Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

As-Saffoh: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
}}
}}


'''Abu-l-Abbos as-Saffoh''' ({{lang-ar|أبو العباس السفاح}} — Abu-l-Abbos Abdulloh ibn Muhammad ibn Ali ibn Abdulloh ibn al-Abbos ibn Abdulmuttalib, taxminan 100-108/718-726-yil, [[Humayma]] — 136/754-yil, [[Anbor]]) — ilk [[abbosiylar|abbosiy]] [[xalifa]] (750-754-yillar).
'''Abu-l-Abbos as-Saffoh''' ({{lang-ar|أبو العباس السفاح}} — Abu-l-Abbos Abdulloh ibn Muhammad ibn Ali ibn Abdulloh ibn al-Abbos ibn Abdulmuttalib, taxminan 100-108/718-726-yil, [[Humayma]] — 136/754-yil, [[Anbor]]) — ilk [[abbosiylar|abbosiy]] [[xalifa]] (750-754-yillar).


== Xalifa sifatida bayʼat olishi ==
== Xalifa sifatida bayʼat olishi ==
[[Umaviylar]]ga qarshi abbosiy qo‘zg‘olonini boshlagan Imom Muhammad ibn Alining o‘g‘li bo‘lgan Abu-l-Abbos as-Saffoh bolalik va o‘smirlik chog‘larini Humaymada oilasi bilan birga o‘tkazgan. Og‘abegi Imom Ibrohim, umaviy xalifasi [[Marvon|Marvon II]] tomonidan qo‘lga olinib [[Harron]]ga olib ketilayotganda o‘z oilasiga ukasi Abu-l-Abbos as-Saffohni [[[valiahd]] etib tayinlaganini aytadi va unga bayʼat etishlarini so‘raydi. Abu-l-Abbos as-Saffoh inqilobchilarning [[Kufa]]ga kirganlaridan bir oy keyin 132-yil [[safar]]/749-yilning oktyabr oyida oilasi bilan birga [[Kufa]]<nowiki/>ga keladi. Biroq ular shaharda yaxshi kutib olinmaydilar. [[Kufa]]<nowiki/>da vaziyatga [[hokim]] bo‘lib turgan va [[Ali]]ning avlodini quvvatlaganini hanuz ochiq oshkor etmagan Abu Salama al-Xallol, Ali avlodi istiqomat qilayotgan yerni xurosonliklardan himoya qilib, kelishuvlarni kuta bosh­ladi. Hanuz [[Iroq]]ning markazi [[Vosit]] va umaviy xonadonining markazi bo‘lgan [[Shom]] itoat ostiga olinmaganidan, ustiga-ustak qo‘zg‘olonning natijasi aniq bo‘lmaganidan [[Abu Salama]] yangi xalifaning tan olinishini kechiktirishga harakat qilayotgan edi. Abu Muslim Xurosoniyning ishonchli odamlaridan Abu-l-Jahm ibn Atiyya al-Bohiliy, Abu Salamaning chalg‘ituvchi xiylasini anglab, Hammom-Aʼyondagi [[Xuroson (tarixiy viloyat)|Xuroson]] qo‘shiniga vaziyatni xabar qiladi. Natijada 12 kishi darhol [[Kufa]]<nowiki/>ga yo‘l olib Abu-l-Abbos as-Saffohga bayʼat qiladi. Qo‘zg‘olonning tayyorlanishida va muvaffaqiyat qozonishida hech qanday roli bo‘lmagan Abu-l-Abbos as-Saffoh 132-yilning 12 -[[Rabiulavval|rabiʼul]]-oxirida (749-yil noyabr) juma kuni Kufa masjidida ilk abbosiy xalifa sifatida bayʼat oladi. Minbarda [[xutba]] o‘qib, hokimiyat [[abbosiylar]]<nowiki/>ning haqqi ekanini aytadi. [[Xutba]]<nowiki/>sida [[abbosiylar]] va [[iroqliklar]] orasidagi manfaat birligi haqida gapiradi.
[[Umaviylar]]ga qarshi abbosiy qoʻzgʻolonini boshlagan Imom Muhammad ibn Alining oʻgʻli boʻlgan Abu-l-Abbos as-Saffoh bolalik va oʻsmirlik chogʻlarini Humaymada oilasi bilan birga oʻtkazgan. Ogʻabegi Imom Ibrohim, umaviy xalifasi [[Marvon|Marvon II]] tomonidan qoʻlga olinib [[Harron]]ga olib ketilayotganda oʻz oilasiga ukasi Abu-l-Abbos as-Saffohni [[[valiahd]] etib tayinlaganini aytadi va unga bayʼat etishlarini soʻraydi. Abu-l-Abbos as-Saffoh inqilobchilarning [[Kufa]]ga kirganlaridan bir oy keyin 132-yil [[safar]]/749-yilning oktyabr oyida oilasi bilan birga [[Kufa]]<nowiki/>ga keladi. Biroq ular shaharda yaxshi kutib olinmaydilar. [[Kufa]]<nowiki/>da vaziyatga [[hokim]] boʻlib turgan va [[Ali]]ning avlodini quvvatlaganini hanuz ochiq oshkor etmagan Abu Salama al-Xallol, Ali avlodi istiqomat qilayotgan yerni xurosonliklardan himoya qilib, kelishuvlarni kuta bosh­ladi. Hanuz [[Iroq]]ning markazi [[Vosit]] va umaviy xonadonining markazi boʻlgan [[Shom]] itoat ostiga olinmaganidan, ustiga-ustak qoʻzgʻolonning natijasi aniq boʻlmaganidan [[Abu Salama]] yangi xalifaning tan olinishini kechiktirishga harakat qilayotgan edi. Abu Muslim Xurosoniyning ishonchli odamlaridan Abu-l-Jahm ibn Atiyya al-Bohiliy, Abu Salamaning chalgʻituvchi xiylasini anglab, Hammom-Aʼyondagi [[Xuroson (tarixiy viloyat)|Xuroson]] qoʻshiniga vaziyatni xabar qiladi. Natijada 12 kishi darhol [[Kufa]]<nowiki/>ga yoʻl olib Abu-l-Abbos as-Saffohga bayʼat qiladi. Qoʻzgʻolonning tayyorlanishida va muvaffaqiyat qozonishida hech qanday roli boʻlmagan Abu-l-Abbos as-Saffoh 132-yilning 12 -[[Rabiulavval|rabiʼul]]-oxirida (749-yil noyabr) juma kuni Kufa masjidida ilk abbosiy xalifa sifatida bayʼat oladi. Minbarda [[xutba]] oʻqib, hokimiyat [[abbosiylar]]<nowiki/>ning haqqi ekanini aytadi. [[Xutba]]<nowiki/>sida [[abbosiylar]] va [[iroqliklar]] orasidagi manfaat birligi haqida gapiradi.


