Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Амася тумани

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
(Amasyadan yoʻnaltirildi)
Amasya'ya bakış
Амася кўриниши
Şehzadeler şehri Amasya...
1865-йилда қурилган тарихий Ҳазеранлар саройи ва унинг ёнидаги Ҳатуние масжиди.
Akşam vaktinde yalı boyu evleri 2013-10-27 12-49
Кечқурун денгиз бўйидаги уйлар
Amasya yaliboyu gece
Амася кўриниши: Сарой узунлиги
Amasya Vilayet Sancağı
Амася вилояти Усмонли санжаги Амася музейида

Амася — Амася вилоятининг марказий шаҳри. 2020-йил ҳолатига кўра Амасяда (марказий туман) 147 266 нафар аҳоли яшайди[1].

Қора денгиз минтақасида жойлашган. Бу Онадўлидаги энг қадимги аҳоли яшаш жойларидан бири. Хетлардан бошлаб турли сивилизацияларнинг маркази бўлган. Айтишларича, шаҳарнинг энг қадимги номи Амасия бўлиб, бу ном бугунги кунгача ўзгармаган. Амессеиа — Амаcиа — Амаccиа номи эски ёзувларда ва топилмаларда тез-тез учраб туради. Форс, Понтос ва Рим империялари даврларида савдода қўлланган кумуш ва бронза тангалар (тангалар)да Амасия номини кўриш мумкин.

Милоддан аввалги 60 ва милодий 19-йилларда Амасияда туғилгани маълум бўлган ва география фанининг кашфиётчиси сифатида танилган Страбон ўзининг машҳур география китобида Амасияни Амассеиа номи билан атаган.

Тарих

Этимология

Страбоннинг сўзларига кўра, Амасия номи шу ерда яшаган Амазон маликаси Амасиснинг исмидан келиб чиққан. Топилган юнон ва рим тангаларида кўриш мумкинки, бу ном вақт ўтиши билан Амосиа, Амасеиа, Амасия ва Амасияга ўзгарган ва охир-оқибат турклар уни Амася деб аташган. Амасиянинг шу пайтгача 19 хил давлат ҳокимяти остида бўлганлиги айтилган.

Эллинистик-Византия даври Амася

Амася шаҳрининг аниқ ташкил этилган санаси маълум бўлмаса-да, турар-жой биноларининг энг қадимгису Хетлар давридан қолганлиги тахмин қилинган. Салавкийлар даврида муҳим мавқега эга бўлган аҳоли яшаш жойи кейинчалик милоддан аввалги 281-йилда ташкил этилган Понтус қироллигининг пойтахти бўлиб хизмат қилган. Милоддан аввалги 70-йилда генерал Луций Лициний Лукулл томонидан Рим ҳудудига қўшилган. Милоддан аввалги ИИИ асрда Диоклетиандан кейин гуллаб-яшнаган ва муҳим диний марказ даражасига кўтарилди. ИВ асрнинг иккинчи ярмида Рим империясининг иккига бўлиниши билан аҳоли пункти Шарқий Рим империяси ҳудудига қўшилган. 712-йилда араб қўшинлари томонидан босиб олинган Амасяни кейинчалик Лев ИИИ Исавр Византия ерларига қайта қўшиб олган. Шаҳар шу кундан бошлаб ХИ аср охиригача Византия ҳукмронлиги остида бўлган.

Туркларнинг Амасяга жойлашиши

1071-йилдаги Малазгирт жангидан сўнг Амася ҳам Онадўлунинг бошқа кўплаб шаҳарлари каби ХИ асрда турклар ҳукмронлиги остига ўтган. Артук бей томонидан босиб олинган аҳоли пункти кейинчалик Данишменд Гази назорати остида қолган. 1080-йилда у янги ташкил этилган Данишменд князлигига қўшилган. Шаҳар 1175-йилда Килич Арслон томонидан Кониcа султонлигига қўшиб олинган. Шаҳар аввал Килич Арслоннинг ўғли Низомеддин Аргуншоҳ кейин эса 1193-йилда Килич Арслоннинг бошқа ўғли Рукнеддин Сулаймон томонидан босиб олинган. 1237-йилда бошланган Бобо Ишоқ қўзғолончилар назорати остида бўлган. 1240-йилда Салжуқий қўшинлари томонидан қайта қўлга киритилиб, қўзғолон бошлиқларидан бири бўлган Баба Ишоқ ҳам Амася қалъасида қатл этилган. Амасия шаҳри ХИВ аср бошида мўғуллар давлати ихтиёрига ўтган.

Ғиёсуддин Месуднинг ўғли Тожиддин Олтинбош томонидан эгаллаб олинган шаҳар Эретна беклиги ҳудудига қўшилган. ХИВ асрнинг иккинчи ярмида шаҳар амир Ҳожи Шадгелди томонидан босиб олинган. Шадгелди вафотидан сўнг, унинг ўғли Аҳмад Усмонли ҳукмдори Боязид И дан ёрдам сўраган ва шаҳарни Қоди Ғози Аҳмад Бурҳониддиндан ҳимоя қилган. Усмонли-Кади Бурҳонеддин курашидан кейин Амасия 1393-йилда Усмонли ерларига қўшилган. Шаҳзода Челеби Меҳмед шаҳарни бошқарган.

