Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Arfa: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
{{Musiqa asbobi bilgiqutisi|nom=Arfa|tasvir=Harp.png|registr=[[File:Range of harp.JPG|150px|center]]<br>kontrokvatadagi do bemol notasidan — toʻrtinchi oktavadagi fa diyez notasigacha|o'xshash=[[Uels arfasi]], [[lira (cholgʻu asbobi)|lira]], [[chang (cholgʻu asbobi)|chang]]}}
{{Musiqa asbobi bilgiqutisi|nom=Arfa|tasvir=Harp.png|registr=[[File:Range of harp.JPG|150px|center]]<br>kontrokvatadagi do bemol notasidan — toʻrtinchi oktavadagi fa diyez notasigacha|oʻxshash=[[Uels arfasi]], [[lira (cholgʻu asbobi)|lira]], [[chang (cholgʻu asbobi)|chang]]}}


'''Arfa''' ({{Lang-de|„Harfe“}}; {{Lang-it|„arpa“}}) – uchburchak shaklidagi qadimiy torli tirnama [[musiqa asbobi]].
'''Arfa''' ({{Lang-de|„Harfe“}}; {{Lang-it|„arpa“}}) — uchburchak shaklidagi qadimiy torli tirnama [[musiqa asbobi]].


== Tarixi ==
== Tarixi ==
Dastlabki tasvirlari miloddan avvalgi 3 ming yillikka taalluqli. Oddiy koʻrinishdagi arfa jahonning deyarli barcha xalqlarida uchraydi. Turli xalqlar orasida qadimdan tarqalgan: [[Gruzinlar|gruzinlarda]] – changi, [[Abxazlar|abxazlarda]] – [[ayumaa]], [[Osetinlar|osetinlarda]] – duadastanon. [[Oʻrta Osiyo|Oʻrta Osiyoda]] qoʻllangan [[Chang (cholgʻu asbobi)|chang]] (cheng) deb yuritilgan so'z arfaning oʻtmishdoshi boʻlgan. [[Ayritom]] frizida (I-II asrlar) 13 torli arfa chalayotgan ayol sozanda tasvirlangan.
Dastlabki tasvirlari miloddan avvalgi 3 ming yillikka taalluqli. Oddiy koʻrinishdagi arfa jahonning deyarli barcha xalqlarida uchraydi. Turli xalqlar orasida qadimdan tarqalgan: [[Gruzinlar|gruzinlarda]] – changi, [[Abxazlar|abxazlarda]] – [[ayumaa]], [[Osetinlar|osetinlarda]] – duadastanon. [[Oʻrta Osiyo|Oʻrta Osiyoda]] qoʻllangan [[Chang (cholgʻu asbobi)|chang]] (cheng) deb yuritilgan soʻz arfaning oʻtmishdoshi boʻlgan. [[Ayritom]] frizida (I-II asrlar) 13 torli arfa chalayotgan ayol sozanda tasvirlangan.


== Tuzilishi ==
== Tuzilishi ==

2026-yil 19-noyabr, 20:58 dagi (joriy) koʻrinishi

Arfa
Harp
Registri

Range of harp

kontrokvatadagi do bemol notasidan — toʻrtinchi oktavadagi fa diyez notasigacha


Arfa (olmoncha: „Harfe“ ; italyancha: „arpa“) — uchburchak shaklidagi qadimiy torli tirnama musiqa asbobi.

Dastlabki tasvirlari miloddan avvalgi 3 ming yillikka taalluqli. Oddiy koʻrinishdagi arfa jahonning deyarli barcha xalqlarida uchraydi. Turli xalqlar orasida qadimdan tarqalgan: gruzinlarda – changi, abxazlarda – ayumaa, osetinlarda – duadastanon. Oʻrta Osiyoda qoʻllangan chang (cheng) deb yuritilgan soʻz arfaning oʻtmishdoshi boʻlgan. Ayritom frizida (I-II asrlar) 13 torli arfa chalayotgan ayol sozanda tasvirlangan.

Hozirgi arfaning 44-46 tori boʻlib (diatonik do-bemol majorda sozlangan), vertikal rezonatorli uchburchak shakldagi ramaga tortilgan. Xromatik tovushlarni sadolantirish va boshqa tonallikka oʻtkazish uchun pedal mexanizmidan (XIX asr boshida fransuz ustasi S. Erar ixtiro qilgan) foydalaniladi. U ikki vazifani – torlarni qisqartirish va sadoni yarim ton yoki bir tonga balandlatish yoki pastlatish uchun xizmat qiladi.

Arfaning ovoz diapazoni kontrokvatadagi do bemol notasidan toʻrtinchi oktavadagi fa diyez notasigacha boʻladi. Bu tovushlar fortepiano notalariga oʻxshash ikki nota yoʻlida skripka va bas kalitlarida yoziladi va akkolada bilan birlashtiriladi. Bas tovushidagi torlar (katta oktavadagi fa notasigacha) sim bilan oʻralgan boʻlib, qolgan torlar esa ochiq ichak torlari hisoblanadi. Ijro etishda va ajratishda osonlik yaratish maqsadida barcha do torlari qizil rangda, fa torlari esa koʻk (havo) rangida boʻladi[1][2].

Arfa tovushi mayin va yoqimli boʻlib, orkestrda va ansamblda yakkanavoz hamda joʻrnavoz cholgʻu sifatida ishlatiladi. Ijro usullari ham turlicha boʻlib, unda barcha akkord, arpejio, glissando, flajolet va boshqa ijro usullari bilan chalish mumkin. Partiturada arfa partiyasi chelesta cholgʻusidan keyin yoziladi[1][2]. Johann Sebastian Bach, Gendel Georg Fridrix, Wolfgang Amadeus Mozart, Maurice Ravel, Paul Xindemit va boshqalar arfa uchun yakkanavoz asarlar yaratishgan.

Arfa ijrochiligida R. N. Sh. Boksa, F. Y. Dizi, A. Sabel, I. Eyxenvald, K. Erdeli, V. Dulova va boshqalar shuhrat qozonishgan. Oʻzbekistonda arfa simfonik va opera orkestrlari tarkibida ishlatiladi. 1950–1960-yillarda [[Toshkent konservatoriyasi|Toshkent konservatoriyasida]] arfa sinfi boʻlgan[3].

  1. ↑ 1,0 1,1 I. A. Akbarov. Музика луғати. Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1987. 
  2. ↑ 2,0 2,1 I. A. Akbarov. Мусиқа луғати. Toshkent: Oʻqituvchi nashriyoti, 1997 — 384-bet. ISBN 5-645-02422-2. 
  3. ↑ Fayl:National Encyclopedia of Uzbekistan logo.png „Arfa“, Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (A-harfi). Toshkent: „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ Davlat ilmiy nashriyoti, 2000–2006-yillar.

Vikiomborda „Arfa“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.