Anor: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi |
2026-yil 19-noyabr, 20:34 dagi (joriy) koʻrinishi
| Oddiy anor | |
|---|---|
|
| |
| Ilmiy tasniflash | |
| Olam: | Oʻsimliklar |
| Tip: | Gulli |
| Sinf: | Ikki pallali |
| Oila: | Lythráceae |
| Urugʻ: | Anor |
| Turlari: | Oddiy anor |
| Xalqaro ilmiy nomi | |
| Punica granatum (L, 1753) | |
Oddiy anor ( lotincha: Púnica granátum) — derbenlar oilasiga (Lythraceae) turkumiga mansub oʻsimlik turi, mevasi isteʼmolga yaroqli. Anor mevalarini ozuqa mevasi sifatida xom holda, tayyor ovqatga solishda, shuningdek, sharbatini olib, ichimlik sifatida foydalanish mumkin. Shimoliy yarimsharda anor mavsumi odatda sentabrdan fevralgacha, janubiy yarimsharda — martdan maygacha davom etadi.
Anor Gʻarbiy Osiyo aholisi tomonidan qadim zamonlardan buyon qoʻllanib kelinadi. Hozirgi vaqtda u Yaqin Sharq va Kavkazda, Shimoliy va tropik Afrikada, Osiyo va Oʻrtayer dengizining bir qator mintaqalarida keng yetishtiriladi.
Nomlanishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bu mevaning kelib chiqishi lotincha “punicus” soʻzidan kelib chiqqan, bu mamlakatda (zamonaviy Tunis) oʻsimlikning keng tarqalishiga koʻra punicus — Punik, karfagen degan maʼnoni bildiradi[1] .
Bu mevaning koʻrinishiga koʻra nomlanishi lotincha granátum granatus oʻzagi — donagi koʻp, meva ichidagi koʻplab urugʻlarga koʻra, suvli qobiq bilan qoplangan.
Oʻrta asrlarda anor Pomum granatum nomi bilan mashhur boʻlgan – donagi koʻp olma, keyinchalik K.Linne tomonidan zamonaviy ilmiy botanik nomi Punica granatum L..ga oʻzgartirildi.
Qadimgi Rimda uning yana bir nomi — malum granatum, yaʼni "donali olma". U hali ham boshqa tillarda olma deb yuritiladi: nemischa Granatapfel, italyancha melograno (apfel, mela soʻzlaridan — olma) maʼnosini bildiradi[2] .
Qisqacha tavsifi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Boʻyi 2 m ga yetadigan buta. Bargi choʻziq, teskari tuxumsimon, uzunligi 6–8 sm, eni 7–15 mm, charmsimon, qisqa shoxlarda toʻp-toʻp, uzun shoxlarda esa qarama-qarshi oʻrnashgan. Guli kalta novdalarda joylashgan. Kosachasi qayishsimon mustahkam, tojbargi och qizil rangda. Mevasi yumaloq, yirik. May–avgustda gullab, sentyabr–oktyabr oylarida meva beradi.
Tarqalishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Anorning tabiiy tarqalishi Gʻarbiy Osiyoni, jumladan Turkiya va Eron hududlarini, Oʻrta Osiyoni (Gʻarbiy Turkmanistonning janubiy qismi va Afgʻoniston), shuningdek Kavkazni (Ozarbayjon, Abxaziya, Janubiy Armaniston, Gruziya) qamrab oladi. B.S.Rozanov[3] maʼlumotlariga koʻra, tarqalish chegaralari sharqda Shimoliy-Gʻarbiy Hindiston, Shimoli-Sharqiy Afgʻonistongacha yetib boradi. Shimoliy tarqalish chegarasi esa sobiq SSSRning Oʻrta Osiyo davlatlarining janubiy chekkalarigacha, Kaspiy dengizining Eron qirgʻoqlari boʻylab va Zakavkazdagi Katta Kavkaz tizmasining janubiy qirgʻoqlaridan oʻtadi. Anorning gʻarbiy chegaralari Kichik Osiyo qirgʻoqlarigacha, janubda yovvoyi anorning tarqalishi Arab dengizi qirgʻoqlarigacha choʻzilgan.