Усмонли даврида Амася

1402-йилги Анқара жангидан кейин Чалабий Меҳмед Амасияга чекинган. Амасияга келган акалари ва бошқа бекликлар билан курашини 1413-йилгача деб номланган даврда давом эттирган. Усмонлилар империяси даврида Амасияда кўплаб шаҳзодалар туғилиб, султон бўлган. Шу сабабдан Амасия ҳам Усмонли тарихи нуқтаи назаридан катта аҳамиятга эга. Амасяда Меҳмд И, Мурад Ии, Фотиҳ Султон Меҳмед ва Явуз Султон Селим каби султонлар шаҳзодалик даврларини ўтказганлар[2]. ХВ асрда бир мунча вақт Юнонистоннинг марказий шаҳри бўлган. Бундан ташқари, Амасия ХВИ аср охиригача Усмонлиларнинг шарқий чегарасида стратегик аҳамиятга эга эди. 1520-йилги аҳолини рўйхатга олишда Амасия 52 та маҳалладан иборат бўлган шаҳар бўлиб, улардан 48 тасида мусулмонлар ва 4 тасида номусулмонлар яшаган[3]. Бу ерда 1555-йилда Амасия шартномаси имзоланган. Шаҳар ХВИИ асрнинг бошларида Жалали қўзғолонлари пайтида вайрон қилинган. Шундан сўнг, у ерда ҳеч қандай муҳим воқеалар содир бўлмаган.

Миллий курашда Амася

1919-йил 19-майда Самсунда бошланган Мустақиллик курашининг биринчи босқичи Мустафо Камолнинг 1919-йил 12-июн куни Амасияга келиши билан бошланган.

Озодлик кураши режалари тайёрлангандан кейин Эрзурум конгресси ва Сивас конгрессини чақиришга қарор қилинган. Бу жиҳатдан Амасия Туркия Республикасининг барпо этилишида илк муҳим қадам ташланган жой ҳам эди.

1923-йилда янги ташкил этилган Туркия Республикасининг маъмурий бўлиниши натижасида у Амася вилоятининг марказий шаҳрига айланган.

География

Амася Қора денгизнинг орқасида жойлашган. Шаҳар водий ерида қурилган. Онадўлининг ички қисмларини Самсун портига боғлайдиган йўлда жойлашган. 1930-йилда қурилган темир йўл орқали Самсун билан боғланган.

Иқлим

Вилоятда Қора денгиз иқлими ва континентал иқлим ўртасида ўтиш иқлими ҳукм суради. Бу ерда ёзда иқлим каби қуруқ ва Туркиядаги Қора денгиз иқлими каби ёмғирли ҳам эмас. Қишда водийнинг ўзига хослиги туфайли баланд жойларда қор бўлса ҳам, шаҳар марказидаги қор учрамайди.

Таълим

Файл:Амася Üниверситеси Ректöрлüğü.жпг
Амася университети ректорати

2006-йилда ташкил этилган Амася университети 8 та факултет, 1 та коллеж, 3 та институт ва 8 та касб-ҳунар коллежини ўз ичига олади[4].

Вилоятда бошланғич ва ўрта таълим Халқ таълими бошқармасига қарашли мактабларда амалга оширилади.

BalikEkmek Amasya
Еşилирмак қирғоғида балиқ ва нон.

Ошхона

  • Амася Баклалı Долмаси 17.08.2021 да Туркия патент ва товар белгилари идораси томонидан рўйхатга олинган ва географик кўрсаткични олган[5].
  • Амася Донут 24.08.2021 да Туркия Патент ва Товар белгилари идораси томонидан рўйхатга олинган ва географик кўрсаткични олган[6].
  • Амася гўшти ва гулли бамя таоми 22.11.2021 да Туркия Патент ва савдо белгилари идораси томонидан рўйхатга олинган ва географик кўрсатма олган[7].
  • Амася тойга шўрваси 01.12.2021 да Туркия патент ва товар белгилари идораси томонидан рўйхатга олинган ва географик кўрсатма олган[8][9].
  • Амася Патлиcан Пеҳли 05.04.2022 да Туркия патент ва товар белгилари идораси томонидан рўйхатга олинган ва географик кўрсаткични олган[10].
  • Бурмалı Амася Донути 07.06.2022 да Туркия Патент ва Товар белгилари идораси томонидан рўйхатга олинган ва географик кўрсаткичга эга бўлган[11].
  • Амася Оил 16.06.2022 да Туркия Патент ва Товар белгилари идораси томонидан рўйхатга олинган ва географик кўрсатма олган[12].
  • Амася Кешеğи 28.07.2022 да Туркия патент ва товар белгилари идораси томонидан рўйхатга олинган ва географик кўрсаткичга эга бўлган[13].

Манбалар

  1. ↑ „Амася İли 31 Аралıк 2019 Тариҳли Адресе Даялı Нüфус Кайıт Системи Сонуçларı“. 20 ҳазиран 2016да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31 аралıк 2019.
  2. ↑ öğрен бил — Амася Тариҳçэси (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-11-10 санасида архивланган)
  3. ↑ „16. Йüзйıлда Амася Şэҳри“. ҳттп://дергипарк.улакбим.гов.тр.+27 эким 2016да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27 эким 2016.
  4. ↑ Амася Üниверситеси
  5. ↑ „Cоğрафи İşарет Платформу“ (Тüркçэ). Cоğрафи İşарет Платформу. 25 оcак 1999да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 11 касıм 2021.
  6. ↑ „Арşивленмиş копя“. 26 оcак 2022да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26 оcак 2022.
  7. ↑ „Арşивленмиş копя“. 30 оcак 2022да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30 оcак 2022.
  8. ↑ „Арşивленмиş копя“. 1 оcак 2022да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1 оcак 2022.
  9. ↑ „Арşивленмиş копя“. 1 оcак 2022да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1 оcак 2022.
  10. ↑ „Амася Патлıcан Пеҳли“. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  11. ↑ „Бурмалı Амася Çöреğи“. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  12. ↑ „Амася Яğлıсı“. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  13. ↑ „Амася Кеşкеğи“. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)