Axloqi Nosiriy: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan avtomatik import (Maxsus:NewPages watcher) | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
| izohlar = | | izohlar = | ||
}} | }} | ||
XIII asrda fors tilida yozilgan falsafiy axloqqa oid asar | XIII asrda fors tilida yozilgan falsafiy axloqqa oid asar boʻlib, muallifi Xoja Nasriddin Tusiydir. Kitob uch qismga boʻlingan: axloq (shaxsiy axloq), oila boshqaruvi (tadbir-i manzil) va siyosat (jamiyat va davlat boshqaruvi). | ||
'''Axloqi Nosiriy''' ({{lang-fa|اخلاق ناصری|Akhlāq-i Nāsirī}}) – [[Tusiy Nosiriddin|Xoja Nosiruddin Tusiy]] tomonidan yozilgan [[Etika|falsafiy axloq]] haqidagi 13-asrga oid [[Fors tili|forscha]] kitob. Ushbu kitob uch qismga | '''Axloqi Nosiriy''' ({{lang-fa|اخلاق ناصری|Akhlāq-i Nāsirī}}) – [[Tusiy Nosiriddin|Xoja Nosiruddin Tusiy]] tomonidan yozilgan [[Etika|falsafiy axloq]] haqidagi 13-asrga oid [[Fors tili|forscha]] kitob. Ushbu kitob uch qismga boʻlingan: [[Etika|axloq]], [[Xonadon xoʻjaligi|xonadon xoʻjaligi]] va [[Siyosat|siyosat]]. | ||
== Muallif va nomi == | == Muallif va nomi == | ||
{{Asosiy|Tusiy Nosiriddin}} | {{Asosiy|Tusiy Nosiriddin}} | ||
Nosiruddin Tusiy 1201-yilda [[Tus, Eron|Tus]]da [[Shialik|shia]] oilasida | Nosiruddin Tusiy 1201-yilda [[Tus, Eron|Tus]]da [[Shialik|shia]] oilasida tugʻilgan [[Fors tili|fors]] [[Falsafa|faylasuf]], [[Matematik|matematik]] va [[Teologiya|ilohiyotshunos]] edi<ref name="d">{{cite book|author=Gerhard Böwering, Patricia Crone|title=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought|url=https://books.google.com/books?id=q1I0pcrFFSUC&q=akhlaq+nasiri+Nasir+al-Din+al-Tusi|year=2013|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691134840|pages=570–571}}</ref><ref>{{cite book | url=http://www.britannica.com/biography/Nasir-al-Din-al-Tusi | title=Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī, Persian scholar | publisher=Britannica | author=((The Editors of Encyclopædia Britannica))}}</ref>. U [[Ismoiliylar|ismoiliy]] oqimiga mansub boʻlgan, keyinchalik esa [[Oʻn ikki imom|oʻn ikki imomli]] shia [[Islom|islom]] eʼtiqodini qabul qilgan<ref name="RT">{{Citation| last1 =Ṭūsī | first1 =Naṣīr al-[[Dīn]] Muḥammad ibn Muḥammad | last2 =Badakchani | first2 =S. J. | date =2005 | title =Paradise of Submission: A Medieval Treatise on Ismaili Thought | series =Ismaili Texts and Translations | volume =5 | place =London | publisher =I.B. Tauris in association with Institute of Ismaili Studies | pages =2–3 | isbn =1-86064-436-8 }}</ref>. Nosiruddinning turli tillarda (fors tili, [[Arab tili|arab tili]]) yozilgan qariyb 150 ta asari bor<ref name="H. Daiber, F.J. Ragep 2007">H. Daiber, F.J. Ragep, "Tusi" in Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007. Brill Online. Quote: "Tusi's prose writings, which number over 150 works, represent one of the largest collections by a single Islamic author. Writing in both Arabic and Persian, Nasir al-Din dealt with both religious ("Islamic") topics and non-religious or secular subjects ("the ancient sciences")."</ref><ref>Seyyed Hossein Nasr. The Islamic Intellectual Tradition in Persia. Curson Press, 1996. See p. 208: "Nearly 150 treatises and letters by Nasir al-Din Tusi are known, of which 25 are in Persian and the rest in Arabic. There is even a treatise on geomancy which Tusi wrote in Arabic, Persian, and Turkish, demonstrating his mastery of all three languages."</ref>. | ||