== Abu Salamaning bartaraf etilishi ==
== Abu Salamaning bartaraf etilishi ==
Abu-l-Abbos as-Saffoh [[xalifa]] sifatida bayʼat olishiga qaramay, [[Umaviylar xalifaligi|umaviy xalifaligi]] hali tugallanmagan va o‘lkaning katta bir qismi umaviylarning nazorati ostida edi. [[Iroq]]<nowiki/>da vaziyat hanuz nomaʼlum edi. [[Iroq]]<nowiki/>ning markazi [[Vosit]]<nowiki/>da umaviy [[Voliy|voliysi]] Ibn Hubayra (Abu Xolid Yazid ibn Umar) taslim bo‘lmasdan qurashayotgan edi. [[Abbosiylar]]<nowiki/>ga qarshi Ali avlodini quvvatlashini ochiqchasiga aytgan Abu Salama Abu Muslimning dastagi bilan bartaraf etiladi (132/750-yil).
Abu-l-Abbos as-Saffoh [[xalifa]] sifatida bayʼat olishiga qaramay, [[Umaviylar xalifaligi|umaviy xalifaligi]] hali tugallanmagan va oʻlkaning katta bir qismi umaviylarning nazorati ostida edi. [[Iroq]]<nowiki/>da vaziyat hanuz nomaʼlum edi. [[Iroq]]<nowiki/>ning markazi [[Vosit]]<nowiki/>da umaviy [[Voliy|voliysi]] Ibn Hubayra (Abu Xolid Yazid ibn Umar) taslim boʻlmasdan qurashayotgan edi. [[Abbosiylar]]<nowiki/>ga qarshi Ali avlodini quvvatlashini ochiqchasiga aytgan Abu Salama Abu Muslimning dastagi bilan bartaraf etiladi (132/750-yil).


== Shomning egallanishi ==
== Shomning egallanishi ==
[[Shom]]<nowiki/>ga yurish qilgan Abu-l-Abbos as-Saffohning amakisi Abdulloh ibn Ali ibn Abdulloh qo‘mondonligidagi abbosiy qo‘shinini umaviy xalifasi [[Marvon]] [[Dajla]] qirg‘oqlaridan sanalgan [[Buyuk Zob]] daryosi sohilida qarshi oladi (132-yil 2 [[Jumoduloxir|jumodul-oxir]] oyi/750-yil 16-yanvar). O‘n kun davom etgan urushda [[Marvon]]  yengiladi. Shunday qilib, [[abbosiylar]]<nowiki/>ga [[Shom]]<nowiki/>ning eshiklari ochiladi. 132-yil [[ramazon]] oyining 14-kunida (750-yil 26-aprel) [[umaviylar]]<nowiki/>ning markazi — [[Damashq]] shahri [[abbosiylar]] qo‘liga o‘tadi. [[Marvon]] [[Misr]]ga qochayotganda Yuqori Misrdagi [[Busiyr]] degan joyda qo‘lga olinib o‘ldiriladi (750-yil avgust). Shunday qilib, [[umaviylar]] tarix sahnasidan o‘chiriladi va [[abbosiylar]] hokimiyat ustiga chiqadilar.
[[Shom]]<nowiki/>ga yurish qilgan Abu-l-Abbos as-Saffohning amakisi Abdulloh ibn Ali ibn Abdulloh qoʻmondonligidagi abbosiy qoʻshinini umaviy xalifasi [[Marvon]] [[Dajla]] qirgʻoqlaridan sanalgan [[Buyuk Zob]] daryosi sohilida qarshi oladi (132-yil 2 [[Jumoduloxir|jumodul-oxir]] oyi/750-yil 16-yanvar). Oʻn kun davom etgan urushda [[Marvon]]  yengiladi. Shunday qilib, [[abbosiylar]]<nowiki/>ga [[Shom]]<nowiki/>ning eshiklari ochiladi. 132-yil [[ramazon]] oyining 14-kunida (750-yil 26-aprel) [[umaviylar]]<nowiki/>ning markazi — [[Damashq]] shahri [[abbosiylar]] qoʻliga oʻtadi. [[Marvon]] [[Misr]]ga qochayotganda Yuqori Misrdagi [[Busiyr]] degan joyda qoʻlga olinib oʻldiriladi (750-yil avgust). Shunday qilib, [[umaviylar]] tarix sahnasidan oʻchiriladi va [[abbosiylar]] hokimiyat ustiga chiqadilar.


== Isyonlar ==
== Isyonlar ==
Biroq hanuz [[Islom]] dunyosida tom maʼnoda hokimiyat barpo qilinmagan edi. Taslim bo‘lmasdan kurashayotgan Vosit voliysi Ibn Hubayra Hasan ibn Qahtaba tomonidan qurshab olindi. Hasanning natijaga erisha olmaganidan xabardor bo‘lgan xalifa Abu-l-Abbos as-Saffoh ukasi Abu Jaʼfarni yordamga yuboradi. Shunday bo‘lsa-da, qurshov o‘n bir oy davom etadi. Nihoyat, [[Marvon]] o‘limining xabari kelgach, 750-yilning oxirlarida Ibn Hubayra kelishuvga rozi bo‘ladi va taslim bitimi imzolanadi. Biroq shahar taslim bo‘lganidan so‘ng, kelishuv shartlariga amal qilmasdan Ibn Hubayraga qo‘shib bir necha kishilar qatl qilinadi. [[Umaviylar]] xonadoniga mansublarning zolimona shaklda mahv qilinishi Shom va [[al-Jazira]] shaharlarida baʼzi isyonlarning chiqishiga sabab bo‘ldi. [[Qays Aylon]] qabilasidan Zufar ibn Horis­ning nabirasi Abu-l-Vard ibn Kavsarning boshqaruvida [[Qinnasriyn]]­da isyon ko‘tarildi. [[Tadmur]] va [[Hims]] shaharlari ham bu isyonda ishtirok etdilar. Ular o‘zlariga rahbar etib [[Muoviya I|Muoviya]]<nowiki/>ning naslidan bo‘lgan Abu Muhammad as-Sufyoniyni tayinladilar. Isyonchilar Qinnasriyn yaqinida 751-yil iyulida Abdulloh ibn Ali tomonidan mag‘lub etildilar. Abu-l-Vard va isyonning qo‘rboshilari jang maydonida vafot etadilar. Abu Muhammad avval Tadmurga, u yerdan [[Hijoz]]ga qochadi, biroq qo‘lga tushib qatl qilinadi. Mazkur yilda Ishoq ibn Muslim al-Uqayliy qo‘mondonligidagi al-Jazira arablari Harronni o‘rab oladilar. Isyonni bos­tirish vazifasini olgan Abu Jaʼfar Harron yaqiniga keladi. Harron [[voliy]]<nowiki/>si Muso unga qo‘shilish uchun shahardan chiqqanida shahar isyonchilarining qo‘liga o‘tadi. Bir oz vaqtdan so‘ng, isyonchilar [[Samsat]]ga (Sumaysot) chekinadilar. Xalifaning ukasi Abu Jaʼfar bilan amakisi Abdulloh ibn Ali Samsatni o‘rab olgan bo‘lsalar-da, shaharni qo‘lga kirita olmaydilar. Yetti oy davom etgan qamal, isyonchi Ishoq ibn Muslim [[Marvon]]<nowiki/>ning o‘lganiga ishonch hosil qilganidan so‘ng oxiriga yetdi. Bu voqeadan so‘ng Abu Jaʼfar al-Jazira va [[Ozarbayjon]] voliyligiga tayinlandi.
Biroq hanuz [[Islom]] dunyosida tom maʼnoda hokimiyat barpo qilinmagan edi. Taslim boʻlmasdan kurashayotgan Vosit voliysi Ibn Hubayra Hasan ibn Qahtaba tomonidan qurshab olindi. Hasanning natijaga erisha olmaganidan xabardor boʻlgan xalifa Abu-l-Abbos as-Saffoh ukasi Abu Jaʼfarni yordamga yuboradi. Shunday boʻlsa-da, qurshov oʻn bir oy davom etadi. Nihoyat, [[Marvon]] oʻlimining xabari kelgach, 750-yilning oxirlarida Ibn Hubayra kelishuvga rozi boʻladi va taslim bitimi imzolanadi. Biroq shahar taslim boʻlganidan soʻng, kelishuv shartlariga amal qilmasdan Ibn Hubayraga qoʻshib bir necha kishilar qatl qilinadi. [[Umaviylar]] xonadoniga mansublarning zolimona shaklda mahv qilinishi Shom va [[al-Jazira]] shaharlarida baʼzi isyonlarning chiqishiga sabab boʻldi. [[Qays Aylon]] qabilasidan Zufar ibn Horis­ning nabirasi Abu-l-Vard ibn Kavsarning boshqaruvida [[Qinnasriyn]]­da isyon koʻtarildi. [[Tadmur]] va [[Hims]] shaharlari ham bu isyonda ishtirok etdilar. Ular oʻzlariga rahbar etib [[Muoviya I|Muoviya]]<nowiki/>ning naslidan boʻlgan Abu Muhammad as-Sufyoniyni tayinladilar. Isyonchilar Qinnasriyn yaqinida 751-yil iyulida Abdulloh ibn Ali tomonidan magʻlub etildilar. Abu-l-Vard va isyonning qoʻrboshilari jang maydonida vafot etadilar. Abu Muhammad avval Tadmurga, u yerdan [[Hijoz]]ga qochadi, biroq qoʻlga tushib qatl qilinadi. Mazkur yilda Ishoq ibn Muslim al-Uqayliy qoʻmondonligidagi al-Jazira arablari Harronni oʻrab oladilar. Isyonni bos­tirish vazifasini olgan Abu Jaʼfar Harron yaqiniga keladi. Harron [[voliy]]<nowiki/>si Muso unga qoʻshilish uchun shahardan chiqqanida shahar isyonchilarining qoʻliga oʻtadi. Bir oz vaqtdan soʻng, isyonchilar [[Samsat]]ga (Sumaysot) chekinadilar. Xalifaning ukasi Abu Jaʼfar bilan amakisi Abdulloh ibn Ali Samsatni oʻrab olgan boʻlsalar-da, shaharni qoʻlga kirita olmaydilar. Yetti oy davom etgan qamal, isyonchi Ishoq ibn Muslim [[Marvon]]<nowiki/>ning oʻlganiga ishonch hosil qilganidan soʻng oxiriga yetdi. Bu voqeadan soʻng Abu Jaʼfar al-Jazira va [[Ozarbayjon]] voliyligiga tayinlandi.