Yovvoyi anor Sharqiy Kavkazortida ham keng tarqalgan. Ozarbayjonda, Lankaran-Astara massividagi yovvoyi anorlarning chakalakzorlari bir necha yuz gektar maydonni egallaydi.
Oʻrta Osiyoda yovvoyi anor Oʻzbekiston va Tojikistonda Hisor, Darvoza va Qorategin tizmalarining yon bagʻirlarida uchraydi.
Punica L. turkumining paydo boʻlishi juda olis geologik davrlarga – boʻr davrining oxiri va uchinchi davr boshiga toʻgʻri keladi[3]. Bu anor mevasining Punica granatum L. turi L.A.Dekandol[4] va I. V. Palibin turlariga kelsak, janubiy Fransiya va Ozarbayjondagi Pliosen konlaridan anor qoldiqlari, barglari va gullari topilgan. B.S.Rozanov ana shu maʼlumotlarni, shuningdek, anorning geografik tarqalish xususiyatini hisobga olgan holda, bu turning shakllanish davrini yuqori oligosen yoki quyi miosenga tegishli deb hisoblaydi.
Madaniy oʻrni
[tahrir | manbasini tahrirlash]Ushbu anor mevasini yetishtiruvchi madaniy xalqlar — Eron, Ispaniya (ayniqsa, Granada), Ozarbayjon, Armaniston, Isroil va boshqalar madaniyatida keng ifodalanadi. 2011-yilda Eronda unga haykal oʻrnatiladi, Ruminiyada markasi chiqariladi, Armanistonda 500 dirhamlik oltin tanga zarb ishlovi beriladi. Fransiyaning ayrim gerblarida va Ispaniya shaharlari gerblarining muhim qismida anor tasviri mavjud. Ispaniyaning Granada tarixiy mahalliy hududi gerblaridagi anor tasviri ayniqsa xarakterli tasvirlangan.
-
Oltin tanga 500 dirham (Armaniston)
-
1971-yilgi Ruminiya markasi
-
Granadagi anor favvorasi
-
Sava shahrida anor yodgorligi (anor — Eron ramzi)
-
Qadimgi mirsliklar anor bilan
-
Fransiya Gramont kommunasi gerbidagi anor
-
Ispaniya gerbidagi anor tasviri
-
Ozarbayjonda Anor festivali, 2011-yil
-
Albaniya
-
Iyerusalimda mozaik shaklidagi anor
-
Tel-Avivda chinnidan ishlangan anorlar, Isroil
-
Iso paygʻambar qoʻlidagi anor (Granada)
-
Germaniyaning Eyzenberg shahri cherkovidagi anor
-
Granada cherkovidagi anor
-
Madonna anori, Bottichelli suratining bir qismi, 1487-yil
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Флора СССР 1949.
- ↑ Агапкин С. Н.. Тайная сила продуктов. М.: Э, 2015. ISBN 978-5-699-82407-6.
- ↑ 3,0 3,1 Розанов Б.С.. Культура граната в СССР, Сталинабад, 1961.
- ↑ Декандоль Альфонс. Местопроисхождение возделываемых растений, СПб, 1885.
Adabiyot
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Punica Granatum // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — XXI + 645 с.
- Антонов А. А. Гранатник, гранатовое дерево // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1893. — Т. IXa.
- Борисова А. Г. Род 921. Гранат — Punica // Флора СССР : в 30 т. / начато при рук. и под гл. ред. В. Л. Комарова. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1949. — Т. 15 / ред. тома Б. К. Шишкин, Е. Г. Бобров. — С. 553. — 742 с. — 4000 экз.
- Даников Н.И.. Целебная магия даров юга. М.: ТОО Леопись, 1998 — 71-78-bet. ISBN 5-88730-039-6.
- Нестерова Д.В.. Гранат. М.: Вече, 2007.
- Огиевский В. В.. Технические и пищевые лесные деревья и кустарники. М.: ГОСЛЕСБУМИЗДАТ, 1949 — 34-bet.