Azot oksidlari: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
'''Azot oksidlari''' — azotning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari. Azot oksidlari [[azot|azoy]] va kislorod molekulalarining birikishidan hosil boʻlib, reaksiya issiqlik yutilishi bilan boradi. Baʼzilari termodinamik jihatdan beqaror. Azotning quyidagi [[oksid]] N<sub>2</sub>O, azot (I)-oksid NO, azot (3)-oksid N<sub>2</sub>O<sub>3</sub>, azot (GU)-oksid NO<sub>2</sub>, azot qoʻsh oksid N<sub>2</sub>O<sub>4</sub> va azot (V)-oksid N<sub>2</sub>O<sub>5</sub>. Azot (1)-oksid N<sub>2</sub>O — rangsiz (kulduruvchi gaz), Tibbiyotda narkoz sifatida ishlatiladi, xushboʻy shirinroq gaz, suvda oz miqdorda eriydi; kislota, ishqor va suv bilan birikmalar hosil qilmaydi; yuqori (900°) [[temperatura|temperatura]]da azot bilan kislorodga ajra-ladi, havo bilan aralashmasi tibbiyotda narkoz sifatida ishlatiladi. Azot (N)-oksid NO — rangsiz gaz, suvda kam eriy-di, havodagi kislorod bilan oksidlanib, azot (IV)-oksidga aylanadi; birikish reaksiyalariga kirishadi; nitrat kis-lota ishlab chiqarishda asosiy oraliq mahsulot hisoblanadi. Azot §-oksid ammiakni katalitik oksidlash yoki azot bilan kislorod aralashmasini Volta yoyidan oʻtkazish orqali olinadi. Azot (1P)-oksid N<sub>2</sub>O<sub>3</sub> — qoʻngʻir tusli [[gaz|gaz]], kon-densatlanganida koʻk tusli suyuqlikka aylanadi; suv bilan birikib, nitrit kis-lota (HNO<sub>2</sub>) hosil qiladi. Azot (II)- va (1U)-oksidlar aralashmasini sovitish natijasida hosil boʻla-di; beqaror modda. Azot (IV)-oksid NO<sub>2</sub> — qoʻngʻir rangli gaz, suv bilan birikib, nitrat kislota (HNO<sub>3</sub>) va nitrit kislota hosil qiladi. U kuchli oksidlovchi, raketaning suyuq yonilgʻisini oksidlash, organik moddalarni nitrolash uchun ishlatiladi. Azot qoʻsh oksid N<sub>2</sub>O<sub>4</sub> va azot (U)-oksid N<sub>2</sub>O<sub>5</sub> — rangsiz [[kristall|kristall]] modda. Amalda deyarli ishlatilmaydi. Azot oksidlari fiziologik faol moddalardir. | '''Azot oksidlari''' — azotning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari. Azot oksidlari [[azot|azoy]] va kislorod molekulalarining birikishidan hosil boʻlib, reaksiya issiqlik yutilishi bilan boradi. Baʼzilari termodinamik jihatdan beqaror. Azotning quyidagi [[oksid]] N<sub>2</sub>O, azot (I)-oksid NO, azot (3)-oksid N<sub>2</sub>O<sub>3</sub>, azot (GU)-oksid NO<sub>2</sub>, azot qoʻsh oksid N<sub>2</sub>O<sub>4</sub> va azot (V)-oksid N<sub>2</sub>O<sub>5</sub>. Azot (1)-oksid N<sub>2</sub>O — rangsiz (kulduruvchi gaz), Tibbiyotda narkoz sifatida ishlatiladi, xushboʻy shirinroq gaz, suvda oz miqdorda eriydi; kislota, ishqor va suv bilan birikmalar hosil qilmaydi; yuqori (900°) [[temperatura|temperatura]]da azot bilan kislorodga ajra-ladi, havo bilan aralashmasi tibbiyotda narkoz sifatida ishlatiladi. Azot (N)-oksid NO — rangsiz gaz, suvda kam eriy-di, havodagi kislorod bilan oksidlanib, azot (IV)-oksidga aylanadi; birikish reaksiyalariga kirishadi; nitrat kis-lota ishlab chiqarishda asosiy oraliq mahsulot hisoblanadi. Azot §-oksid ammiakni katalitik oksidlash yoki azot bilan kislorod