Anarxizm: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
– Tenglik: anarxistlar uchun sotsial tenglik muhim va ular ijtimoiy iyerarxiyalar va iqtisodiy eksplatatsiyaga qarshi kurashishadi. | – Tenglik: anarxistlar uchun sotsial tenglik muhim va ular ijtimoiy iyerarxiyalar va iqtisodiy eksplatatsiyaga qarshi kurashishadi. | ||
Anarxizm davlat hokimiyatini, majburiy boshqaruv tizimlarini va ijtimoiy hierarchiyalarni rad etuvchi mafkura | Anarxizm davlat hokimiyatini, majburiy boshqaruv tizimlarini va ijtimoiy hierarchiyalarni rad etuvchi mafkura boʻlib, tarixan jamiyatda erkinlik va tenglikni taʼminlash uchun davlat tuzilmalari va kuch ishlatar idoralarisiz oʻzini oʻzi boshqarishga asoslangan tizimlarni rivojlantirishni targʻib qilgan. Bu mafkura XVIII asr oxirida va XIX asr boshlarida, ayniqsa, Fransiya Inqilobi va sanoat davrida jamiyatdagi iqtisodiy va ijtimoiy adolatsizliklarga qarshi norozilik kayfiyatining kuchayishi bilan keng tarqaldi. | ||
== Anarxizmning kelib chiqishi va tarixiy rivoji == | == Anarxizmning kelib chiqishi va tarixiy rivoji == | ||
Anarxizmning ilk ildizlari qadimgi yunon va sharq falsafasida ham kuzatiladi. Bu | Anarxizmning ilk ildizlari qadimgi yunon va sharq falsafasida ham kuzatiladi. Bu gʻoyani tizimli mafkura sifatida birinchi boʻlib ishlab chiqqanlardan biri Pyer-Jozef Prudon boʻlgan. Prudon “Mulk – bu oʻgʻirlik” degan mashhur iborani aytgan va mulkchilik va kapitalizmni tanqid qilgan. Uning fikricha, jamiyat oʻzini oʻzi boshqarishi kerak va davlatning aralashuvisiz yashashi mumkin. XIX asrda Prudonning izdoshlari Mikhail Bakunin va Pyotr Kropotkin kabi rus inqilobchilarining gʻoyalari anarxizmni yanada rivojlantirib, davlat hokimiyatiga qarshi kurashgan va jamiyatdagi erkin ijtimoiy tuzumni taklif etgan. | ||
== Anarxizm | == Anarxizm gʻoyalari va taʼsiri == | ||
Anarxizm XIX asr oxiri va XX asr boshlarida turli davlatlarda inqilobiy harakatlar va ishchilar tashkilotlariga | Anarxizm XIX asr oxiri va XX asr boshlarida turli davlatlarda inqilobiy harakatlar va ishchilar tashkilotlariga taʼsir koʻrsatdi. Rossiya, Ispaniya, Italiya va Fransiya kabi mamlakatlarda anarxistik partiyalar va tashkilotlar paydo boʻldi. Ayniqsa, Ispaniyada anarxizm kuchli taʼsirga ega boʻlib, 1936–1939-yillardagi Ispaniya fuqarolar urushi davrida Kataloniya va Aragon kabi hududlarda anarxistlarning oʻzini oʻzi boshqarish tizimlari tashkil etilgan. Bu hududlarda sanoat va qishloq xoʻjaligi kooperatsiyalari tuzilib, anarxist gʻoyalar asosida boshqarilgan. | ||
== Anarxizmning turli | == Anarxizmning turli yoʻnalishlari va shakllari == | ||
Anarxizm bir nechta | Anarxizm bir nechta yoʻnalishlarga ega: | ||
1. Anarko-kommunizm – Anarxizmning eng keng tarqalgan | 1. Anarko-kommunizm – Anarxizmning eng keng tarqalgan yoʻnalishi boʻlib, iqtisodiy tenglik va mulkchilikka qarshi gʻoyalarni ilgari suradi. Pyotr Kropotkin bu yoʻnalishni rivojlantirgan. | ||
2. Anarko-sindikalizm – Ishchilar harakatlariga tayanib, kasaba uyushmalar va ishchilar tashkilotlari orqali erkin jamiyat tuzishni maqsad qiladi. Bu | 2. Anarko-sindikalizm – Ishchilar harakatlariga tayanib, kasaba uyushmalar va ishchilar tashkilotlari orqali erkin jamiyat tuzishni maqsad qiladi. Bu yoʻnalish, ayniqsa, Fransiya va Ispaniyada rivojlangan. | ||
3. Anarko-individualizm – Davlat va jamiyat tomonidan cheklovlardan xoli individual erkinlikni | 3. Anarko-individualizm – Davlat va jamiyat tomonidan cheklovlardan xoli individual erkinlikni taʼminlashni talab qiluvchi yoʻnalish. Emma Goldman va Maks Stirner ushbu yoʻnalishning mashhur vakillaridir. | ||
4. Yashil anarxizm – Ekologik masalalarga | 4. Yashil anarxizm – Ekologik masalalarga eʼtibor qaratadi va kapitalizmni tabiiy resurslarni ekspluatatsiya qilganlikda tanqid qiladi. | ||
== Anarxizmning zamonaviy davrlardagi | == Anarxizmning zamonaviy davrlardagi taʼsiri == | ||
Bugungi kunda anarxizm | Bugungi kunda anarxizm toʻgʻridan-toʻgʻri davlatlar boshqaruvida mavjud boʻlmasa ham, bir qancha mamlakatlarda anarxist harakatlar va partiyalar faoliyat koʻrsatadi. Xususan, Ispaniya, Italiya, Yangi Zelandiya va AQShda anarxizm gʻoyalariga asoslangan kichik siyosiy tashkilotlar, ekologik va feminist harakatlar, shuningdek, antiglobalist harakatlar oʻz taʼsirini saqlab qolgan. Anarxizm, shuningdek, koʻplab zamonaviy norozilik harakatlarida — “Okkupay” harakatida, iqlim oʻzgarishiga qarshi noroziliklarda, internet erkinligi va adolatli ijtimoiy tuzum talab qiluvchi harakatlarda ham koʻzga tashlanadi. | ||
Anarxizm | Anarxizm gʻoyalari hozirgi kunda ham jamiyatni oʻzgartirish va kuchli davlat nazorati yoki kapitalizm taʼsiriga qarshi kurashda alternativ yondashuv sifatida mavjudligini davom ettiradi. | ||
== Havolalar == | == Havolalar == | ||
2026-yil 19-noyabr, 20:17 dagi (joriy) koʻrinishi

Anarxizm (yun. „anarchia“ – hokimiyatsizlik, beboshlik) – rahbar sifatida faqat alohida shaxsning xohish-irodasinigina tan olib, har qanday hokimiyat va davlat tuzumini rad etuvchi jamiyat toʻgʻrisidagi taʼlimot. Antik dunyo zamonidayoq anarxizmga xos fikr yuritish alomatlari boʻlgan, qadimgi xristianlikda diniy shaklda, keyinchalik oʻrta asrlar mazhablarida ham uchraydi. Lekin ilmiy nazariya sifatida anarxizm keyin paydo boʻlgan. Nemis faylasufi K. Shmidt (Shtirner), fransuz olimi P. Prudon, rossiyalik M. Bakunin uning nazariyotchilari hisoblanadi. Anarxizm baʼzi oʻrinlarda liberalizm bilan chatishib ketadi, har qanday davlat hokimiyatini yoʻqotishni va ishlab chiqaruvchilar uyushmalarining federatsiyasini tuzishni yoqlaydi.
Anarxizm anʼanaviy kuch tuzilmalari gʻoyalariga qarshi chiqadi va ularni savol ostiga oladi. Faylasuf Tomas Hobbs oʻzining „Leviafan“ asarida anarxist jamiyatlarni leviafani bor markazlashgan davlatga qarama-qarshi ibora sifatida ishlatadi.
Hozir teoriyadagi anarxist davlatlar yoʻq. Lekin ayrim davlatlarda, masalan, Livan, Nigeriya, Kurdiston hududlari, Meksika, Kongo davlatlarida anarxizmning ayrim elementlarini koʻramiz.
Anarxizmning individualist anarxizm, anarxosindikalizm, anarxizm-kommunizm kabi turlari mavjud.
Anarxizmning asosiy elementlari:
[tahrir | manbasini tahrirlash]– Antidavlatchilik: anarxizmga koʻra davlat keraksiz va tabiatan majburlov vositasi boʻlib kelgan. Ularga koʻra hokimiyat markazsizlashtirilishi va fuqarolar oʻrtasida gorizontal taqsimlanishi kerak.
– Individual erkinlik: anarxistlar shaxsiy erkinlik va avtonomiyaga urgʻu berishadi, inson oʻz qarorlarini erkin, hech qanday markaziy hokimiyat ishtirokisiz qabul qilishi kerak deb hisoblashadi.
– Tenglik: anarxistlar uchun sotsial tenglik muhim va ular ijtimoiy iyerarxiyalar va iqtisodiy eksplatatsiyaga qarshi kurashishadi.
Anarxizm davlat hokimiyatini, majburiy boshqaruv tizimlarini va ijtimoiy hierarchiyalarni rad etuvchi mafkura boʻlib, tarixan jamiyatda erkinlik va tenglikni taʼminlash uchun davlat tuzilmalari va kuch ishlatar idoralarisiz oʻzini oʻzi boshqarishga asoslangan tizimlarni rivojlantirishni targʻib qilgan. Bu mafkura XVIII asr oxirida va XIX asr boshlarida, ayniqsa, Fransiya Inqilobi va sanoat davrida jamiyatdagi iqtisodiy va ijtimoiy adolatsizliklarga qarshi norozilik kayfiyatining kuchayishi bilan keng tarqaldi.
Anarxizmning kelib chiqishi va tarixiy rivoji
[tahrir | manbasini tahrirlash]Anarxizmning ilk ildizlari qadimgi yunon va sharq falsafasida ham kuzatiladi. Bu gʻoyani tizimli mafkura sifatida birinchi boʻlib ishlab chiqqanlardan biri Pyer-Jozef Prudon boʻlgan. Prudon “Mulk – bu oʻgʻirlik” degan mashhur iborani aytgan va mulkchilik va kapitalizmni tanqid qilgan. Uning fikricha, jamiyat oʻzini oʻzi boshqarishi kerak va davlatning aralashuvisiz yashashi mumkin. XIX asrda Prudonning izdoshlari Mikhail Bakunin va Pyotr Kropotkin kabi rus inqilobchilarining gʻoyalari anarxizmni yanada rivojlantirib, davlat hokimiyatiga qarshi kurashgan va jamiyatdagi erkin ijtimoiy tuzumni taklif etgan.
Anarxizm gʻoyalari va taʼsiri
[tahrir | manbasini tahrirlash]Anarxizm XIX asr oxiri va XX asr boshlarida turli davlatlarda inqilobiy harakatlar va ishchilar tashkilotlariga taʼsir koʻrsatdi. Rossiya, Ispaniya, Italiya va Fransiya kabi mamlakatlarda anarxistik partiyalar va tashkilotlar paydo boʻldi. Ayniqsa, Ispaniyada anarxizm kuchli taʼsirga ega boʻlib, 1936–1939-yillardagi Ispaniya fuqarolar urushi davrida Kataloniya va Aragon kabi hududlarda anarxistlarning oʻzini oʻzi boshqarish tizimlari tashkil etilgan. Bu hududlarda sanoat va qishloq xoʻjaligi kooperatsiyalari tuzilib, anarxist gʻoyalar asosida boshqarilgan.
Anarxizmning turli yoʻnalishlari va shakllari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Anarxizm bir nechta yoʻnalishlarga ega:
1. Anarko-kommunizm – Anarxizmning eng keng tarqalgan yoʻnalishi boʻlib, iqtisodiy tenglik va mulkchilikka qarshi gʻoyalarni ilgari suradi. Pyotr Kropotkin bu yoʻnalishni rivojlantirgan.
2. Anarko-sindikalizm – Ishchilar harakatlariga tayanib, kasaba uyushmalar va ishchilar tashkilotlari orqali erkin jamiyat tuzishni maqsad qiladi. Bu yoʻnalish, ayniqsa, Fransiya va Ispaniyada rivojlangan.
3. Anarko-individualizm – Davlat va jamiyat tomonidan cheklovlardan xoli individual erkinlikni taʼminlashni talab qiluvchi yoʻnalish. Emma Goldman va Maks Stirner ushbu yoʻnalishning mashhur vakillaridir.
4. Yashil anarxizm – Ekologik masalalarga eʼtibor qaratadi va kapitalizmni tabiiy resurslarni ekspluatatsiya qilganlikda tanqid qiladi.
Anarxizmning zamonaviy davrlardagi taʼsiri
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bugungi kunda anarxizm toʻgʻridan-toʻgʻri davlatlar boshqaruvida mavjud boʻlmasa ham, bir qancha mamlakatlarda anarxist harakatlar va partiyalar faoliyat koʻrsatadi. Xususan, Ispaniya, Italiya, Yangi Zelandiya va AQShda anarxizm gʻoyalariga asoslangan kichik siyosiy tashkilotlar, ekologik va feminist harakatlar, shuningdek, antiglobalist harakatlar oʻz taʼsirini saqlab qolgan. Anarxizm, shuningdek, koʻplab zamonaviy norozilik harakatlarida — “Okkupay” harakatida, iqlim oʻzgarishiga qarshi noroziliklarda, internet erkinligi va adolatli ijtimoiy tuzum talab qiluvchi harakatlarda ham koʻzga tashlanadi.
Anarxizm gʻoyalari hozirgi kunda ham jamiyatni oʻzgartirish va kuchli davlat nazorati yoki kapitalizm taʼsiriga qarshi kurashda alternativ yondashuv sifatida mavjudligini davom ettiradi.
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]
| Siyosatga oid uşbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. |