[[Abbosiylar]]<nowiki/>ning boshqaruvga kelishi na [[arablar]]<nowiki/>ni, na [[Eroniy xalqlar|eronliklar]]<nowiki/>ni mamnun etdi. O‘lkaning sharqiy viloyatlarida ham isyonlar yuzaga keldi. 130-yil (750-51-yil)da [[Buxoro]]da Sharik ibn Shayx al-Mahriy boshchiligida Ali avlodi foydasiga boshlangan juda tahlikali isyon, Abu Muslim yuborgan Ziyod ibn Solih tomonidan bostiriladi. Shahar uch kun talon-toroj qilinadi. Asirlar shahar eshiklariga osib qo‘yilib, xalqqa namoyish qilinadi.
[[Abbosiylar]]<nowiki/>ning boshqaruvga kelishi na [[arablar]]<nowiki/>ni, na [[Eroniy xalqlar|eronliklar]]<nowiki/>ni mamnun etdi. Oʻlkaning sharqiy viloyatlarida ham isyonlar yuzaga keldi. 130-yil (750-51-yil)da [[Buxoro]]da Sharik ibn Shayx al-Mahriy boshchiligida Ali avlodi foydasiga boshlangan juda tahlikali isyon, Abu Muslim yuborgan Ziyod ibn Solih tomonidan bostiriladi. Shahar uch kun talon-toroj qilinadi. Asirlar shahar eshiklariga osib qoʻyilib, xalqqa namoyish qilinadi.


Ali avlodini qo‘llab-quvvatlagan Abu Salama bartaraf etilgan edi. Biroq qo‘zg‘olonning haqiqiy boshlig‘i bo‘lgan Xuroson voliysi Abu Muslimning borligi Abu Jaʼfar boshchiligidagi abbosiylarni bezovta qilayotgan edi. Abu Jaʼfarning fitna qo‘zg‘ashi natijasida xalifa Abu-l-Abbos as-Saffoh, Abu Muslimning [[voliy]]<nowiki/>lari Siboʻ ibn Noʻmon al-Azdiy va Ziyod ibn Solih al-Xuzoiylarni Abu Muslimga qarshi yashirin isyonga tashviq etadi. 135-yil (752-53-yil)da boshlangan isyonda isyonchilar ko‘p qarshilik ko‘rsata olmaydilar. Siboʻ [[Omul]]da qo‘lga olinib, qatl qilinadi. Ziyod esa o‘z qo‘shini tomonidan tark etilganidan so‘ng, huzurida yashiringan [[Borkas]] dehqoni tomonidan o‘ldirilib, boshi Abu Muslimga yuboriladi. [[Abbosiylar xalifaligi|Abbosiy xalifaligi]]<nowiki/>ga qarshi [[Basra|Bas­ra]]<nowiki/>da [[xorijiylar]], [[Fors]]<nowiki/>da Bassom ibn Ibrohim va Sindda Mansur ibn Jumhurning boshlagan isyonlari ham osongina bartaraf qilindi.
Ali avlodini qoʻllab-quvvatlagan Abu Salama bartaraf etilgan edi. Biroq qoʻzgʻolonning haqiqiy boshligʻi boʻlgan Xuroson voliysi Abu Muslimning borligi Abu Jaʼfar boshchiligidagi abbosiylarni bezovta qilayotgan edi. Abu Jaʼfarning fitna qoʻzgʻashi natijasida xalifa Abu-l-Abbos as-Saffoh, Abu Muslimning [[voliy]]<nowiki/>lari Siboʻ ibn Noʻmon al-Azdiy va Ziyod ibn Solih al-Xuzoiylarni Abu Muslimga qarshi yashirin isyonga tashviq etadi. 135-yil (752-53-yil)da boshlangan isyonda isyonchilar koʻp qarshilik koʻrsata olmaydilar. Siboʻ [[Omul]]da qoʻlga olinib, qatl qilinadi. Ziyod esa oʻz qoʻshini tomonidan tark etilganidan soʻng, huzurida yashiringan [[Borkas]] dehqoni tomonidan oʻldirilib, boshi Abu Muslimga yuboriladi. [[Abbosiylar xalifaligi|Abbosiy xalifaligi]]<nowiki/>ga qarshi [[Basra|Bas­ra]]<nowiki/>da [[xorijiylar]], [[Fors]]<nowiki/>da Bassom ibn Ibrohim va Sindda Mansur ibn Jumhurning boshlagan isyonlari ham osongina bartaraf qilindi.


== Chin davlati bilan urush ==
== Chin davlati bilan urush ==
Xalifa Abu-l-Abbos as-Saffoh davrining tarixiy jihatdan eng muhim voqeasi — [[Chin]] qo‘shini bilan yuz bergan va xitoyliklarning mag‘buliyati bilan nihoyasiga yetgan [[Talas]] jangi hisoblanadi (751-yil iyul). Bu jang bilan [[Xitoy]]ning [[Gʻarbiy Turkiston]] ustidagi siyosiy boshqaruvi batamom oxiriga yetadi.
Xalifa Abu-l-Abbos as-Saffoh davrining tarixiy jihatdan eng muhim voqeasi — [[Chin]] qoʻshini bilan yuz bergan va xitoyliklarning magʻbuliyati bilan nihoyasiga yetgan [[Talas]] jangi hisoblanadi (751-yil iyul). Bu jang bilan [[Xitoy]]ning [[Gʻarbiy Turkiston]] ustidagi siyosiy boshqaruvi batamom oxiriga yetadi.


== „Saffoh“ unvoni ==
== „Saffoh“ unvoni ==
Abu-l-Abbos as-Saffoh ichki ziddiyatlarga barham berish bilan [[musulmonlar]]ning siyosiy birligini taʼminlagan, [[Andalusiya|Andalus]] va [[Shimoliy Afrika]]ning g‘arbiy qismlaridan tashqari butun [[Islom]] olamida [[xalifa]] sifatida tan olindi. [[Kufa]]<nowiki/>da o‘qigan ilk xutbasida o‘zini „''Saffoh''“ (''qon to‘kuvchi'') unvoni bilan tanitgan Abu-l-Abbos as-Saffohning [[umaviylar]] va tarafdorlariga qarshi qo‘llagan qattiq siyosati mazkur unvonining shaxsiyatiga uyg‘un ekanini ko‘rsatadi. Uning davri haqida so‘z borganda ilm-fan va bunyodkorlik faoliyatlari borasida bahs yuritish mumkin emas. Manbalarda Abu-l-Abbos as-Saffoh mard, viqorli shaxs sifatida zikr qilinadi<ref>{{Kitob manbasi|title=„Sharqning mashhur sulolalari“|author=Shodmon Vohidov va Alisher Qodirov}}</ref>.
Abu-l-Abbos as-Saffoh ichki ziddiyatlarga barham berish bilan [[musulmonlar]]ning siyosiy birligini taʼminlagan, [[Andalusiya|Andalus]] va [[Shimoliy Afrika]]ning gʻarbiy qismlaridan tashqari butun [[Islom]] olamida [[xalifa]] sifatida tan olindi. [[Kufa]]<nowiki/>da oʻqigan ilk xutbasida oʻzini „''Saffoh''“ (''qon toʻkuvchi'') unvoni bilan tanitgan Abu-l-Abbos as-Saffohning [[umaviylar]] va tarafdorlariga qarshi qoʻllagan qattiq siyosati mazkur unvonining shaxsiyatiga uygʻun ekanini koʻrsatadi. Uning davri haqida soʻz borganda ilm-fan va bunyodkorlik faoliyatlari borasida bahs yuritish mumkin emas. Manbalarda Abu-l-Abbos as-Saffoh mard, viqorli shaxs sifatida zikr qilinadi<ref>{{Kitob manbasi|title=„Sharqning mashhur sulolalari“|author=Shodmon Vohidov va Alisher Qodirov}}</ref>.


== Vafoti ==
== Vafoti ==
Xalifalik markazini [[Kufa]]<nowiki/>dan [[Hoshimiya]]ga, u yerdan esa Anborga ko‘chirgan Abu-l-Abbos as-Saffoh, besh yil xalifa bo‘lganidan so‘ng, [[chechak]] kasali oqibatida 136-yil [[zulhijja]] oyining 13-kuni (754-yil, 9 iyun) Anborda vafot etadi. Undan so‘ng ukasi Abu Jaʼfar al-Mansur xalifa bo‘ladi<ref>{{Kitob manbasi|title=Ислом энциклопедияси|year=2020-yil|language=[[oʻzbek tili|oʻzbekcha]],|isbn=978-9943-59-267-4}}</ref>.
Xalifalik markazini [[Kufa]]<nowiki/>dan [[Hoshimiya]]ga, u yerdan esa Anborga koʻchirgan Abu-l-Abbos as-Saffoh, besh yil xalifa boʻlganidan soʻng, [[chechak]] kasali oqibatida 136-yil [[zulhijja]] oyining 13-kuni (754-yil, 9 iyun) Anborda vafot etadi. Undan soʻng ukasi Abu Jaʼfar al-Mansur xalifa boʻladi<ref>{{Kitob manbasi|title=Ислом энциклопедияси|year=2020-yil|language=[[oʻzbek tili|oʻzbekcha]],|isbn=978-9943-59-267-4}}</ref>.


== Adabiyotlar ==
== Adabiyotlar ==

2026-yil 19-noyabr, 21:14 dagi (joriy) koʻrinishi

Abu-l-Abbos Abdulloh ibn Muhammad ibn Ali ibn Abdulloh ibn al-Abbos ibn Abdulmuttalib
Shaxsiy maʼlumotlar
Tavalludi taxminan milodiy 718-726-yil (hijriy 100-108-yil)
Vafoti milodiy 754-yil (hijriy 136-yil)
Dini Islom
Tanilgan sohasi ilk abbosiy xalifa

Abu-l-Abbos as-Saffoh (arabcha: أبو العباس السفاح‎‎ — Abu-l-Abbos Abdulloh ibn Muhammad ibn Ali ibn Abdulloh ibn al-Abbos ibn Abdulmuttalib, taxminan 100-108/718-726-yil, Humayma — 136/754-yil, Anbor) — ilk abbosiy xalifa (750-754-yillar).

Xalifa sifatida bayʼat olishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Umaviylarga qarshi abbosiy qoʻzgʻolonini boshlagan Imom Muhammad ibn Alining oʻgʻli boʻlgan Abu-l-Abbos as-Saffoh bolalik va oʻsmirlik chogʻlarini Humaymada oilasi bilan birga oʻtkazgan. Ogʻabegi Imom Ibrohim, umaviy xalifasi Marvon II tomonidan qoʻlga olinib Harronga olib ketilayotganda oʻz oilasiga ukasi Abu-l-Abbos as-Saffohni [[[valiahd]] etib tayinlaganini aytadi va unga bayʼat etishlarini soʻraydi. Abu-l-Abbos as-Saffoh inqilobchilarning Kufaga kirganlaridan bir oy keyin 132-yil safar/749-yilning oktyabr oyida oilasi bilan birga Kufaga keladi. Biroq ular shaharda yaxshi kutib olinmaydilar. Kufada vaziyatga hokim boʻlib turgan va Alining avlodini quvvatlaganini hanuz ochiq oshkor etmagan Abu Salama al-Xallol, Ali avlodi istiqomat qilayotgan yerni xurosonliklardan himoya qilib, kelishuvlarni kuta bosh­ladi. Hanuz Iroqning markazi Vosit va umaviy xonadonining markazi boʻlgan Shom itoat ostiga olinmaganidan, ustiga-ustak qoʻzgʻolonning natijasi aniq boʻlmaganidan Abu Salama yangi xalifaning tan olinishini kechiktirishga harakat qilayotgan edi. Abu Muslim Xurosoniyning ishonchli odamlaridan Abu-l-Jahm ibn Atiyya al-Bohiliy, Abu Salamaning chalgʻituvchi xiylasini anglab, Hammom-Aʼyondagi Xuroson qoʻshiniga vaziyatni xabar qiladi. Natijada 12 kishi darhol Kufaga yoʻl olib Abu-l-Abbos as-Saffohga bayʼat qiladi. Qoʻzgʻolonning tayyorlanishida va muvaffaqiyat qozonishida hech qanday roli boʻlmagan Abu-l-Abbos as-Saffoh 132-yilning 12 -rabiʼul-oxirida (749-yil noyabr) juma kuni Kufa masjidida ilk abbosiy xalifa sifatida bayʼat oladi. Minbarda xutba oʻqib, hokimiyat abbosiylarning haqqi ekanini aytadi. Xutbasida abbosiylar va iroqliklar orasidagi manfaat birligi haqida gapiradi.

Abu Salamaning bartaraf etilishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Abu-l-Abbos as-Saffoh xalifa sifatida bayʼat olishiga qaramay, umaviy xalifaligi hali tugallanmagan va oʻlkaning katta bir qismi umaviylarning nazorati ostida edi. Iroqda vaziyat hanuz nomaʼlum edi. Iroqning markazi Vositda umaviy voliysi Ibn Hubayra (Abu Xolid Yazid ibn Umar) taslim boʻlmasdan qurashayotgan edi. Abbosiylarga qarshi Ali avlodini quvvatlashini ochiqchasiga aytgan Abu Salama Abu Muslimning dastagi bilan bartaraf etiladi (132/750-yil).

Shomning egallanishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shomga yurish qilgan Abu-l-Abbos as-Saffohning amakisi Abdulloh ibn Ali ibn Abdulloh qoʻmondonligidagi abbosiy qoʻshinini umaviy xalifasi Marvon Dajla qirgʻoqlaridan sanalgan Buyuk Zob daryosi sohilida qarshi oladi (132-yil 2 jumodul-oxir oyi/750-yil 16-yanvar). Oʻn kun davom etgan urushda Marvon yengiladi. Shunday qilib, abbosiylarga Shomning eshiklari ochiladi. 132-yil ramazon oyining 14-kunida (750-yil 26-aprel) umaviylarning markazi — Damashq shahri abbosiylar qoʻliga oʻtadi. Marvon Misrga qochayotganda Yuqori Misrdagi Busiyr degan joyda qoʻlga olinib oʻldiriladi (750-yil avgust). Shunday qilib, umaviylar tarix sahnasidan oʻchiriladi va abbosiylar hokimiyat ustiga chiqadilar.

Biroq hanuz Islom dunyosida tom maʼnoda hokimiyat barpo qilinmagan edi. Taslim boʻlmasdan kurashayotgan Vosit voliysi Ibn Hubayra Hasan ibn Qahtaba tomonidan qurshab olindi. Hasanning natijaga erisha olmaganidan xabardor boʻlgan xalifa Abu-l-Abbos as-Saffoh ukasi Abu Jaʼfarni yordamga yuboradi. Shunday boʻlsa-da, qurshov oʻn bir oy davom etadi. Nihoyat, Marvon oʻlimining xabari kelgach, 750-yilning oxirlarida Ibn Hubayra kelishuvga rozi boʻladi va taslim bitimi imzolanadi. Biroq shahar taslim boʻlganidan soʻng, kelishuv shartlariga amal qilmasdan Ibn Hubayraga qoʻshib bir necha kishilar qatl qilinadi. Umaviylar xonadoniga mansublarning zolimona shaklda mahv qilinishi Shom va al-Jazira shaharlarida baʼzi isyonlarning chiqishiga sabab boʻldi. Qays Aylon qabilasidan Zufar ibn Horis­ning nabirasi Abu-l-Vard ibn Kavsarning boshqaruvida Qinnasriyn­da isyon koʻtarildi. Tadmur va Hims shaharlari ham bu isyonda ishtirok etdilar. Ular oʻzlariga rahbar etib Muoviyaning naslidan boʻlgan Abu Muhammad as-Sufyoniyni tayinladilar. Isyonchilar Qinnasriyn yaqinida 751-yil iyulida Abdulloh ibn Ali tomonidan magʻlub etildilar. Abu-l-Vard va isyonning qoʻrboshilari jang maydonida vafot etadilar. Abu Muhammad avval Tadmurga, u yerdan Hijozga qochadi, biroq qoʻlga tushib qatl qilinadi. Mazkur yilda Ishoq ibn Muslim al-Uqayliy qoʻmondonligidagi al-Jazira arablari Harronni oʻrab oladilar. Isyonni bos­tirish vazifasini olgan Abu Jaʼfar Harron yaqiniga keladi. Harron voliysi Muso unga qoʻshilish uchun shahardan chiqqanida shahar isyonchilarining qoʻliga oʻtadi. Bir oz vaqtdan soʻng, isyonchilar Samsatga (Sumaysot) chekinadilar. Xalifaning ukasi Abu Jaʼfar bilan amakisi Abdulloh ibn Ali Samsatni oʻrab olgan boʻlsalar-da, shaharni qoʻlga kirita olmaydilar. Yetti oy davom etgan qamal, isyonchi Ishoq ibn Muslim Marvonning oʻlganiga ishonch hosil qilganidan soʻng oxiriga yetdi. Bu voqeadan soʻng Abu Jaʼfar al-Jazira va Ozarbayjon voliyligiga tayinlandi.

Abbosiylarning boshqaruvga kelishi na arablarni, na eronliklarni mamnun etdi. Oʻlkaning sharqiy viloyatlarida ham isyonlar yuzaga keldi. 130-yil (750-51-yil)da Buxoroda Sharik ibn Shayx al-Mahriy boshchiligida Ali avlodi foydasiga boshlangan juda tahlikali isyon, Abu Muslim yuborgan Ziyod ibn Solih tomonidan bostiriladi. Shahar uch kun talon-toroj qilinadi. Asirlar shahar eshiklariga osib qoʻyilib, xalqqa namoyish qilinadi.

Ali avlodini qoʻllab-quvvatlagan Abu Salama bartaraf etilgan edi. Biroq qoʻzgʻolonning haqiqiy boshligʻi boʻlgan Xuroson voliysi Abu Muslimning borligi Abu Jaʼfar boshchiligidagi abbosiylarni bezovta qilayotgan edi. Abu Jaʼfarning fitna qoʻzgʻashi natijasida xalifa Abu-l-Abbos as-Saffoh, Abu Muslimning voliylari Siboʻ ibn Noʻmon al-Azdiy va Ziyod ibn Solih al-Xuzoiylarni Abu Muslimga qarshi yashirin isyonga tashviq etadi. 135-yil (752-53-yil)da boshlangan isyonda isyonchilar koʻp qarshilik koʻrsata olmaydilar. Siboʻ Omulda qoʻlga olinib, qatl qilinadi. Ziyod esa oʻz qoʻshini tomonidan tark etilganidan soʻng, huzurida yashiringan Borkas dehqoni tomonidan oʻldirilib, boshi Abu Muslimga yuboriladi. Abbosiy xalifaligiga qarshi Bas­rada xorijiylar, Forsda Bassom ibn Ibrohim va Sindda Mansur ibn Jumhurning boshlagan isyonlari ham osongina bartaraf qilindi.

Chin davlati bilan urush

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Xalifa Abu-l-Abbos as-Saffoh davrining tarixiy jihatdan eng muhim voqeasi — Chin qoʻshini bilan yuz bergan va xitoyliklarning magʻbuliyati bilan nihoyasiga yetgan Talas jangi hisoblanadi (751-yil iyul). Bu jang bilan Xitoyning Gʻarbiy Turkiston ustidagi siyosiy boshqaruvi batamom oxiriga yetadi.

„Saffoh“ unvoni

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Abu-l-Abbos as-Saffoh ichki ziddiyatlarga barham berish bilan musulmonlarning siyosiy birligini taʼminlagan, Andalus va Shimoliy Afrikaning gʻarbiy qismlaridan tashqari butun Islom olamida xalifa sifatida tan olindi. Kufada oʻqigan ilk xutbasida oʻzini „Saffoh“ (qon toʻkuvchi) unvoni bilan tanitgan Abu-l-Abbos as-Saffohning umaviylar va tarafdorlariga qarshi qoʻllagan qattiq siyosati mazkur unvonining shaxsiyatiga uygʻun ekanini koʻrsatadi. Uning davri haqida soʻz borganda ilm-fan va bunyodkorlik faoliyatlari borasida bahs yuritish mumkin emas. Manbalarda Abu-l-Abbos as-Saffoh mard, viqorli shaxs sifatida zikr qilinadi[1].

Xalifalik markazini Kufadan Hoshimiyaga, u yerdan esa Anborga koʻchirgan Abu-l-Abbos as-Saffoh, besh yil xalifa boʻlganidan soʻng, chechak kasali oqibatida 136-yil zulhijja oyining 13-kuni (754-yil, 9 iyun) Anborda vafot etadi. Undan soʻng ukasi Abu Jaʼfar al-Mansur xalifa boʻladi[2].

  1. Xalifa ibn Xayyot. Tarӣx. 324, 327, 328, 330-341;
  2. Yaʼqubiy. Tarӣx. II, 332, 345, 346, 349-363, 365;
  3. At-Tabariy. Tarӣx. III, 23-88;
  4. Masʼudiy. Murӯj az-zahab. III, 233-237, 247, 248, 251-280;
  5. Ibn al-­Asir. Al-Kāmil. V, 406-416, 421, 425-427, 450-454, 458-468;
  6. Az-Zahabiy. Siyar. VI, 77-80;
  7. M. A. Shaban. Islamic History. — Cambridge: 1976. I, 185-189; II, 1-5;
  8. Hakkı Dursun Yıldız. İslâmiyet ve Türkler. — İstanbul: 1976. 32-38;
  9. Bartold. Turkistan. 210-213;
  10. Ahmet Çelebi. Abbasîler Devri. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. — İstanbul: 1986. III, 25-62;
  11. Ahmad Zakiy Safvat. Jamhara ar-rasāil al-’arab. — Bayrut: „Al-Maktaba al-­’ilmiyya“. 9-10;
  12. H. F. Amedroz. „On the Meaning of the Laqab al-Saffâh“. JRAS (1907). 660-663;
  13. S. Moscati. „Le Massacre des Umayyades“. Ar. O. XVIII (1950). 88-115;
  14. S. Moscati. „Abuʼl-ʿAbbās al-Saffāh“. EI2 (Fr.). I, 106;
  15. K. V. Zettérsteen. „Ebuʼl-Abbâs“. İA. IV, 66-67;
  16. Hakki Dursun Yildiz. „Ebü’l-Abbas es-Seffâh“. TDV İA. — İstanbul: 1994. X, 283-284.
  1. ↑ Shodmon Vohidov va Alisher Qodirov. „Sharqning mashhur sulolalari“. 
  2. ↑ Ислом энциклопедияси (oʻzbekcha,), 2020-yil. ISBN 978-9943-59-267-4.