aralashmasini Volta yoyidan oʻtkazish orqali olinadi. Azot (1P)-oksid N<sub>2</sub>O<sub>3</sub> — qoʻngʻir tusli [[gaz|gaz]], kon-densatlanganida koʻk tusli suyuqlikka aylanadi; suv bilan birikib, nitrit kis-lota (HNO<sub>2</sub>) hosil qiladi. Azot (II)- va (1U)-oksidlar aralashmasini sovitish natijasida hosil boʻla-di; beqaror modda. Azot (IV)-oksid NO<sub>2</sub> — qoʻngʻir rangli gaz, suv bilan birikib, nitrat kislota (HNO<sub>3</sub>) va nitrit kislota hosil qiladi. U kuchli oksidlovchi, raketaning suyuq yonilgʻisini oksidlash, organik moddalarni nitrolash uchun ishlatiladi. Azot qoʻsh oksid N<sub>2</sub>O<sub>4</sub> va azot (U)-oksid N<sub>2</sub>O<sub>5</sub> — rangsiz [[kristall|kristall]] modda. Amalda deyarli ishlatilmaydi. Azot oksidlari fiziologik faol moddalardir. | ||
[[kimyo sanoati|sanoat kimyosi]]da muhim [[Reaktsiya oraliq|oraliq]] azot oksidi yonish tizimlarida hosil boʻladi va momaqaldiroqda chaqmoq chaqishi natijasida hosil boʻlishi mumkin. Sutemizuvchilarda, jumladan, odamlarda nitrat oksidi koʻpgina fiziologik va patologik jarayonlarda [[signal beruvchi molekula]] hisoblanadi. {{cite journal |pmid=10390607 |yil=1999 |last1=Hou |first1=Y. C. |oxirgi2=Janczuk |birinchi2=A. |oxirgi3=Vang |birinchi3=P. G. |title=Azot oksidi donorlari rivojlanishining hozirgi tendentsiyalari |jild=5 |son=6 |sahifalar=417–441 |jurnal=Hozirgi farmatsevtika dizayni|doi=10,2174/138161280506230110111042 Bu }} edi. 1992 yilda „[[Yil molekulasi]]“.{{cite journal |author1=Culotta, Elizabeth |author2=Koshland, Daniel E. Jr. | yil = 1992 | sarlavha = NO news - yaxshi yangilik | jurnal = Fan | hajmi = 258 | nashr = 5090 | sahifalar = 1862–1864 | doi = 10.1126/science.1361684 | pmid = 1361684 |bibcode=1992Sci...258.1862C | issn=0036-8075 }} [[Fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofoti laureatlari roʻyxati#1951.E2.80.932000|1998 yil Nobel mukofoti fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha]] kashfiyoti uchun berildi oksidning yurak-qon tomir signalizatsiya molekulasi sifatidagi roli.{{Cite web |title=Fiziologiya yoki tibbiyot | [[kimyo sanoati|sanoat kimyosi]]da muhim [[Reaktsiya oraliq|oraliq]] azot oksidi yonish tizimlarida hosil boʻladi va momaqaldiroqda chaqmoq chaqishi natijasida hosil boʻlishi mumkin. Sutemizuvchilarda, jumladan, odamlarda nitrat oksidi koʻpgina fiziologik va patologik jarayonlarda [[signal beruvchi molekula]] hisoblanadi. {{cite journal |pmid=10390607 |yil=1999 |last1=Hou |first1=Y. C. |oxirgi2=Janczuk |birinchi2=A. |oxirgi3=Vang |birinchi3=P. G. |title=Azot oksidi donorlari rivojlanishining hozirgi tendentsiyalari |jild=5 |son=6 |sahifalar=417–441 |jurnal=Hozirgi farmatsevtika dizayni|doi=10,2174/138161280506230110111042 Bu }} edi. 1992 yilda „[[Yil molekulasi]]“.{{cite journal |author1=Culotta, Elizabeth |author2=Koshland, Daniel E. Jr. | yil = 1992 | sarlavha = NO news - yaxshi yangilik | jurnal = Fan | hajmi = 258 | nashr = 5090 | sahifalar = 1862–1864 | doi = 10.1126/science.1361684 | pmid = 1361684 |bibcode=1992Sci...258.1862C | issn=0036-8075 }} [[Fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofoti laureatlari roʻyxati#1951.E2.80.932000|1998 yil Nobel mukofoti fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha]] kashfiyoti uchun berildi oksidning yurak-qon tomir signalizatsiya molekulasi sifatidagi roli.{{Cite web |title=Fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofoti 1998 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1998/summary/ |access- sana=2022-06-17 |website=NobelPrize.org |language=en-US}} | ||
== Adabiyotlar == | == Adabiyotlar == | ||
2026-yil 19-noyabr, 22:00 dagi (joriy) koʻrinishi
Azot oksidlari — azotning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari. Azot oksidlari azoy va kislorod molekulalarining birikishidan hosil boʻlib, reaksiya issiqlik yutilishi bilan boradi. Baʼzilari termodinamik jihatdan beqaror. Azotning quyidagi oksid N2O, azot (I)-oksid NO, azot (3)-oksid N2O3, azot (GU)-oksid NO2, azot qoʻsh oksid N2O4 va azot (V)-oksid N2O5. Azot (1)-oksid N2O — rangsiz (kulduruvchi gaz), Tibbiyotda narkoz sifatida ishlatiladi, xushboʻy shirinroq gaz, suvda oz miqdorda eriydi; kislota, ishqor va suv bilan birikmalar hosil qilmaydi; yuqori (900°) temperaturada azot bilan kislorodga ajra-ladi, havo bilan aralashmasi tibbiyotda narkoz sifatida ishlatiladi. Azot (N)-oksid NO — rangsiz gaz, suvda kam eriy-di, havodagi kislorod bilan oksidlanib, azot (IV)-oksidga aylanadi; birikish reaksiyalariga kirishadi; nitrat kis-lota ishlab chiqarishda asosiy oraliq mahsulot hisoblanadi. Azot §-oksid ammiakni katalitik oksidlash yoki azot bilan kislorod aralashmasini Volta yoyidan oʻtkazish orqali olinadi. Azot (1P)-oksid N2O3 — qoʻngʻir tusli gaz, kon-densatlanganida koʻk tusli suyuqlikka aylanadi; suv bilan birikib, nitrit kis-lota (HNO2) hosil qiladi. Azot (II)- va (1U)-oksidlar aralashmasini sovitish natijasida hosil boʻla-di; beqaror modda. Azot (IV)-oksid NO2 — qoʻngʻir rangli gaz, suv bilan birikib, nitrat kislota (HNO3) va nitrit kislota hosil qiladi. U kuchli oksidlovchi, raketaning suyuq yonilgʻisini oksidlash, organik moddalarni nitrolash uchun ishlatiladi. Azot qoʻsh oksid N2O4 va azot (U)-oksid N2O5 — rangsiz kristall modda. Amalda deyarli ishlatilmaydi. Azot oksidlari fiziologik faol moddalardir. sanoat kimyosida muhim oraliq azot oksidi yonish tizimlarida hosil boʻladi va momaqaldiroqda chaqmoq chaqishi natijasida hosil boʻlishi mumkin. Sutemizuvchilarda, jumladan, odamlarda nitrat oksidi koʻpgina fiziologik va patologik jarayonlarda signal beruvchi molekula hisoblanadi. Hou, Y. C.. Azot oksidi donorlari rivojlanishining hozirgi tendentsiyalari. Error: Bad DOI specified. PMID 10390607. edi. 1992 yilda „Yil molekulasi“.Culotta, Elizabeth; Koshland, Daniel E. Jr.. doi:10.1126/science.1361684. ISSN 0036-8075. PMID 1361684. 1998 yil Nobel mukofoti fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha kashfiyoti uchun berildi oksidning yurak-qon tomir signalizatsiya molekulasi sifatidagi roli.„Fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofoti 1998“ (en-US). NobelPrize.org.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
| Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |