final Cut". British Board of Film Classification. October 12, 2007“].
- ↑ „Coplan, Amy; Davies, David (2015). Blade Runner. Routledge.“.