Ashinas: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
{{Harbiy arbob bilgiqutisi | {{Harbiy arbob bilgiqutisi | ||
| ismi = Abu | | ismi = Abu Jaʼfar Ashinas | ||
| tugʻilgan_sanasi = nomaʼlum | | tugʻilgan_sanasi = nomaʼlum | ||
| vafot_sanasi = 844-yil 17 yoki 19-dekabr | | vafot_sanasi = 844-yil 17 yoki 19-dekabr | ||
| bolalari = Musa | | bolalari = Musa | ||
}} | }} | ||
'''Abu Jaʼfar Ashinas''' ({{lang-ar|أبو جعفر أشناس}}; 844-yil 17 yoki 19-dekabrda vafot etgan) – [[Abbosiy xalifa]] [[al-Muʼtasim]]ga xizmat qilgan general. Al- | '''Abu Jaʼfar Ashinas''' ({{lang-ar|أبو جعفر أشناس}}; 844-yil 17 yoki 19-dekabrda vafot etgan) – [[Abbosiy xalifa]] [[al-Muʼtasim]]ga xizmat qilgan general. Al-Muʼtasimning turkiy soqchilarining dastlabki va taniqli aʼzolaridan biri boʻlgan Ashinas al-Muʼtasim hukmronligi davrida imperiyaning yetakchi shaxslaridan biriga aylandi. [[Amorium yurishi|Amorium harbiy yurishi]]da qoʻmondonlik qildi. Keyinchalik imperiyaning yuqori qatlamlarini tozalash va yangilash maqsadida amalga oshirilgan eski Abbosiy zodagonlarini taftish qilishda muhim rol oʻynagan. 834-yildan boshlab [[Oʻrta asrlarda Misr|Misr]], 838-yildan esa [[Levant]] va [[Yuqori Mesopotamiya]] noibi ham boʻlgan, ammo amalda boshqaruv uchun oʻz oʻrniga oʻrinbosarlar tayinlagan. Al-Muʼtasimning vorisi [[al-Vosiq]] hukmronligi davrida vakolatlari yanada kengayib, xalifalikning barcha gʻarbiy viloyatlari ustidan noiblik darajasiga yetdi. | ||
== Kelib chiqishi va dastlabki faoliyati == | == Kelib chiqishi va dastlabki faoliyati == | ||
[[ | [[Yaʼqubiy]] va [[Tabariy]]ning maʼlumotlariga koʻra, Ashinas kelajakda [[al-Muʼtasim]] unvonini oladigan boʻlajak xalifa Abu Isʼhoq oʻzining turkiy soqchilar guruhi uchun sotib olgan dastlabki qullardan biri boʻlgan. Ashinas [[Itax al-Xazariy]], [[Vosif at-Turkiy|Vosif]] va Sima ad-Dimashqiylar bilan birga sotib olingan. Keyingi davr amaliyotlaridan farqli oʻlaroq, bu toʻrtta va boshqa bir nomsiz qoʻriqchi guruhning dastlabki aʼzolari [[Oʻrta Osiyo]]dan emas, balki [[Bagʻdod]]dan {{circa|814/815}}-yilda sotib olingan. Yaʼqubiyning maʼlumotiga koʻra, Ashinasning asl egasi Nuʼaym ibn Xozim Abu Horun ibn Nuʼaym boʻlgan{{sfn|Gordon|2001|pp=16–17}}{{sfn|Kennedy|2006|p=213}}{{efn|Nuʼaym ibn Khazim is little known, except that he supported the anti-caliph [[Ibrahim ibn al-Mahdi]] against [[al-Maʼmun]].{{sfn|Bosworth|1987|p=75}} According to [[C. E. Bosworth]], he is likely to have been a brother of [[Khuzayma ibn Khazim]],{{sfn|Bosworth|1987|p=75 (note 242)}} and hence scion of one of the [[Khazim ibn Khuzayma al-Tamimi#Family|most prominent families]] in the early Abbasid aristocracy (the ''[[abna al-dawla|abnāʾ al-dawla]]''); in line with the rest of this social group, they appear to have opposed al-Maʼmun during the [[Fourth Fitna|civil war]].{{sfn|Gordon|2001|p=170 (note 29)}}|name="izoh"}}. | ||
Tabariy Ashinas oʻz ismini qanday olgani haqidagi qiziqarli bir rivoyat haqida maʼlumot bergan. 819-yilda Abu | Tabariy Ashinas oʻz ismini qanday olgani haqidagi qiziqarli bir rivoyat haqida maʼlumot bergan. 819-yilda Abu Isʼhoq baʼzi [[Xorijiylar|xorijiy]] isyonchilarga qarshi yuborilgan qoʻshinni boshqargan. Bu yurish davomida turkiy [[gʻilmon]]lardan biri xorijiy nayzabardor bilan boʻlajak xalifa oʻrtasiga oʻzini tashlab, fors tilida „Meni tanib ol!“ (forscha: „''ashinas ma-ra''“) deya qichqiradi. Bundan taʼsirlangan Abu Isʼhoq oʻsha kunning oʻzidayoq bu kishiga minnatdorchilik ramzi sifatida „Ashinas“ degan ismni inʼom etgan{{sfn|Bosworth|1987|pp=67–68}}{{sfn|Gordon|2001|p=17}}. [[C.E.Bosworth]] bu nomning [[Fors tili|forscha]] kelib chiqishiga ishora qilgan. Chunki bu ism boshqa eroniy xalqlar orasida ham uchraydi. Olim tilshunos [[Ferdinand Justi]]ning fikriga asoslanib, bu nom „-shinās“ („biluvchi, bilimdon“) oʻzagidan kelib chiqqan boʻlishi mumkinligini taʼkidlagan{{sfn|Bosworth|1991|p=98 (note 281)}}. Boshqa tomondan, xitoyshunos [[Édouard Chavannes]] va turk tarixchisi{{ill|Emel Esin|tr}} [[koʻkturklar]]ning [[Ashina]] qabilasidan kelib chiqqanini taxmin qilgan boʻlsa, [[Christopher I. Beckwith]] bu aloqadorlikni inkor etgan{{sfn|Gordon|2001|p=169 (note 18)}}. | ||
Ashinasning oilasi haqida ham maʼlumotlar kam. Uning [[Abu (kunya)|kunya]]si „Abu Jaʼfar“ ekanligidan, kamida bir nafar Jaʼfar ismli oʻgʻli boʻlgani maʼlum, biroq bu haqida boshqa hech narsa aniq emas{{sfn|Gordon|2001|p=18}}. Tabariy, shuningdek, [[Abbosiy fuqarolar urushi (865—866)|865—866-yillardagi fuqarolar urushi]] davrida qoʻshinlarga boshchilik qilgan Muso ibn Ashinas haqida ham maʼlumot bergan{{sfn|Gordon|2001|pp=18, 170 (note 24)}}. | Ashinasning oilasi haqida ham maʼlumotlar kam. Uning [[Abu (kunya)|kunya]]si „Abu Jaʼfar“ ekanligidan, kamida bir nafar Jaʼfar ismli oʻgʻli boʻlgani maʼlum, biroq bu haqida boshqa hech narsa aniq emas{{sfn|Gordon|2001|p=18}}. Tabariy, shuningdek, [[Abbosiy fuqarolar urushi (865—866)|865—866-yillardagi fuqarolar urushi]] davrida qoʻshinlarga boshchilik qilgan Muso ibn Ashinas haqida ham maʼlumot bergan{{sfn|Gordon|2001|pp=18, 170 (note 24)}}. | ||
== Al-Muʼtasim davridagi faoliyati == | == Al-Muʼtasim davridagi faoliyati == | ||
[[File:Dirham of al-Mu'tasim, AH 221.jpg|thumb|upright=1.2|alt=Obverse and reverse of silver coin with Arabic inscriptions|836/37-yilda [[Ray|al-Muhammadiya]]da zarb qilingan al-Muʼtasimning kumush ''[[dirham]]''i]] | [[File:Dirham of al-Mu'tasim, AH 221.jpg|thumb|upright=1.2|alt=Obverse and reverse of silver coin with Arabic inscriptions|836/37-yilda [[Ray|al-Muhammadiya]]da zarb qilingan al-Muʼtasimning kumush ''[[dirham]]''i]] | ||
Al- | Al-Muʼtasim hukmronligi davrida ({{hukmronlik|833|842}}) Ashinas Itax va [[Usrushona]] shahzodasi [[Haydar ibn Kavus al-Afshin|al-Afshin]] bilan bir qatorda xalifalikning eng nufuzli shaxslaridan biri boʻlgan{{sfn|Kennedy|2006|p=216}}. Ashinas 834-yildayoq, al-Muʼtasim taxtga chiqishidan oldin, [[Oʻrta asrlarda Misr|Misr]] noibi etib tayinlangan edi{{sfn|Gordon|2001|pp=18, 59}}. Ashinas keyinchalik oʻz faoliyatidagi boshqa viloyat noibliklari kabi Misrda ham bevosita boshqaruvni amalga oshirmagan. Iroqda qolgan holda oʻz oʻrniga oʻrinbosarlarni noib etib tayinlagan{{sfn|Gordon|2001|p=77}}{{sfn|Bosworth|1991|p=178 (note 504)}}. Ashinas Misrda 11 yil davomida nominal noib boʻlgan paytda oʻz oʻrniga toʻrtta vakil tayinlagan{{sfn|Gordon|2001|p=110}}. | ||
Al- | Al-Muʼtasim 836-yilda oʻzining yangi poytaxti va qarorgohi [[Abbosiylar Samarrasi|Samarra]]ga asos solgach, Ashinas va boshqa turklar yangi shaharning gʻarbiy qismida, al-Karx deb nomlanuvchi hududda yer-mulk olishdi. U yerda Ashinas oʻz saroyi (''Dar Ashinas''ni) qurdi{{sfn|Gordon|2001|pp=58, 60}}. Ashinasning qoʻl ostida bir qancha amaldorlar (''quvvad'') boʻlgani hamda oʻz tarafdorlari mavjudligi qayd etilgan{{sfn|Kennedy|2001|p=118}}. 838-yilgi [[Amorium yurishi]]da Ashinas qoʻshinning oldingi safini boshqargan va shaharni qamal qilish chogʻida asosiy qoʻmondonlardan biri boʻlgan{{sfn|Bosworth|1991|pp=97–117}}{{sfn|Vasiliev|1935|pp=144–172}}. | ||
Ashinas va boshqa turkiylarning yuksalishi anʼanaviy Abbosiy elitalarini gʻazablantirdi, chunki ular oʻz hokimiyatlari qullikdan kelib chiqqan bu yangi qatlam foydasiga susayib borayotganidan xavsirashardi. Tabariyning taʼkidlashicha, Ashinasning ikki lashkarboshisi, [[Amr al-Fargʻoniy]] va [[Ahmad ibn al-Xalil ibn Hishom]] qamal paytida gʻazablanib, isyonkor kayfiyatda boʻlishgan. Ular „bu qul, fohishaning oʻgʻli“ deb atalgan Ashinas qoʻlida xoʻrlanganlaridan nolishib, uning qoʻl ostida xizmat qilishni davom ettirishdan koʻra Vizantiya tomoniga oʻtib ketishni afzal koʻrganlarini aytishgan{{sfn|Bosworth|1991|p=112}}{{sfn|Kennedy|2006|pp=224–225}}. Amr va Ahmad al- | Ashinas va boshqa turkiylarning yuksalishi anʼanaviy Abbosiy elitalarini gʻazablantirdi, chunki ular oʻz hokimiyatlari qullikdan kelib chiqqan bu yangi qatlam foydasiga susayib borayotganidan xavsirashardi. Tabariyning taʼkidlashicha, Ashinasning ikki lashkarboshisi, [[Amr al-Fargʻoniy]] va [[Ahmad ibn al-Xalil ibn Hishom]] qamal paytida gʻazablanib, isyonkor kayfiyatda boʻlishgan. Ular „bu qul, fohishaning oʻgʻli“ deb atalgan Ashinas qoʻlida xoʻrlanganlaridan nolishib, uning qoʻl ostida xizmat qilishni davom ettirishdan koʻra Vizantiya tomoniga oʻtib ketishni afzal koʻrganlarini aytishgan{{sfn|Bosworth|1991|p=112}}{{sfn|Kennedy|2006|pp=224–225}}. Amr va Ahmad al-Muʼtasimni agʻdarib, uning oʻrniga jiyani, al-Maʼmunning oʻgʻli [[al-Abbos ibn al-Maʼmun|al-Abbos]]ni taxtga chiqarish fitnasiga qoʻshilishdi. Ashinas sarkardalarining xatti-harakatlaridan shubhalanib, ularni uy qamogʻiga oldi. Amrning toʻpolon yuz bergan taqdirda chodir ichida qolish haqida ogohlantirilgan yosh xizmatkorlaridan biri xalifaning huzuriga borgach, fitna tez orada fosh etildi. Ashinas turkiy hamrohlari Itax va [[Bugʻa al-Kabir|Katta Bugʻa]] bilan birgalikda fitnachilarni fosh etish va qoʻlga olishda yetakchilik qildi. Bu voqea shu vaqtga qadar Abbosiylarga xizmat qilib kelgan anʼanaviy tizimda keng koʻlamli tozalash ishlarini oʻtkazishga sabab boʻldi. Al-Abbos bilan bir qatorda yetmishdan ortiq qoʻmondonlar ham qatl etilgan{{sfn|Bosworth|1991|pp=xv, 121–134}}{{sfn|Gordon|2001|pp=48–49, 76–77}}{{sfn|Kennedy|2006|pp=224–227}}. | ||
Turkiylar bu voqeadan foyda olishdi. Ayniqsa, Ashinas fitnani fosh qilishda markaziy oʻrinda turgani uchun eng koʻp manfaat koʻrdi{{sfn|Gordon|2001|p=77}}. Amorium yurishidan qaytgach, Ashinas oʻzi boshqarayotgan Misr viloyatlari ustidan nazoratni saqlab qolgan holda [[Bilod ash-Shom|Suriya]] va [[Jazira]] hududlarini ham oʻz ichiga olgan ulkan maʼmuriy hududning oliy noibi etib tayinlandi. Ashinas Samarrada qolib, faqatgina oʻz nomidan doimiy noiblar tayinlagani sababli amaliy jihatdan mazkur viloyatlar daromadlarini nazorat qilgan boʻlishi ehtimolga yaqin{{sfn|Kennedy|2004|p=159}}. Shunga qaramay, [[Hugh N. Kennedy]]ning taʼkidlashicha, bu harakat „hokimiyatning yanada markazlashuvini anglatardi, chunki viloyat noib-hokimlari saroyda kamdan-kam koʻrinar va siyosiy qarorlar qabul qilish jarayonida deyarli ishtirok etmasdi“{{sfn|Kennedy|2004|p=159}}. 