Bektoshiya: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
Mahmudxoʻja Nuritdinov. | Mahmudxoʻja Nuritdinov. | ||
'''Bektoshiylar''' - [[Turkiya]]da tarqalgan tasavvuf tariqati izdoshlari. [[Kichik Osiyo]]da XII asr oxiri - XIV asr boshida mahalliy turk | '''Bektoshiylar''' - [[Turkiya]]da tarqalgan tasavvuf tariqati izdoshlari. [[Kichik Osiyo]]da XII asr oxiri - XIV asr boshida mahalliy turk koʻchmanchi va oʻtroq aholisi orasida paydo boʻlgan. | ||
[[Tariqat]]ning nomi Xoja Bektosh [[Rumiy]]dan boshlanadi. Bektoshiya tariqatining haqiqiy asoschisi | [[Tariqat]]ning nomi Xoja Bektosh [[Rumiy]]dan boshlanadi. Bektoshiya tariqatining haqiqiy asoschisi vaʼzxon va qalandar Xoja Bektosh Valiy [[Nishopuriy]] Xurosoniy (1208-1270) hisoblanadi. Uning silsilasi turkistonlik shayx Ahmad Yassaviyga, undan keyin shia imomi Muso al-Kozimga taqaladi. Bektoshiya aʼzolari shialardek hazrati Ali va 12 imomga, ayniqsa, 6-imom Jaʼfar as-Sodiqqa alohida ehtirom koʻrsatgan. Bu tariqat koʻproq qishloq aholisi orasida qoʻllab-quvvatlangan. Vaqti kelib tariqat keng tarqalib, tashkilotga aylangan hamda oʻz belgisi va maxsus kiyimiga ega boʻlgan. Tariqatining qatʼiy uyushgan jamoaga aylanishida «Ulugʻpir» Balim Sultonning (vaf. 1516 y.) taʼsiri katta boʻlgan. Ilmiy adabiyotlarda uni «Ikkinchi pir» («Piri soniy») deb atashagan. Balim Sulton oʻzini Xoja Bektosh Rumiyning avlodi, deb eʼlon qilgan va tariqat tuzilishiga aloqador bir qator islohotlarni amalga oshirgan. Yangi islohotlar ayrim bektoshiylarning noroziligiga sabab boʻlgan oqibatda tariqat ikki yoʻnalishga boʻlinib ketgan: 1. Chalabiy, ular oʻz shajaralarini Bektosh Valiga bogʻlagan. Bu yoʻnalish koʻproq Onadoʻlida tarqalgan. 2. Bobogon, ular islohotlarga qarshi boʻlib, Bektosh Valining oilasi boʻlmagani va shu sababli uning avlodi qolishi mumkin emasligini taʼkidlagan. Bu yoʻnalish asosan usmoniylar imperiyasining Yevropa hududlarida tarqalgan. Ushbu ikki yoʻnalish oʻrtasida ochiq nizolar koʻp boʻlib turgan. Bektoshiylar Balim Sulton zamonida yanicharlar (Turkiyadagi imtiyozli maxsus askarlar) orasida keng tarqalib, ular orqali davlat ishlariga oʻz taʼsirini kuchaytirgan. 1826 yilda Sulton Mahmud II yanicharlar korpusini tugatgach, bektoshiya faoliyati taqiqlangan. Tariqat rahnamolari qatl etilgan. Bektoshiylarga tegishli mulklar asosan naqshbandiylarga taqdim etilgan. Tariqat tarafdorlari (Bolqon va Albaniyaga) tarqalib ketgan. Sulton Abdulmajid (1839-1861) davrida bektoshiylar oʻzlarining oldingi maqomlarini qisman qaytarib olishga muvaffaq boʻlgan, ammo aholi orasida oldingi shuhratiga erisha olmagan. Tariqatdagi ichki nizolar uning turli shoʻbalarga boʻlinib ketishiga va obroʻining yanada tushib ketishiga olib kelgan. 1925 yilda bektoshiylik Turkiyada rasman taʼqiqlangan va ular oʻz faoliyatlarini 1967 yilgacha Albaniyada olib borgan. Turkiyada ularning kam sonli izdoshlari mavjud. Tariqatning rahbari «dada»ning qarorgohi Xoja Bektosh Vali maqbarasi joylashgan qishloqda (Qirshehir va Qayseri oʻrtasida) joylashgan. Odatda uning oʻrinbosari - chalabiy ham shu yerda istiqomat qiladi. | ||