Asar at-Tusiyning yaqin | Asar at-Tusiyning yaqin doʻsti va homiysi boʻlgan Quhistondagi nizoriy ismoiliy noibi [[Nosiruddin Abu al-Fath Abdurahim ibn Abu Mansur|Nosiruddin Abu al-Fath Abd ar-Rahim ibn Abu Mansur]]ga bagʻishlangan<ref name=Daftary2007>{{cite book |last1=Daftary |first1=Farhad |title=The Isma'ilis: Their History and Doctrines |date=20 September 2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-61636-2 |pages=378-379 |language=en}}</ref>. | ||
== Yozilish sababi == | == Yozilish sababi == | ||
13-asr oxirida Nosiruddin Tusiy [[Koʻhiston (Eron)|Koʻhiston]]da | 13-asr oxirida Nosiruddin Tusiy [[Koʻhiston (Eron)|Koʻhiston]]da boʻlgan paytida, [[Ismoiliylar davlati|nizoriy ismoiliylar]] noibi [[Nosiruddin Abu al-Fath Abdurahim ibn Abu Mansur|Nosiruddin Abu al-Fath Abd ar-Rahim ibn Abu Mansur]]ning [[Ibn Miskavayh|Miskavayh]] yozgan mashhur [[Arab tili|arabcha]] kitob — [[Tahzib al-Axloq]]ni tarjima qilish haqidagi iltimosiga javoban ushbu kitobni yozgan. Miskavayhning kitobi axloqqa bagʻishlangan boʻlsa-da, Nosiruddin Tusiy oʻz asariga xonadon xoʻjaligi va siyosat boʻlimlarini ham qoʻshgan<ref name="a">{{cite book|author=Gérard Chaliand|title=The Art of War in World History: From Antiquity to the Nuclear Age|url=https://books.google.com/books?id=aXuxw070d-wC&q=akhlaq+nasiri+Nasir+al-Din+al-Tusi|year=1994|publisher=University of California Press|isbn=9780520079649|page=444}}</ref><ref name="b">{{cite book|author=Edward Craig|title=Routledge Encyclopedia of Philosophy, Volume 8|url=https://books.google.com/books?id=XHU8V3fkOXwC&q=akhlaq+nasiri+Nasir+al-Din+al-Tusi|year=1998|publisher=Taylor & Francis|isbn=9780415073103|page=441}}</ref><ref name="c">{{cite book|author=Farhad Daftary|title=Ismailis in Medieval Muslim Societies: A Historical Introduction to an Islamic Community|url=https://books.google.com/books?id=Kd-i3bKZeVUC&q=akhlaq+nasiri+Nasir+al-Din+al-Tusi|year=2005|publisher=I.B.Tauris|isbn=9781845110918|pages=171–172}}</ref>. | ||
== Mazmuni == | == Mazmuni == | ||
Axloki Nosiriy uch qismdan iborat. | Axloki Nosiriy uch qismdan iborat. | ||
Birinchi qism avvalgi faylasuf [[Ibn Miskavayh|Miskavayh]]ning ''Axloqni sayqallash'' (''Tahzib al-Axloq'') asarining forscha talqinidir. Ikkinchi qism xonadon | Birinchi qism avvalgi faylasuf [[Ibn Miskavayh|Miskavayh]]ning ''Axloqni sayqallash'' (''Tahzib al-Axloq'') asarining forscha talqinidir. Ikkinchi qism xonadon xoʻjaligi hamda uy-roʻzgʻor ishlarini boshqarish haqida boʻlib, jamiyatning eng asosiy boʻgʻini sifatidagi oila doirasidagi oʻzaro asosiy huquqlarni bayon qiladi, uchinchi qism esa Nosiruddin Tusiyning siyosiy gʻoyalariga bagʻishlangan. Bu qismda [[Platoncha idealizm|platoncha]], [[Neoplatonizm|neoplatoncha]] va [[Aristotelizm|aristotelcha]] siyosiy qarashlar taʼsiri koʻrinadi, shuningdek u [[Eron]]ning islomdan avvalgi hukmdorlari, xususan [[Ahamoniylar davlati|axamoniylar]] va [[Sosoniylar davlati|sosoniylar]] haqidagi gʻoyalarni ham tilga oladi<ref name="d" /><ref name="e">{{cite book|author=Colin P. Mitchell|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|date=3 March 2011|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&q=akhlaq+nasiri+Nasir+al-Din+al-Tusi|isbn=9781136991943|page=45}}</ref>. | ||
== Keyingi kitoblarga | == Keyingi kitoblarga taʼsiri == | ||
Axloki Nosiriy ''Axloki Jaloliy'' asarida [[Jaloliddin Davoniy]]ga, ''Axloki Mohsiniy''da Husayn Voiz Koshifiyga va ''Jome’ as- | Axloki Nosiriy ''Axloki Jaloliy'' asarida [[Jaloliddin Davoniy]]ga, ''Axloki Mohsiniy''da Husayn Voiz Koshifiyga va ''Jome’ as-saʼodat''da Mulla Mahdiy Naroqiyga taʼsir koʻrsatgan<ref name="d" />. | ||
== Yana qarang == | == Yana qarang == | ||
2026-yil 19-noyabr, 21:51 dagi (joriy) koʻrinishi
Bu maqola ayni damda faol tahrirlanyapti. Iltimos, mazkur ogohlantirish xabari sahifadan olib tashlanmagunga qadar sahifaga oʻzgartirishlar kiritmay turing. Aks holda, tahrirlar toʻqnashuvi yuz berishi mumkin. Bu sahifa oxirgi marta 21:51, 19-noyabr 2026 (UTC) (2 kun avval) da tahrir qilingan. |
|
Fayl:Akhlaq-i Nasiri book.jpg „Axloqi Nosiriy“ kitobining forscha nashrining old muqovasi | |
| Asl nomi | اخلاق ناصری |
|---|---|
| Muallif(lar) | Nosiriddin Tusiy |
| Mamlakat | Ismoiliylar davlati |
| Til | Fors tili |
| Nashr etilgan sanasi | XIII asr |
XIII asrda fors tilida yozilgan falsafiy axloqqa oid asar boʻlib, muallifi Xoja Nasriddin Tusiydir. Kitob uch qismga boʻlingan: axloq (shaxsiy axloq), oila boshqaruvi (tadbir-i manzil) va siyosat (jamiyat va davlat boshqaruvi).
Axloqi Nosiriy (forscha: اخلاق ناصری) – Xoja Nosiruddin Tusiy tomonidan yozilgan falsafiy axloq haqidagi 13-asrga oid forscha kitob. Ushbu kitob uch qismga boʻlingan: axloq, xonadon xoʻjaligi va siyosat.
Muallif va nomi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Nosiruddin Tusiy 1201-yilda Tusda shia oilasida tugʻilgan fors faylasuf, matematik va ilohiyotshunos edi[1][2]. U ismoiliy oqimiga mansub boʻlgan, keyinchalik esa oʻn ikki imomli shia islom eʼtiqodini qabul qilgan[3]. Nosiruddinning turli tillarda (fors tili, arab tili) yozilgan qariyb 150 ta asari bor[4][5].
Asar at-Tusiyning yaqin doʻsti va homiysi boʻlgan Quhistondagi nizoriy ismoiliy noibi Nosiruddin Abu al-Fath Abd ar-Rahim ibn Abu Mansurga bagʻishlangan[6].
Yozilish sababi
[tahrir | manbasini tahrirlash]13-asr oxirida Nosiruddin Tusiy Koʻhistonda boʻlgan paytida, nizoriy ismoiliylar noibi Nosiruddin Abu al-Fath Abd ar-Rahim ibn Abu Mansurning Miskavayh yozgan mashhur arabcha kitob — Tahzib al-Axloqni tarjima qilish haqidagi iltimosiga javoban ushbu kitobni yozgan. Miskavayhning kitobi axloqqa bagʻishlangan boʻlsa-da, Nosiruddin Tusiy oʻz asariga xonadon xoʻjaligi va siyosat boʻlimlarini ham qoʻshgan[7][8][9].
Mazmuni
[tahrir | manbasini tahrirlash]Axloki Nosiriy uch qismdan iborat.
Birinchi qism avvalgi faylasuf Miskavayhning Axloqni sayqallash (Tahzib al-Axloq) asarining forscha talqinidir. Ikkinchi qism xonadon xoʻjaligi hamda uy-roʻzgʻor ishlarini boshqarish haqida boʻlib, jamiyatning eng asosiy boʻgʻini sifatidagi oila doirasidagi oʻzaro asosiy huquqlarni bayon qiladi, uchinchi qism esa Nosiruddin Tusiyning siyosiy gʻoyalariga bagʻishlangan. Bu qismda platoncha, neoplatoncha va aristotelcha siyosiy qarashlar taʼsiri koʻrinadi, shuningdek u Eronning islomdan avvalgi hukmdorlari, xususan axamoniylar va sosoniylar haqidagi gʻoyalarni ham tilga oladi[1][10].
Keyingi kitoblarga taʼsiri
[tahrir | manbasini tahrirlash]Axloki Nosiriy Axloki Jaloliy asarida Jaloliddin Davoniyga, Axloki Mohsiniyda Husayn Voiz Koshifiyga va Jome’ as-saʼodatda Mulla Mahdiy Naroqiyga taʼsir koʻrsatgan[1].
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ 1,0 1,1 1,2 Gerhard Böwering, Patricia Crone. The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton University Press, 2013 — 570–571-bet. ISBN 978-0691134840.
- ↑ ((The Editors of Encyclopædia Britannica)). Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī, Persian scholar. Britannica.
- ↑ Ṭūsī, Naṣīr al-Dīn Muḥammad ibn Muḥammad; Badakchani, S. J. (2005), Paradise of Submission: A Medieval Treatise on Ismaili Thought, Ismaili Texts and Translations, 5-jild, London: I.B. Tauris in association with Institute of Ismaili Studies, 2–3-bet, ISBN 1-86064-436-8
- ↑ H. Daiber, F.J. Ragep, "Tusi" in Encyclopaedia of Islam. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2007. Brill Online. Quote: "Tusi's prose writings, which number over 150 works, represent one of the largest collections by a single Islamic author. Writing in both Arabic and Persian, Nasir al-Din dealt with both religious ("Islamic") topics and non-religious or secular subjects ("the ancient sciences")."
- ↑ Seyyed Hossein Nasr. The Islamic Intellectual Tradition in Persia. Curson Press, 1996. See p. 208: "Nearly 150 treatises and letters by Nasir al-Din Tusi are known, of which 25 are in Persian and the rest in Arabic. There is even a treatise on geomancy which Tusi wrote in Arabic, Persian, and Turkish, demonstrating his mastery of all three languages."
- ↑ Daftary, Farhad. The Isma'ilis: Their History and Doctrines (en). Cambridge University Press, 20 September 2007 — 378-379-bet. ISBN 978-0-521-61636-2.
- ↑ Gérard Chaliand. The Art of War in World History: From Antiquity to the Nuclear Age. University of California Press, 1994 — 444-bet. ISBN 9780520079649.
- ↑ Edward Craig. Routledge Encyclopedia of Philosophy, Volume 8. Taylor & Francis, 1998 — 441-bet. ISBN 9780415073103.
- ↑ Farhad Daftary. Ismailis in Medieval Muslim Societies: A Historical Introduction to an Islamic Community. I.B.Tauris, 2005 — 171–172-bet. ISBN 9781845110918.
- ↑ Colin P. Mitchell. New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society, 3 March 2011 — 45-bet. ISBN 9781136991943.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Kitobning inglizcha tarjimasi
- Nasir ad-Din Tusi. The Nasirean Ethics. Routledge, 2011. ISBN 978-0-415-61047-6.