839-yilda Ashinasning qizi Utranja al-Afshinning oʻgʻliga xalifa shaxsan ishtirok etgan hashamatli marosimda turmushga chiqqan. 840-yilda al-Afshin hibsga olingach, er-xotin ham hibsga olingan{{sfn|Gordon|2001|p=77}}. | Turkiylar bu voqeadan foyda olishdi. Ayniqsa, Ashinas fitnani fosh qilishda markaziy oʻrinda turgani uchun eng koʻp manfaat koʻrdi{{sfn|Gordon|2001|p=77}}. Amorium yurishidan qaytgach, Ashinas oʻzi boshqarayotgan Misr viloyatlari ustidan nazoratni saqlab qolgan holda [[Bilod ash-Shom|Suriya]] va [[Jazira]] hududlarini ham oʻz ichiga olgan ulkan maʼmuriy hududning oliy noibi etib tayinlandi. Ashinas Samarrada qolib, faqatgina oʻz nomidan doimiy noiblar tayinlagani sababli amaliy jihatdan mazkur viloyatlar daromadlarini nazorat qilgan boʻlishi ehtimolga yaqin{{sfn|Kennedy|2004|p=159}}. Shunga qaramay, [[Hugh N. Kennedy]]ning taʼkidlashicha, bu harakat „hokimiyatning yanada markazlashuvini anglatardi, chunki viloyat noib-hokimlari saroyda kamdan-kam koʻrinar va siyosiy qarorlar qabul qilish jarayonida deyarli ishtirok etmasdi“{{sfn|Kennedy|2004|p=159}}. 839-yilda Ashinasning qizi Utranja al-Afshinning oʻgʻliga xalifa shaxsan ishtirok etgan hashamatli marosimda turmushga chiqqan. 840-yilda al-Afshin hibsga olingach, er-xotin ham hibsga olingan{{sfn|Gordon|2001|p=77}}. | ||
Al- | Al-Muʼtasim 840-yilda Samarradan [[as-Sinn]]ga joʻnab ketgach, Ashinasni poytaxtda oʻz noibi etib tayinladi. Qaytib kelgach esa, uni omma oldida taxtga oʻtqazib, unga tantanali toj kiydirdi{{sfn|Gordon|2001|p=77}}. Ashinas 841-yilgi [[Haj]] ziyorati davomida Samarradan to [[Makka]]gacha boʻlgan viloyatlarning ''amiri'' yoki noibi deya ulugʻlangan{{sfn|Gordon|2001|p=77}}{{sfn|Bosworth|1991|p=201}}. [[Ibn al-Adim]]ning maʼlumotlariga koʻra, al-Muʼtasim oʻz hukmronligining soʻnggi yillarida Ashinasga shaxsan 40 million kumush ''[[dirham]]'' hadya qilgan ekan{{Sfn|Bosworth|1991|p=178 (note 504)}}. | ||
== Al-Vosiq hukmronlik davridagi faoliyati va vafoti == | == Al-Vosiq hukmronlik davridagi faoliyati va vafoti == | ||
Xalifa al-Vosiq 843-yil [[Ramazon]] oyida (iyun/iyul) Ashinas uchun toj kiydirish marosimini takroran oʻtkazdi. Bu marosimda Ashinasga Samarradan to [[Magʻrib]]gacha boʻlgan gʻarbiy viloyatlar ustidan keng vakolatlar berildi. XV asrda yashagan misrlik olim [[as-Suyutiy]] bu voqeani podshohlik hokimiyati (''sultonlik'') birinchi bor tobe shaxsga topshirilgan holat deb hisoblagan. Uning fikricha, bu voqea oliy hokimiyatning boʻlinishi edi{{sfn|Gordon|2001|p=79}}{{sfn|Kraemer|1989|p=5}}. Ashinas 844-yilning 17 yoki 19-dekabrida{{sfn|Kraemer|1989|p=21}}{{efn|[[Al-Dhahabi]] reports that he died in [[Anno Hegirae|AH]] 252 (866/867 CE), a date which is also mentioned by [[Ibn Taghribirdi]] who follows him. However, they are contradicted by the 9th- and 10th-century chroniclers al-Tabari, [[al-Kindi]], and [[al- | Xalifa al-Vosiq 843-yil [[Ramazon]] oyida (iyun/iyul) Ashinas uchun toj kiydirish marosimini takroran oʻtkazdi. Bu marosimda Ashinasga Samarradan to [[Magʻrib]]gacha boʻlgan gʻarbiy viloyatlar ustidan keng vakolatlar berildi. XV asrda yashagan misrlik olim [[as-Suyutiy]] bu voqeani podshohlik hokimiyati (''sultonlik'') birinchi bor tobe shaxsga topshirilgan holat deb hisoblagan. Uning fikricha, bu voqea oliy hokimiyatning boʻlinishi edi{{sfn|Gordon|2001|p=79}}{{sfn|Kraemer|1989|p=5}}. Ashinas 844-yilning 17 yoki 19-dekabrida{{sfn|Kraemer|1989|p=21}}{{efn|[[Al-Dhahabi]] reports that he died in [[Anno Hegirae|AH]] 252 (866/867 CE), a date which is also mentioned by [[Ibn Taghribirdi]] who follows him. However, they are contradicted by the 9th- and 10th-century chroniclers al-Tabari, [[al-Kindi]], and [[al-Yaʼqubi]], and by the fact that Ashinas disappears from the sources entirely after 844. The date reported by al-Dhahabi may, however, be the date of death of Ashina's son Musa.{{sfn|Gordon|2001|p=209 (note 47)}}|name="izoh"}}, oʻz qudratining ayni choʻqqisida vafot etdi{{sfn|Gordon|2001|pp=18, 79}}. XIV asr tarixchisi az-Zahabiyning maʼlumotiga koʻra, boshqa manbalarda tasdiqlanmagan boʻlsa-da, Ashinas oʻzidan keyin {{nts|100000}} [[oltin dinor]] miqdorida boylik qoldirgan ekan. Bu boylikni xalifa musodara qilgan{{sfn|Gordon|2001|p=209 (note 47)}}. Vafoti tafsilotlari haqida maʼlumot kam boʻlsa-da, Metyu Gordonning taʼkidlashicha, „agar Ashinas kasallik yoki keksalik tufayli vafot etgan boʻlsa, Samarradagi mashhur turklar orasidagi oʻldirilmagan kamdan-kam kishilardan biri boʻladi“{{sfn|Gordon|2001|p=79}}. Ashinasning vafotidan soʻng turk safdoshlari Itax va Vosif shuhrat qozonishgan. Ayniqsa, Itax Ashinasning martabasi va gʻarbiy viloyatlar ustidan bosh noiblik lavozimini egallagan{{sfn|Kennedy|2004|p=159}}{{sfn|Gordon|2001|pp=18, 79}}. Ashinas saroyi keyinchalik xalifa [[al-Mutavakkil]]ning eng yaqin maslahatchisi boʻlgan [[al-Fath ibn Xoqon]]ning qarorgohi boʻlib qolgan{{sfn|Gordon|2001|p=86}}. | ||
Boʻlajak [[vazir]]lar [[Ahmad ibn al-Xasib]]{{sfn|Gordon|2001|p=79}} va [[Sulaymon ibn Vahb ibn | Boʻlajak [[vazir]]lar [[Ahmad ibn al-Xasib]]{{sfn|Gordon|2001|p=79}} va [[Sulaymon ibn Vahb ibn Saʼid]]{{sfn|Kraemer|1989|p=9 (note 16)}} Ashinas huzurida ''[[kotib]]'' lavozimida xizmat qilishgan. | ||
== Izohlar == | == Izohlar == | ||
2026-yil 19-noyabr, 21:18 dagi (joriy) koʻrinishi
| Abu Jaʼfar Ashinas | |
|---|---|
| Tavalludi | nomaʼlum |
| Vafoti | 844-yil 17 yoki 19-dekabr |
| Fuqaroligi | Abbosiylar xalifaligi |
| Xizmatdagi yillari | tax. 814/15 – 844 |
| Harbiy qism | Abbosiylar turkiy gvardiyasi |
| Jang/urush | Amorium yurishi |
| Bolalari | Musa |
Abu Jaʼfar Ashinas (arabcha: أبو جعفر أشناس; 844-yil 17 yoki 19-dekabrda vafot etgan) – Abbosiy xalifa al-Muʼtasimga xizmat qilgan general. Al-Muʼtasimning turkiy soqchilarining dastlabki va taniqli aʼzolaridan biri boʻlgan Ashinas al-Muʼtasim hukmronligi davrida imperiyaning yetakchi shaxslaridan biriga aylandi. Amorium harbiy yurishida qoʻmondonlik qildi. Keyinchalik imperiyaning yuqori qatlamlarini tozalash va yangilash maqsadida amalga oshirilgan eski Abbosiy zodagonlarini taftish qilishda muhim rol oʻynagan. 834-yildan boshlab Misr, 838-yildan esa Levant va Yuqori Mesopotamiya noibi ham boʻlgan, ammo amalda boshqaruv uchun oʻz oʻrniga oʻrinbosarlar tayinlagan. Al-Muʼtasimning vorisi al-Vosiq hukmronligi davrida vakolatlari yanada kengayib, xalifalikning barcha gʻarbiy viloyatlari ustidan noiblik darajasiga yetdi.
Kelib chiqishi va dastlabki faoliyati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Yaʼqubiy va Tabariyning maʼlumotlariga koʻra, Ashinas kelajakda al-Muʼtasim unvonini oladigan boʻlajak xalifa Abu Isʼhoq oʻzining turkiy soqchilar guruhi uchun sotib olgan dastlabki qullardan biri boʻlgan. Ashinas Itax al-Xazariy, Vosif va Sima ad-Dimashqiylar bilan birga sotib olingan. Keyingi davr amaliyotlaridan farqli oʻlaroq, bu toʻrtta va boshqa bir nomsiz qoʻriqchi guruhning dastlabki aʼzolari Oʻrta Osiyodan emas, balki Bagʻdoddan tax. 814/815-yilda sotib olingan. Yaʼqubiyning maʼlumotiga koʻra, Ashinasning asl egasi Nuʼaym ibn Xozim Abu Horun ibn Nuʼaym boʻlgan[1][2][izoh 1].
Tabariy Ashinas oʻz ismini qanday olgani haqidagi qiziqarli bir rivoyat haqida maʼlumot bergan. 819-yilda Abu Isʼhoq baʼzi xorijiy isyonchilarga qarshi yuborilgan qoʻshinni boshqargan. Bu yurish davomida turkiy gʻilmonlardan biri xorijiy nayzabardor bilan boʻlajak xalifa oʻrtasiga oʻzini tashlab, fors tilida „Meni tanib ol!“ (forscha: „ashinas ma-ra“) deya qichqiradi. Bundan taʼsirlangan Abu Isʼhoq oʻsha kunning oʻzidayoq bu kishiga minnatdorchilik ramzi sifatida „Ashinas“ degan ismni inʼom etgan[6][7]. C.E.Bosworth bu nomning forscha kelib chiqishiga ishora qilgan. Chunki bu ism boshqa eroniy xalqlar orasida ham uchraydi. Olim tilshunos Ferdinand Justining fikriga asoslanib, bu nom „-shinās“ („biluvchi, bilimdon“) oʻzagidan kelib chiqqan boʻlishi mumkinligini taʼkidlagan[8]. Boshqa tomondan, xitoyshunos Édouard Chavannes va turk tarixchisiEmel Esin koʻkturklarning Ashina qabilasidan kelib chiqqanini taxmin qilgan boʻlsa, Christopher I. Beckwith bu aloqadorlikni inkor etgan[9].
Ashinasning oilasi haqida ham maʼlumotlar kam. Uning kunyasi „Abu Jaʼfar“ ekanligidan, kamida bir nafar Jaʼfar ismli oʻgʻli boʻlgani maʼlum, biroq bu haqida boshqa hech narsa aniq emas[10]. Tabariy, shuningdek, 865—866-yillardagi fuqarolar urushi davrida qoʻshinlarga boshchilik qilgan Muso ibn Ashinas haqida ham maʼlumot bergan[11].
Al-Muʼtasim davridagi faoliyati
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Al-Muʼtasim hukmronligi davrida (h. 833–842) Ashinas Itax va Usrushona shahzodasi al-Afshin bilan bir qatorda xalifalikning eng nufuzli shaxslaridan biri boʻlgan[12]. Ashinas 834-yildayoq, al-Muʼtasim taxtga chiqishidan oldin, Misr noibi etib tayinlangan edi[13]. Ashinas keyinchalik oʻz faoliyatidagi boshqa viloyat noibliklari kabi Misrda ham bevosita boshqaruvni amalga oshirmagan. Iroqda qolgan holda oʻz oʻrniga oʻrinbosarlarni noib etib tayinlagan[14][15]. Ashinas Misrda 11 yil davomida nominal noib boʻlgan paytda oʻz oʻrniga toʻrtta vakil tayinlagan[16].
Al-Muʼtasim 836-yilda oʻzining yangi poytaxti va qarorgohi Samarraga asos solgach, Ashinas va boshqa turklar yangi shaharning gʻarbiy qismida, al-Karx deb nomlanuvchi hududda yer-mulk olishdi. U yerda Ashinas oʻz saroyi (Dar Ashinasni) qurdi[17]. Ashinasning qoʻl ostida bir qancha amaldorlar (quvvad) boʻlgani hamda oʻz tarafdorlari mavjudligi qayd etilgan[18]. 838-yilgi Amorium yurishida Ashinas qoʻshinning oldingi safini boshqargan va shaharni qamal qilish chogʻida asosiy qoʻmondonlardan biri boʻlgan[19][20].
Ashinas va boshqa turkiylarning yuksalishi anʼanaviy Abbosiy elitalarini gʻazablantirdi, chunki ular oʻz hokimiyatlari qullikdan kelib chiqqan bu yangi qatlam foydasiga susayib borayotganidan xavsirashardi. Tabariyning taʼkidlashicha, Ashinasning ikki lashkarboshisi, Amr al-Fargʻoniy va Ahmad ibn al-Xalil ibn Hishom qamal paytida gʻazablanib, isyonkor kayfiyatda boʻlishgan. Ular „bu qul, fohishaning oʻgʻli“ deb atalgan Ashinas qoʻlida xoʻrlanganlaridan nolishib, uning qoʻl ostida xizmat qilishni davom ettirishdan koʻra Vizantiya tomoniga oʻtib ketishni afzal koʻrganlarini aytishgan[21][22]. Amr va Ahmad al-Muʼtasimni agʻdarib, uning oʻrniga jiyani, al-Maʼmunning oʻgʻli al-Abbosni taxtga chiqarish fitnasiga qoʻshilishdi. Ashinas sarkardalarining xatti-harakatlaridan shubhalanib, ularni uy qamogʻiga oldi. Amrning toʻpolon yuz bergan taqdirda chodir ichida qolish haqida ogohlantirilgan yosh xizmatkorlaridan biri xalifaning huzuriga borgach, fitna tez orada fosh etildi. Ashinas turkiy hamrohlari Itax va Katta Bugʻa bilan birgalikda fitnachilarni fosh etish va qoʻlga olishda yetakchilik qildi. Bu voqea shu vaqtga qadar Abbosiylarga xizmat qilib kelgan anʼanaviy tizimda keng koʻlamli tozalash ishlarini oʻtkazishga sabab boʻldi. Al-Abbos bilan bir qatorda yetmishdan ortiq qoʻmondonlar ham qatl etilgan[23][24][25].
Turkiylar bu voqeadan foyda olishdi. Ayniqsa, Ashinas fitnani fosh qilishda markaziy oʻrinda turgani uchun eng koʻp manfaat koʻrdi[14]. Amorium yurishidan qaytgach, Ashinas oʻzi boshqarayotgan Misr viloyatlari ustidan nazoratni saqlab qolgan holda Suriya va Jazira hududlarini ham oʻz ichiga olgan ulkan maʼmuriy hududning oliy noibi etib tayinlandi. Ashinas Samarrada qolib, faqatgina oʻz nomidan doimiy noiblar tayinlagani sababli amaliy jihatdan mazkur viloyatlar daromadlarini nazorat qilgan boʻlishi ehtimolga yaqin[26]. Shunga qaramay, Hugh N. Kennedyning taʼkidlashicha, bu harakat „hokimiyatning yanada markazlashuvini anglatardi, chunki viloyat noib-hokimlari saroyda kamdan-kam koʻrinar va siyosiy qarorlar qabul qilish jarayonida deyarli ishtirok etmasdi“[26]. 839-yilda Ashinasning qizi Utranja al-Afshinning oʻgʻliga xalifa shaxsan ishtirok etgan hashamatli marosimda turmushga chiqqan. 840-yilda al-Afshin hibsga olingach, er-xotin ham hibsga olingan[14].
Al-Muʼtasim 840-yilda Samarradan as-Sinnga joʻnab ketgach, Ashinasni poytaxtda oʻz noibi etib tayinladi. Qaytib kelgach esa, uni omma oldida taxtga oʻtqazib, unga tantanali toj kiydirdi[14]. Ashinas 841-yilgi Haj ziyorati davomida Samarradan to Makkagacha boʻlgan viloyatlarning amiri yoki noibi deya ulugʻlangan[14][27]. Ibn al-Adimning maʼlumotlariga koʻra, al-Muʼtasim oʻz hukmronligining soʻnggi yillarida Ashinasga shaxsan 40 million kumush dirham hadya qilgan ekan[15].
Al-Vosiq hukmronlik davridagi faoliyati va vafoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Xalifa al-Vosiq 843-yil Ramazon oyida (iyun/iyul) Ashinas uchun toj kiydirish marosimini takroran oʻtkazdi. Bu marosimda Ashinasga Samarradan to Magʻribgacha boʻlgan gʻarbiy viloyatlar ustidan keng vakolatlar berildi. XV asrda yashagan misrlik olim as-Suyutiy bu voqeani podshohlik hokimiyati (sultonlik) birinchi bor tobe shaxsga topshirilgan holat deb hisoblagan. Uning fikricha, bu voqea oliy hokimiyatning boʻlinishi edi[28][29]. Ashinas 844-yilning 17 yoki 19-dekabrida[30][izoh 1], oʻz qudratining ayni choʻqqisida vafot etdi[32]. XIV asr tarixchisi az-Zahabiyning maʼlumotiga koʻra, boshqa manbalarda tasdiqlanmagan boʻlsa-da, Ashinas oʻzidan keyin 100 000 oltin dinor miqdorida boylik qoldirgan ekan. Bu boylikni xalifa musodara qilgan[31]. Vafoti tafsilotlari haqida maʼlumot kam boʻlsa-da, Metyu Gordonning taʼkidlashicha, „agar Ashinas kasallik yoki keksalik tufayli vafot etgan boʻlsa, Samarradagi mashhur turklar orasidagi oʻldirilmagan kamdan-kam kishilardan biri boʻladi“[28]. Ashinasning vafotidan soʻng turk safdoshlari Itax va Vosif shuhrat qozonishgan. Ayniqsa, Itax Ashinasning martabasi va gʻarbiy viloyatlar ustidan bosh noiblik lavozimini egallagan[26][32]. Ashinas saroyi keyinchalik xalifa al-Mutavakkilning eng yaqin maslahatchisi boʻlgan al-Fath ibn Xoqonning qarorgohi boʻlib qolgan[33].
Boʻlajak vazirlar Ahmad ibn al-Xasib[28] va Sulaymon ibn Vahb ibn Saʼid[34] Ashinas huzurida kotib lavozimida xizmat qilishgan.
Izohlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ 1,0 1,1 Nuʼaym ibn Khazim is little known, except that he supported the anti-caliph Ibrahim ibn al-Mahdi against al-Maʼmun.[3] According to C. E. Bosworth, he is likely to have been a brother of Khuzayma ibn Khazim,[4] and hence scion of one of the most prominent families in the early Abbasid aristocracy (the abnāʾ al-dawla); in line with the rest of this social group, they appear to have opposed al-Maʼmun during the civil war.[5] Manba xatosi: Invalid
<ref>tag; name "izoh" defined multiple times with different content
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Gordon 2001, ss. 16–17.
- ↑ Kennedy 2006, s. 213.
- ↑ Bosworth 1987, s. 75.
- ↑ Bosworth 1987, s. 75 (note 242).
- ↑ Gordon 2001, s. 170 (note 29).
- ↑ Bosworth 1987, ss. 67–68.
- ↑ Gordon 2001, s. 17.
- ↑ Bosworth 1991, s. 98 (note 281).
- ↑ Gordon 2001, s. 169 (note 18).
- ↑ Gordon 2001, s. 18.
- ↑ Gordon 2001, ss. 18, 170 (note 24).
- ↑ Kennedy 2006, s. 216.
- ↑ Gordon 2001, ss. 18, 59.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Gordon 2001, s. 77.
- ↑ 15,0 15,1 Bosworth 1991, s. 178 (note 504).
- ↑ Gordon 2001, s. 110.
- ↑ Gordon 2001, ss. 58, 60.
- ↑ Kennedy 2001, s. 118.
- ↑ Bosworth 1991, ss. 97–117.
- ↑ Vasiliev 1935, ss. 144–172.
- ↑ Bosworth 1991, s. 112.
- ↑ Kennedy 2006, ss. 224–225.
- ↑ Bosworth 1991, ss. xv, 121–134.
- ↑ Gordon 2001, ss. 48–49, 76–77.
- ↑ Kennedy 2006, ss. 224–227.
- ↑ 26,0 26,1 26,2 Kennedy 2004, s. 159.
- ↑ Bosworth 1991, s. 201.
- ↑ 28,0 28,1 28,2 Gordon 2001, s. 79.
- ↑ Kraemer 1989, s. 5.
- ↑ Kraemer 1989, s. 21.
- ↑ 31,0 31,1 Gordon 2001, s. 209 (note 47).
- ↑ 32,0 32,1 Gordon 2001, ss. 18, 79.
- ↑ Gordon 2001, s. 86.
- ↑ Kraemer 1989, s. 9 (note 16).
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- The History of al-Ṭabarī, Volume XXXII: The Reunification of the ʿAbbāsid Caliphate: The Caliphate of al-Maʾmūn, A.D. 813–33/A.H. 198–213, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1987. ISBN 978-0-88706-058-8.
- The History of al-Ṭabarī, Volume XXXIII: Storm and Stress Along the Northern Frontiers of the ʿAbbāsid Caliphate: The Caliphate of al-Muʿtasim, A.D. 833–842/A.H. 218–227, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1991. ISBN 978-0-7914-0493-5.
- Gordon, Matthew S.. The Breaking of a Thousand Swords: A History of the Turkish Military of Samarra (A.H. 200–275/815–889 C.E.). Albany, New York: State University of New York Press, 2001. ISBN 0-7914-4795-2.
- Kennedy, Hugh. The Armies of the Caliphs: Military and Society in the Early Islamic State. London and New York: Routledge, 2001. ISBN 0-415-25093-5.
- Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century, Second, Harlow: Longman, 2004. ISBN 978-0-582-40525-7.
- Kennedy, Hugh. When Baghdad Ruled the Muslim World: The Rise and Fall of Islam's Greatest Dynasty. Cambridge, MA: Da Capo Press, 2006. ISBN 978-0-306814808.
- The History of al-Ṭabarī, Volume XXXIV: Incipient Decline: The Caliphates of al-Wāthiq, al-Mutawakkil and al-Muntaṣir, A.D. 841–863/A.H. 227–248, SUNY Series in Near Eastern Studies.. Albany, New York: State University of New York Press, 1989. ISBN 978-0-88706-874-4.
- Vasiliev, A. A.. Byzance et les Arabes, Tome I: La Dynastie d'Amorium (820–867), French ed.: Henri Grégoire, Marius Canard (French), Brussels: Éditions de l'Institut de Philologie et d'Histoire Orientales, 1935.