== Tariqat muridlari tadrijiy yuksalish | == Tariqat muridlari tadrijiy yuksalish boʻyicha besh toifaga boʻlingan == | ||
1. [[Muhib]] - tariqatga qabul qilingan kishi. Buning uchun u ikki bektoshiydan tavsiya olishi lozim | 1. [[Muhib]] - tariqatga qabul qilingan kishi. Buning uchun u ikki bektoshiydan tavsiya olishi lozim boʻlgan. <br/> | ||
2. [[Darvesh]] - tariqatga xizmati singan, | 2. [[Darvesh]] - tariqatga xizmati singan, bayʼat bergan, xirqa va toj kiyishga ruxsat berilgan kishi.<br/> | ||
3. [[Bobo]] - tariqat xalifasi tomonidan tayinlangan | 3. [[Bobo]] - tariqat xalifasi tomonidan tayinlangan boʻlib, takyaxonani boshqargan. U muhib va darveshlarni tarbiyalash huquqiga ega boʻlgan.<br/> | ||
4. [[Mujarrad]] - xalifaga eng yaqin maqom hisoblangan. Bu maqomga oila qurmagan va uylanmaslik ahdini olgan tariqat | 4. [[Mujarrad]] - xalifaga eng yaqin maqom hisoblangan. Bu maqomga oila qurmagan va uylanmaslik ahdini olgan tariqat aʼzosi tariqatning asosiy takyaxonasi yoki Karbalo va Onadoʻlidagi Balim Sulton takyaxonasida oʻtkazilgan maxsus yopiq marosimda tayinlangan. Marosimda mujarradlikka oʻtgan darveshning oʻng qulogʻi maxsus kumush yoki mis sirgʻa taqish uchun teshib qoʻyilgan.<br/> | ||
5. [[Xalifa]] - mintaqaviy takyaxonani boshqarish uchun bobolar orasidan tayinlanadigan chalabiyning | 5. [[Xalifa]] - mintaqaviy takyaxonani boshqarish uchun bobolar orasidan tayinlanadigan chalabiyning oʻrinbosari. Xalifa tayinlanishi uchun bir bobo va uch mujarradning tavsiyasi lozim boʻlgan. | ||
Bektoshiylar | Bektoshiylar toʻrt yoki oʻn ikki buramali oq bosh kiyim kiygan. Ramziy toʻrt burma toʻrt yoʻlni bildirgan: shariat, tariqat, maʼrifat, haqiqat. Shu bilan birga toʻrt tur odamlarga ishora qilgan: [[obid]], [[zohid]], [[orif]], [[muhib]]. 12 burama esa oʻn ikki imomga ishora qilgan. Bektoshiylik sinkretik taʼlimot hisoblanib, islomdagi turli oqim va hatto boshqa dinlardan ham koʻp narsa oʻzlashtirgan: xristianlik, lamaizm, turk shamanizmi. Tariqatda shialik va hurufiylikning taʼsiri sezilib turadi. Misol uchun Ali (r.a.)ni muqaddaslashtirish, muharram oyida oʻtkaziladigan shialikka xos marosimlarni oʻtkazish, 12 imomni ulugʻlash, Fazlulloh Astrabodiyning harf va sonlarning sirlari haqidagi gʻoyalariga qattiq eʼtibor berish va boshqalar. | ||
Bektoshiylik | Bektoshiylik oʻz taʼlimotini sodda turk tilida targʻib qilgani uchun turklar orasida katta shuhrat qozongan. Shu bilan birga turk xalqi diniy-mistik dunyoqarashining shakllanishiga jiddiy taʼsir koʻrsatgan, mamlakat madaniyati, musiqasi va ayniqsa, adabiyotining rivojida muhim ahamiyat kasb etgan. Bektoshiylikning sinkretik tabiati Vengriya va Bolqon yarim orolidagi xristian aholi uchun ham maqbul boʻlgan. Hozir ham Yevropada tariqat tarafdorlarini uchratish mumkin{{sfn|Usmonov, Olimov, Yoʻldashxoʻdjayev, Faxriddinov, Toʻychiyeva, Jabborov, Choʻtmamatov, Rahimov, Komiljonova, Karimova, Nurmuhammedov, Erkaboyeva, Jurayev|2015|p=47}}. | ||
== Manbalar == | == Manbalar == | ||
== Adabiyotlar == | == Adabiyotlar == | ||
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil | * [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil | ||
* {{Kitob manbasi|author=Usmonov I, Olimov S, | * {{Kitob manbasi|author=Usmonov I, Olimov S, Yoʻldashxoʻdjayev H, Faxriddinov Z, Toʻychiyeva N, Jabborov N, Choʻtmatov J, Rahimov K, Komiljonova Z, Karimova S, Nurmuhammedov D, Erkaboyeva F, Jurayev O Turdiyeva D.|title=Tasavvuf atamalari|date=2015|publisher=Movarounnahr nashriyoti|locatiion=Toshknet|pages=360|isbn=978-9943-12-346-5|ref=Usmonov, Olimov, Yoʻldashxoʻdjayev, Faxriddinov, Toʻychiyeva, Jabborov, Choʻtmamatov, Rahimov, Komiljonova, Karimova, Nurmuhammedov, Erkaboyeva, Jurayev}} | ||
{{OʻzME}} | {{OʻzME}} | ||
2026-yil 19-noyabr, 22:47 dagi (joriy) koʻrinishi
Bektoshiya — Turkiya va Albaniyada tarqalgan sufiylik tariqati. Kichik Osiyoda XIII asr oxiri — XIV asr boshida mahalliy turk koʻchmanchi va oʻtroq aholisi orasida paydo boʻlgan. Tariqatning nomi yarim afsonaviy Hoji Bektosh Rumiydan boshlanadi.
B. tariqatining haqiqiy asoschisi daydi vaʼzxon va qalandar Hoji Bektosh Vali Nishopuri Xurosoniy (1208 — 1270) hisoblanadi. Uning silsilasi esa turkistonlik shayx Ahmad Yassaviyga, undan esa shia imomi Muso al-Kozimga taqaladi. B. aʼzolari shialardek hazrati Ali va 12 imomga sigʻinadilar, ayniqsa 6-imom Jaʼfar as-Sodiqqa eʼtiqod qiladilar. Hoji Bektosh Kichik Osiyoda tez shuhrat qozongan. Bu tariqat koʻproq qishloq aholisi orasida qoʻllab-quvvatlandi. Vaqti kelib B. keng tarmoq yoygan tashkilotga aylandi, oʻzining belgisi va maxsus kiyimiga ega boʻldi. B. tariqatining qatiy uyushgan jamoaga aylanishida "Ulugʻ pir" Balim Sultonning (1516-yil v. e.) taʼsiri kattadir. Ilmiy adabiyotda uni "Ikkinchi pir" (Piri soniy) deb atashadi. Balim Sulton oʻzini Hoji Bektosh Rumiyning avlodi deb eʼlon qilgan va tariqat tuzilishiga aloqador bir qator islohotlarni amalga oshirgan. B. ayni Balim Sulton zamonida keng tarqaldi. Yanicharlar (Turkiyadagi imtiyozli piyoda askarlar) orasida yoyilib, ular orqali davlat ishlariga oʻz taʼsirini kuchaytirdi. 1826-yilda Sulton Mahmud II yanicharlar korpusini tugatgach, B. faoliyati taqiqlanadi. Uning yirik rahnamolari qatl etildi. B. tarafdorlari esa Bolqonga va Albaniyaga tarqalib ketdi. Lekin hozir ham B.tarafdorlarini Turkiya va Iroqda uchratish mumkin. B. turk xalqining diniy dunyoqarashi shakllanishiga jiddiy taʼsir qilibgina qolmay, uning madaniyati, musiqasi va ayniqsa adabiyotining ham rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. Mahmudxoʻja Nuritdinov.
Bektoshiylar - Turkiyada tarqalgan tasavvuf tariqati izdoshlari. Kichik Osiyoda XII asr oxiri - XIV asr boshida mahalliy turk koʻchmanchi va oʻtroq aholisi orasida paydo boʻlgan.
Tariqatning nomi Xoja Bektosh Rumiydan boshlanadi. Bektoshiya tariqatining haqiqiy asoschisi vaʼzxon va qalandar Xoja Bektosh Valiy Nishopuriy Xurosoniy (1208-1270) hisoblanadi. Uning silsilasi turkistonlik shayx Ahmad Yassaviyga, undan keyin shia imomi Muso al-Kozimga taqaladi. Bektoshiya aʼzolari shialardek hazrati Ali va 12 imomga, ayniqsa, 6-imom Jaʼfar as-Sodiqqa alohida ehtirom koʻrsatgan. Bu tariqat koʻproq qishloq aholisi orasida qoʻllab-quvvatlangan. Vaqti kelib tariqat keng tarqalib, tashkilotga aylangan hamda oʻz belgisi va maxsus kiyimiga ega boʻlgan. Tariqatining qatʼiy uyushgan jamoaga aylanishida «Ulugʻpir» Balim Sultonning (vaf. 1516 y.) taʼsiri katta boʻlgan. Ilmiy adabiyotlarda uni «Ikkinchi pir» («Piri soniy») deb atashagan. Balim Sulton oʻzini Xoja Bektosh Rumiyning avlodi, deb eʼlon qilgan va tariqat tuzilishiga aloqador bir qator islohotlarni amalga oshirgan. Yangi islohotlar ayrim bektoshiylarning noroziligiga sabab boʻlgan oqibatda tariqat ikki yoʻnalishga boʻlinib ketgan: 1. Chalabiy, ular oʻz shajaralarini Bektosh Valiga bogʻlagan. Bu yoʻnalish koʻproq Onadoʻlida tarqalgan. 2. Bobogon, ular islohotlarga qarshi boʻlib, Bektosh Valining oilasi boʻlmagani va shu sababli uning avlodi qolishi mumkin emasligini taʼkidlagan. Bu yoʻnalish asosan usmoniylar imperiyasining Yevropa hududlarida tarqalgan. Ushbu ikki yoʻnalish oʻrtasida ochiq nizolar koʻp boʻlib turgan. Bektoshiylar Balim Sulton zamonida yanicharlar (Turkiyadagi imtiyozli maxsus askarlar) orasida keng tarqalib, ular orqali davlat ishlariga oʻz taʼsirini kuchaytirgan. 1826 yilda Sulton Mahmud II yanicharlar korpusini tugatgach, bektoshiya faoliyati taqiqlangan. Tariqat rahnamolari qatl etilgan. Bektoshiylarga tegishli mulklar asosan naqshbandiylarga taqdim etilgan. Tariqat tarafdorlari (Bolqon va Albaniyaga) tarqalib ketgan. Sulton Abdulmajid (1839-1861) davrida bektoshiylar oʻzlarining oldingi maqomlarini qisman qaytarib olishga muvaffaq boʻlgan, ammo aholi orasida oldingi shuhratiga erisha olmagan. Tariqatdagi ichki nizolar uning turli shoʻbalarga boʻlinib ketishiga va obroʻining yanada tushib ketishiga olib kelgan. 1925 yilda bektoshiylik Turkiyada rasman taʼqiqlangan va ular oʻz faoliyatlarini 1967 yilgacha Albaniyada olib borgan. Turkiyada ularning kam sonli izdoshlari mavjud. Tariqatning rahbari «dada»ning qarorgohi Xoja Bektosh Vali maqbarasi joylashgan qishloqda (Qirshehir va Qayseri oʻrtasida) joylashgan. Odatda uning oʻrinbosari - chalabiy ham shu yerda istiqomat qiladi.
Tariqat muridlari tadrijiy yuksalish boʻyicha besh toifaga boʻlingan
[tahrir | manbasini tahrirlash]1. Muhib - tariqatga qabul qilingan kishi. Buning uchun u ikki bektoshiydan tavsiya olishi lozim boʻlgan.
2. Darvesh - tariqatga xizmati singan, bayʼat bergan, xirqa va toj kiyishga ruxsat berilgan kishi.
3. Bobo - tariqat xalifasi tomonidan tayinlangan boʻlib, takyaxonani boshqargan. U muhib va darveshlarni tarbiyalash huquqiga ega boʻlgan.
4. Mujarrad - xalifaga eng yaqin maqom hisoblangan. Bu maqomga oila qurmagan va uylanmaslik ahdini olgan tariqat aʼzosi tariqatning asosiy takyaxonasi yoki Karbalo va Onadoʻlidagi Balim Sulton takyaxonasida oʻtkazilgan maxsus yopiq marosimda tayinlangan. Marosimda mujarradlikka oʻtgan darveshning oʻng qulogʻi maxsus kumush yoki mis sirgʻa taqish uchun teshib qoʻyilgan.
5. Xalifa - mintaqaviy takyaxonani boshqarish uchun bobolar orasidan tayinlanadigan chalabiyning oʻrinbosari. Xalifa tayinlanishi uchun bir bobo va uch mujarradning tavsiyasi lozim boʻlgan.
Bektoshiylar toʻrt yoki oʻn ikki buramali oq bosh kiyim kiygan. Ramziy toʻrt burma toʻrt yoʻlni bildirgan: shariat, tariqat, maʼrifat, haqiqat. Shu bilan birga toʻrt tur odamlarga ishora qilgan: obid, zohid, orif, muhib. 12 burama esa oʻn ikki imomga ishora qilgan. Bektoshiylik sinkretik taʼlimot hisoblanib, islomdagi turli oqim va hatto boshqa dinlardan ham koʻp narsa oʻzlashtirgan: xristianlik, lamaizm, turk shamanizmi. Tariqatda shialik va hurufiylikning taʼsiri sezilib turadi. Misol uchun Ali (r.a.)ni muqaddaslashtirish, muharram oyida oʻtkaziladigan shialikka xos marosimlarni oʻtkazish, 12 imomni ulugʻlash, Fazlulloh Astrabodiyning harf va sonlarning sirlari haqidagi gʻoyalariga qattiq eʼtibor berish va boshqalar. Bektoshiylik oʻz taʼlimotini sodda turk tilida targʻib qilgani uchun turklar orasida katta shuhrat qozongan. Shu bilan birga turk xalqi diniy-mistik dunyoqarashining shakllanishiga jiddiy taʼsir koʻrsatgan, mamlakat madaniyati, musiqasi va ayniqsa, adabiyotining rivojida muhim ahamiyat kasb etgan. Bektoshiylikning sinkretik tabiati Vengriya va Bolqon yarim orolidagi xristian aholi uchun ham maqbul boʻlgan. Hozir ham Yevropada tariqat tarafdorlarini uchratish mumkin[1].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
- Usmonov I, Olimov S, Yoʻldashxoʻdjayev H, Faxriddinov Z, Toʻychiyeva N, Jabborov N, Choʻtmatov J, Rahimov K, Komiljonova Z, Karimova S, Nurmuhammedov D, Erkaboyeva F, Jurayev O Turdiyeva D.. Tasavvuf atamalari. Movarounnahr nashriyoti, 2015 — 360-bet. ISBN 978-9943-12-346-5.
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |