Allellar: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
'''Allel ('''yun. allelon – bir-birini oʻzaro''')'''{{refn|{{IPAc-en|UK|ˈ|æ|l|iː|l|,_|ə|ˈ|l|iː|l}}; yunoncha ἄλλος ''állos'' — «boshqa» | '''Allel ('''yun. allelon – bir-birini oʻzaro''')'''{{refn|{{IPAc-en|UK|ˈ|æ|l|iː|l|,_|ə|ˈ|l|iː|l}}; yunoncha ἄλλος ''állos'' — «boshqa» soʻzidan olingan}} — DNK molekulasi tarkibidagi maʼlum bir joy yoki lokusda (locus) joylashgan nukleotidlar ketma-ketligining varianti hisoblanadi.<ref>{{kitob manbasi |last=Graur |first=D |date=2016 |title=Molecular and Genome Evolution |publisher=Sinauer Associates, Inc. |place=Sunderland MA (USA)}}</ref> | ||
Allellar [[Yakka nukleotid polimorfizmi|yakka nukleotid polimorfizmlari]] (single-nucleotide polymorphisms) orqali bir pozitsiyada farq qilishi mumkin,<ref>{{Jurnal manbasi|last1=Smigielski|first1=Elizabeth M.|last2=Sirotkin|first2=Karl|last3=Ward|first3=Minghong|last4=Sherry|first4=Stephen T.|date=2000-01-01|title=dbSNP: a database of single nucleotide polymorphisms|url=https://archive.org/details/nucleic-acids-research_2000-01-01_28_1/page/352|journal=Nucleic Acids Research|volume=28|issue=1|pages=352–355|issn=0305-1048|pmid=10592272|pmc=102496|doi=10.1093/nar/28.1.352}}</ref> biroq ular bir necha ming asoslar juftigacha | Allellar [[Yakka nukleotid polimorfizmi|yakka nukleotid polimorfizmlari]] (single-nucleotide polymorphisms) orqali bir pozitsiyada farq qilishi mumkin,<ref>{{Jurnal manbasi|last1=Smigielski|first1=Elizabeth M.|last2=Sirotkin|first2=Karl|last3=Ward|first3=Minghong|last4=Sherry|first4=Stephen T.|date=2000-01-01|title=dbSNP: a database of single nucleotide polymorphisms|url=https://archive.org/details/nucleic-acids-research_2000-01-01_28_1/page/352|journal=Nucleic Acids Research|volume=28|issue=1|pages=352–355|issn=0305-1048|pmid=10592272|pmc=102496|doi=10.1093/nar/28.1.352}}</ref> biroq ular bir necha ming asoslar juftigacha boʻlgan insersiyalar (insertions) va delitsiyalarni (deletions) ham oʻz ichiga olishi mumkin.<ref>{{Kitob manbasi |date=2012 |chapter=Genetic Terminology |title=Statistical Human Genetics |series=Methods in Molecular Biology |pages=1–9 |doi=10.1007/978-1-61779-555-8_1 |isbn=978-1-61779-554-1 |last1=Elston |first1=Robert |last2=Satagopan |first2=Jaya |last3=Sun |first3=Shuying |volume=850 |issn=1064-3745 |pmc=4450815 |pmid=22307690}}</ref> Aksariyat allellar organizmning xususiyatlarida deyarli oʻzgarish hosil qilmaydi, lekin baʼzida turli allellar bakteriyalarda antibiotiklarga chidamlilik, meva pashshalarida rivojlanish mutatsiyalari va odamlarda irsiy kasalliklar kabi turli xil kuzatiladigan fenotipik belgilarga olib kelishi mumkin. | ||
Deyarli barcha | Deyarli barcha koʻp hujayrali organizmlar biologik hayot siklining maʼlum bir bosqichida ikki toʻplam xromosomaga ega boʻladi, yaʼni ular [[Diploidlik|diploid]] (diploid) hisoblanadi. Berilgan lokus uchun, agar ikkala xromosoma bir xil allelni saqlasa, ular va organizm ushbu allelga nisbatan [[gomoziota]] (homozygous) deb ataladi. Agar allellar turlicha boʻlsa, organizm ushbu allellarga nisbatan [[geterozigota]] (heterozygous) hisoblanadi. Buning yorqin misoli sifatida [[Gregor Mendel]] tomonidan [[noʻxat]] oʻsimligidagi oq va binafsha gul ranglari bitta genning ikkita alleli natijasi ekanligini kashf etganini keltirish mumkin. Mendelning hozir allellar deb ataladigan kashfiyoti allellarning avlodlarga qanday oʻtishini tushunishga yordam beradigan uchta qonunning shakllanishiga olib keldi.<ref>{{Jurnal manbasi|title=Gregor Johann Mendel and the development of modern evolutionary biology|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=2022-07-26|issn=1091-6490|pmc=9335310|pmid=35858454|article-number=e2201327119|volume=119|issue=30|doi=10.1073/pnas.2201327119|first1=Nils Chr|last1=Stenseth|first2=Leif|last2=Andersson|first3=Hopi E.|last3=Hoekstra|bibcode=2022PNAS..11901327S|doi-access=free}}</ref> | ||
Allellarning ommabop | Allellarning ommabop taʼriflari odatda faqat genlar ichidagi turli allellarga tegishli boʻladi. Masalan, [[ABO qon guruhlari tizimi|ABO qon guruhlari]] (ABO blood grouping) oltita keng tarqalgan allelga ega boʻlgan [[ABO (gen)|ABO geni]] tomonidan boshqariladi. [[Populyatsion genetika]]da (population genetics) deyarli har bir tirik insonning ABO geni boʻyicha fenotipi aynan shu oltita allelning maʼlum bir birikmasidan iborat.<ref>{{jurnal manbasi|vauthors=Seltsam A, Hallensleben M, Kollmann A, Blasczyk R|title=The nature of diversity and diversification at the ABO locus|url=https://archive.org/details/sim_blood_2003-10-15_102_8/page/3034|journal=Blood|volume=102|issue=8|pages=3035–42|date=October 2003|pmid=12829588|doi=10.1182/blood-2003-03-0955|doi-access=free}}</ref><ref>{{jurnal manbasi|vauthors=Ogasawara K, Bannai M, Saitou N, Yabe R, Nakata K, Takenaka M, Fujisawa K, Uchikawa M, Ishikawa Y, Juji T, Tokunaga K|title=Extensive polymorphism of ABO blood group gene: three major lineages of the alleles for the common ABO phenotypes|url=https://archive.org/details/sim_human-genetics_1996-06_97_6/page/776|journal=Human Genetics|volume=97|issue=6|pages=777–83|date=June 1996|pmid=8641696|doi=10.1007/BF02346189|s2cid=12076999}}</ref> | ||
== Etimologiyasi == | == Etimologiyasi == | ||
«Allel» | «Allel» soʻzi «allelomorf» («boshqa shakl», 1900-yillarning boshlarida britaniyalik genetiklar [[Uilyam Beytson]] va [[Edit Rebekka Sonders]] tomonidan kiritilgan atama) soʻzining qisqartirilgan shaklidir.<ref>{{veb manbasi |last=Craft |first=Jude |title=Genes and genetics: the language of scientific discovery |work=Genes and genetics |publisher=[[Oxford English Dictionary]] |date=2013 |url=http://public.oed.com/aspects-of-english/shapers-of-english/genes-and-genetics-the-language-of-scientific-discovery/ |access-date=2016-01-14 |archive-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129140501/http://public.oed.com/aspects-of-english/shapers-of-english/genes-and-genetics-the-language-of-scientific-discovery/ |url-status=live}}</ref><ref>Bateson, W. and Saunders, E. R. (1902) "The facts of heredity in the light of Mendel's discovery." Reports to the Evolution Committee of the Royal Society, '''I.''' pp. 125–160</ref> Ushbu atama [[genetika]]ning dastlabki davrlarida turli [[fenotip]]larda aniqlangan va ular orasidagi farqlarni keltirib chiqaradigan [[gen]]ning variant shakllarini tasvirlash uchun ishlatilgan. U [[Yunon tili|yunoncha]] ἀλληλο-, ''allelo-'' prefiksidan kelib chiqqan boʻlib, «oʻzaro», «bir-biriga» yoki «bir-biri» degan maʼnolarni anglatadi. Bu soʻzning oʻzi esa yunoncha ἄλλος, ''allos'' (lotincha ''alius'' soʻzi bilan bogʻliq) sifatidan olingan boʻlib, «boshqa» degan maʼnoni bildiradi. | ||
== Dominant yoki retsessiv fenotiplarga olib keladigan allellar == | == Dominant yoki retsessiv fenotiplarga olib keladigan allellar == | ||
{{main|Dominantlik (genetika)}} | {{main|Dominantlik (genetika)}} | ||
Koʻp hollarda, lokusdagi ikkita allel oʻrtasidagi genotipik oʻzaro taʼsirlarni geterozigota qaysi gomoziotik fenotipga koʻproq oʻxshashligiga qarab [[Dominantlik (genetika)|dominant]] (dominant) yoki [[Retsessivlik|retsessiv]] (recessive) deb taʼriflash mumkin. Geterozigota gomoziotalardan biridan farq qilmaydigan hollarda, ifodalangan allel «dominant» fenotipga olib keladigan allel hisoblanadi,<ref name="Essential genetics: A genomics perspective" /><ref name="pmid 28696921">{{jurnal manbasi|date=September 2017|title=ASPsiRNA: A Resource of ASP-siRNAs Having Therapeutic Potential for Human Genetic Disorders and Algorithm for Prediction of Their Inhibitory Efficacy|journal=G3|volume=7|issue=9|pages=2931–2943|doi=10.1534/g3.117.044024|pmid=28696921|doi-access=free|last1=Monga|first1=Isha|last2=Qureshi|first2=Abid|last3=Thakur|first3=Nishant|last4=Gupta|first4=Amit Kumar|last5=Kumar|first5=Manoj|pmc=5592921}}</ref> boshqa allel esa «retsessiv» deb ataladi. Geterozigota holatida dominant allel retsessiv allelning taʼsirini niqoblab, dominant fenotipni yuzaga chiqaradi.<ref>{{Veb manbasi |title=Dominant Traits and Alleles |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Dominant-Traits-and-Alleles |website=www.genome.gov |access-date=2025-12-01 |language=en}}</ref> Retsessiv allellarning fenotipi organizm maʼlum bir gen boʻyicha gomoziota retsessiv boʻlganda kuzatiladi.<ref>{{Veb manbasi |title=Recessive Traits and Alleles |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Recessive-Traits-Alleles |website=www.genome.gov |access-date=2025-12-01 |language=en}}</ref> Dominantlik darajasi va shakli turli lokuslarda farq qiladi. Ushbu turdagi oʻzaro taʼsir birinchi marta Gregor Mendel tomonidan rasman tasvirlangan. Biroq, koʻplab belgilar ushbu oddiy tasnifga boʻysunmaydi va fenotiplar [[kodominantlik]] (co-dominance) va [[poligen irsiylanish]] (polygenic inheritance) orqali modellashtiriladi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Allele |title=Allele |website=Genome.gov |access-date=3 July 2021 |archive-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628215931/https://www.genome.gov/genetics-glossary/Allele |url-status=live}}</ref> | |||
[[Yovvoyi tur|«Yovvoyi tur»]] (wild type) alleli atamasi | [[Yovvoyi tur|«Yovvoyi tur»]] (wild type) alleli atamasi baʼzan organizmlarning, masalan, meva pashshalarining (''[[Drosophila melanogaster]]'') «yovvoyi» populyatsiyalarida uchraydigan odatiy fenotipik belgini belgilovchi allelni tasvirlash uchun ishlatiladi. Tarixan bunday «yovvoyi tur» alleli dominant, keng tarqalgan va normal fenotipga olib keladi deb qaralgan, bunga zid ravishda [[Mutant|«mutant»]] (mutant) allellar retsessiv, kam uchraydigan va koʻpincha zararli fenotiplarga olib keladi deb hisoblangan. Ilgari aksariyat shaxslar koʻp gen lokuslarida «yovvoyi tur» alleli boʻyicha gomoziota deb oʻylangan va har qanday muqobil «mutant» allel ozchilikni tashkil etuvchi «kasallangan» shaxslarda gomoziota shaklida (koʻpincha [[irsiy kasalliklar]] sifatida) yoki koʻproq holatlarda mutant allelning [[Genetik tashuvchi|«tashuvchilari»]] (carriers) boʻlgan geterozigotalarda uchrashi taxmin qilingan. Hozir aksariyat yoki barcha gen lokuslari yuqori darajada polimorfik ekanligi, ularning populyatsiyadan populyatsiyaga oʻzgarib turadigan bir nechta allellarga egaligi va irsiy oʻzgaruvchanlikning katta qismi aniq fenotipik farqlarni keltirib chiqarmaydigan allellar shaklida yashirin ekanligi eʼtirof etilgan. Yovvoyi tur allellari koʻpincha yuqori indeksli plyus belgisi bilan belgilanadi (masalan, ''p'' alleli uchun ''p{{sup|+}}'').<ref>{{kitob manbasi |author=B. A. Pierce |date=2020 |title=Genetics A Conceptual Approach |url=https://archive.org/details/bwb_O9-BCT-690 |edition=7 |publisher=Macmillan |isbn=978-1-319-21680-1 |page=[https://archive.org/details/bwb_O9-BCT-690/page/60 60]}}</ref> | ||
== | == Koʻp allellilik == | ||
{{multiple image|footer=[[ | {{multiple image|footer=[[Koʻz rangi]] — bu ''[[OCA2]]'' va ''[[HERC2]]'' kabi [[Poligen|bir nechta gen]] taʼsirida shakllanadigan irsiy belgi. Bir nechta genlarning oʻzaro taʼsiri va shaxslar orasidagi ushbu genlarning oʻzgaruvchanligi («allellar») inson koʻz rangining [[fenotip]]ini aniqlashga yordam beradi. Koʻz rangiga [[kamalak parda]]ning [[pigment]]atsiyasi va kamalak parda [[Kamalak parda stromasi|stromasidagi]] [[Loyqalik|loyqa]] muhit tomonidan yorugʻlikning [[sochilishi]] chastotasi taʼsir qiladi.|width=140|direction=horizontal|image1=Blue eye 2.jpg|image2=Boje oka.jpg|image3=Hazel eye1.png|image4=Human eye with limbal ring, anterior view.jpg|image5=Lens5.jpg}} | ||
[[Fayl:ABO_blood_type.svg|thumb|[[ABO qon guruhlari tizimi]]da A guruhiga ega inson A-antigenlarini namoyon qiladi va I<sup>A</sup>I<sup>A</sup> yoki I<sup>A</sup>i genotipiga ega | [[Fayl:ABO_blood_type.svg|thumb|[[ABO qon guruhlari tizimi]]da A guruhiga ega inson A-antigenlarini namoyon qiladi va I<sup>A</sup>I<sup>A</sup> yoki I<sup>A</sup>i genotipiga ega boʻlishi mumkin. B guruhiga ega inson B-antigenlarini namoyon qiladi va I<sup>B</sup>I<sup>B</sup> yoki I<sup>B</sup>i genotipiga ega boʻlishi mumkin. AB guruhiga ega inson ham A-, ham B-antigenlarini namoyon qiladi va I<sup>A</sup>I<sup>B</sup> genotipiga ega, hech qanday antigenni namoyon qilmaydigan O guruhli inson esa ii genotipiga ega boʻladi.]] | ||
Organizmlar populyatsiyasi yoki [[tur]]i odatda har bir lokusda turli shaxslar orasida bir nechta allellarni | Organizmlar populyatsiyasi yoki [[tur]]i odatda har bir lokusda turli shaxslar orasida bir nechta allellarni oʻz ichiga oladi. Lokusdagi allel oʻzgaruvchanligi mavjud allellar soni ([[Genetik polimorfizm|polimorfizm]]) yoki populyatsiyadagi geterozigotalar ulushi sifatida oʻlchanadi. [[Null-allel]] (null allele) — bu genning normal funksiyasiga ega boʻlmagan gen varianti boʻlib, u yo ifodalanmaydi yoki ifodalangan oqsil faol emas. | ||
Masalan, odamlardagi [[ABO]] [[qon guruhi]] [[Uglevodlar|uglevod]] [[antigen]]lari uchun gen lokusida,<ref name="OnlineMendelianInheritanceinMan" /> klassik genetika [[qon quyish]] mosligini belgilovchi uchta allelni (I<sup>A</sup>, I<sup>B</sup> va i) tan oladi. Har bir shaxs oltita mumkin | Masalan, odamlardagi [[ABO]] [[qon guruhi]] [[Uglevodlar|uglevod]] [[antigen]]lari uchun gen lokusida,<ref name="OnlineMendelianInheritanceinMan" /> klassik genetika [[qon quyish]] mosligini belgilovchi uchta allelni (I<sup>A</sup>, I<sup>B</sup> va i) tan oladi. Har bir shaxs oltita mumkin boʻlgan [[genotip]]dan biriga ega boʻladi (I<sup>A</sup>I<sup>A</sup>, I<sup>A</sup>i, I<sup>B</sup>I<sup>B</sup>, I<sup>B</sup>i, I<sup>A</sup>I<sup>B</sup> va ii), ular toʻrtta mumkin boʻlgan fenotipdan birini hosil qiladi: «A guruhi» (I<sup>A</sup>I<sup>A</sup> gomoziota va I<sup>A</sup>i geterozigota genotiplari tomonidan), «B guruhi» (I<sup>B</sup>I<sup>B</sup> gomoziota va I<sup>B</sup>i geterozigota genotiplari tomonidan), «AB guruhi» (I<sup>A</sup>I<sup>B</sup> geterozigota genotipi tomonidan) va «O guruhi» (ii gomoziota genotipi tomonidan). (Hozir maʼlumki, A, B va O allellarining har biri aslida bir xil xususiyatlarga ega oqsillarni ishlab chiqaradigan turli DNK ketma-ketligiga ega bir nechta allellar sinfidir: ABO lokusida 70 dan ortiq allellar maʼlum.<ref name="Sequence variation at the human ABO locus" /> Shunday qilib, «A guruhi» qoniga ega shaxs AO geterozigota, AA gomoziota yoki ikkita turli «A» alleliga ega AA geterozigota boʻlishi mumkin.) | ||
== Genotip chastotalari == | == Genotip chastotalari == | ||
: <math>p^2 + 2pq + q^2=1 \,</math> | : <math>p^2 + 2pq + q^2=1 \,</math> | ||
bu yerda ''p'' bitta allelning chastotasi, ''q'' esa muqobil allelning chastotasi | bu yerda ''p'' bitta allelning chastotasi, ''q'' esa muqobil allelning chastotasi boʻlib, ularning yigʻindisi birga teng boʻlishi shart. Bunda, ''p''<sup>2</sup> populyatsiyaning birinchi allel boʻyicha gomoziota qismi, 2''pq'' geterozigotalar ulushi va ''q''<sup>2</sup> muqobil allel boʻyicha gomoziota qismidir. Agar birinchi allel ikkinchisiga nisbatan dominant boʻlsa, populyatsiyaning dominant fenotipni koʻrsatadigan qismi ''p''<sup>2</sup> + 2''pq'', retsessiv fenotipga ega qismi esa ''q''<sup>2</sup> ni tashkil etadi.<ref>{{Veb manbasi |title=Archived {{!}} Population Genetics and Statistics for Forensic Analysts {{!}} Hardy-Weinberg Principle {{!}} National Institute of Justice |url=https://nij.ojp.gov/nij-hosted-online-training-courses/population-genetics-and-statistics-forensic-analysts/population-theory/hardy-weinberg-principle |website=nij.ojp.gov |access-date=2025-12-01 |language=en}}</ref> | ||
Uchta allel holatida: | Uchta allel holatida: | ||
: <math>p^2 + q^2 + r^2 + 2pq + 2pr + 2qr = 1. \,</math> | : <math>p^2 + q^2 + r^2 + 2pq + 2pr + 2qr = 1. \,</math> | ||
Diploid lokusdagi | Diploid lokusdagi koʻp allellar boʻlganda, allellar soni (a) boʻyicha mumkin boʻlgan genotiplar soni (G) quyidagi ifoda orqali beriladi: | ||
: <math>G= \frac{a(a+1)}{2}. </math> | : <math>G= \frac{a(a+1)}{2}. </math> | ||
== Irsiy kasalliklarda allel dominantligi == | == Irsiy kasalliklarda allel dominantligi == | ||
Bir qator [[irsiy kasalliklar]] shaxs bitta genli belgi uchun ikkita retsessiv allelni meros qilib olganida yuzaga keladi. Retsessiv irsiy kasalliklarga [[albinizm]], [[kistoz fibroz]], [[galaktozemiya]], [[fenilketonuriya]] (PKU) va [[Tey–Saks kasalligi]] kiradi.<ref>{{Veb manbasi |title=Content - Health Encyclopedia - University of Rochester Medical Center |url=https://www.urmc.rochester.edu/encyclopedia/content?ContentTypeID=90&ContentID=P02142 |website=www.urmc.rochester.edu |access-date=2025-12-01}}</ref> Boshqa kasalliklar ham retsessiv allellar bilan | Bir qator [[irsiy kasalliklar]] shaxs bitta genli belgi uchun ikkita retsessiv allelni meros qilib olganida yuzaga keladi. Retsessiv irsiy kasalliklarga [[albinizm]], [[kistoz fibroz]], [[galaktozemiya]], [[fenilketonuriya]] (PKU) va [[Tey–Saks kasalligi]] kiradi.<ref>{{Veb manbasi |title=Content - Health Encyclopedia - University of Rochester Medical Center |url=https://www.urmc.rochester.edu/encyclopedia/content?ContentTypeID=90&ContentID=P02142 |website=www.urmc.rochester.edu |access-date=2025-12-01}}</ref> Boshqa kasalliklar ham retsessiv allellar bilan bogʻliq, ammo gen lokusi X xromosomasida joylashganligi sababli, erkaklarda faqat bitta nusxa mavjud (yaʼni ular [[Gemizigotiklik|gemizigotik]] (hemizygous) hisoblanadi), shuning uchun ular ayollarga qaraganda erkaklarda koʻproq uchraydi. Bunga [[Daltonizm|qizil-yashil rang koʻrligi]] va [[X-xromosoma moʻrtligi sindromi]] misol boʻla oladi.<ref>{{Citation |last=Germain |first=Dominique P. |title=General aspects of X-linked diseases |date=2006 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11593/ |work=Fabry Disease: Perspectives from 5 Years of FOS |editor-last=Mehta |editor-first=Atul |access-date=2025-12-01 |place=Oxford |publisher=Oxford PharmaGenesis |isbn=978-1-903539-03-3 |pmid=21290690 |editor2-last=Beck |editor2-first=Michael |editor3-last=Sunder-Plassmann |editor3-first=Gere}}</ref> | ||
[[Xantington kasalligi]] kabi boshqa buzilishlar shaxs faqat bitta dominant allelni meros qilib olganida yuzaga keladi.<ref>{{Citation |last1=Troiano |first1=André R. |title=Clinical features of early and juvenile onset in polyglutamine disorders other than Huntington's disease: autosomal dominant cerebellar ataxias and dentatorubral pallidoluysian atrophy |date=January 2009 |work=Juvenile Huntington's Disease |pages=118–134 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780199236121.003.0008 |isbn=978-0-19-923612-1 |last2=Dürr |first2=Alexandra}}</ref> | [[Xantington kasalligi]] kabi boshqa buzilishlar shaxs faqat bitta dominant allelni meros qilib olganida yuzaga keladi.<ref>{{Citation |last1=Troiano |first1=André R. |title=Clinical features of early and juvenile onset in polyglutamine disorders other than Huntington's disease: autosomal dominant cerebellar ataxias and dentatorubral pallidoluysian atrophy |date=January 2009 |work=Juvenile Huntington's Disease |pages=118–134 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/med/9780199236121.003.0008 |isbn=978-0-19-923612-1 |last2=Dürr |first2=Alexandra}}</ref> | ||
== Epiallellar == | == Epiallellar == | ||
[[Irsiylanish|Irsiy belgilar]] odatda genetik allellar nuqtai nazaridan | [[Irsiylanish|Irsiy belgilar]] odatda genetik allellar nuqtai nazaridan oʻrganilsa-da, [[DNK metillanishi]] (DNA methylation) kabi [[Epigenetika|epigenetik]] (epigenetic) belgilar maʼlum turlarda oʻziga xos genomik hududlarda irsiylanishi mumkin, bu jarayon [[Transgeneratsion epigenetik irsiylanish|avlodlararo epigenetik irsiylanish]] deb ataladi. «Epiallel» (epiallele) atamasi ushbu irsiy belgilarni [[nukleotidlar ketma-ketligi]] bilan belgilanadigan anʼanaviy allellardan farqlash uchun ishlatiladi.<ref>{{jurnal manbasi|last1=Daxinger|first1=Lucia|last2=Whitelaw|first2=Emma|title=Understanding transgenerational epigenetic inheritance via the gametes in mammals|journal=Nature Reviews Genetics|date=31 January 2012|volume=13|issue=3|pages=153–62|doi=10.1038/nrg3188|pmid=22290458|s2cid=8654616}}</ref> Sichqonlarda va odamlarda epiallellarning oʻziga xos sinfi — [[Metastabil epiallellar]] (metastable epialleles) kashf etilgan boʻlib, ular mitotik tarzda irsiylanishi mumkin boʻlgan epigenetik holatning stoxastik (ehtimoliy) oʻrnatilishi bilan tavsiflanadi.<ref>{{jurnal manbasi|last1=Rakyan|first1=Vardhman K|last2=Blewitt|first2=Marnie E|last3=Druker|first3=Riki|last4=Preis|first4=Jost I|last5=Whitelaw|first5=Emma|title=Metastable epialleles in mammals|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2002-07_18_7/page/348|journal=Trends in Genetics|date=July 2002|volume=18|issue=7|pages=348–351|doi=10.1016/S0168-9525(02)02709-9|pmid=12127774}}</ref><ref>{{jurnal manbasi|last1=Waterland|first1=RA|last2=Dolinoy|first2=DC|last3=Lin|first3=JR|last4=Smith|first4=CA|last5=Shi|first5=X|last6=Tahiliani|first6=KG|title=Maternal methyl supplements increase offspring DNA methylation at Axin Fused.|journal=Genesis|date=September 2006|volume=44|issue=9|pages=401–6|pmid=16868943|doi=10.1002/dvg.20230|s2cid=36938621}}</ref> | ||
== Idiomorf == | == Idiomorf == | ||
Yunoncha «morphos» (shakl) va «idio» ( | Yunoncha «morphos» (shakl) va «idio» (oʻziga xos, noyob) soʻzlaridan olingan «idiomorf» (idiomorph) atamasi 1990-yilda «allel» oʻrniga turli shtammlardagi bir xil lokusda joylashgan, ketma-ketlik oʻxshashligi boʻlmagan va ehtimol umumiy filogenetik munosabatga ega boʻlmagan ketma-ketliklarni belgilash uchun kiritilgan. U asosan [[mikologiya]] sohasidagi genetik tadqiqotlarda qoʻllaniladi.<ref>{{Jurnal manbasi|doi=10.1093/genetics/132.1.125|doi-access=free|pmc=1205111|pmid=1398049|title=Isolation of Neurospora crassa a mating type mutants by repeat induced point (RIP) mutation|url=https://archive.org/details/sim_genetics_1992-09_132_1/page/124|year=1992|last1=Glass|first1=N. L.|last2=Lee|first2=L.|journal=Genetics|volume=132|pages=125–133}}</ref><ref>{{Jurnal manbasi|doi=10.1002/bies.950120202|title=Mating type and mating strategies in ''Neurospora''|url=https://archive.org/details/sim_bioessays_1990-02_12_2/page/n53|year=1990|last1=Metzenberg|first1=Robert L.|last2=Glass|first2=N. Louise|journal=BioEssays|volume=12|issue=2|pages=53–59|pmid=2140508|bibcode=1990BiEss..12...53M|s2cid=10818930}}</ref> | ||
{{Portal|Evolyutsion biologiya | {{Portal|Evolyutsion biologiya | ||
}} | }} | ||
2026-yil 19-noyabr, 19:47 dagi (joriy) koʻrinishi
Allel (yun. allelon – bir-birini oʻzaro)[1] — DNK molekulasi tarkibidagi maʼlum bir joy yoki lokusda (locus) joylashgan nukleotidlar ketma-ketligining varianti hisoblanadi.[2]
Allellar yakka nukleotid polimorfizmlari (single-nucleotide polymorphisms) orqali bir pozitsiyada farq qilishi mumkin,[3] biroq ular bir necha ming asoslar juftigacha boʻlgan insersiyalar (insertions) va delitsiyalarni (deletions) ham oʻz ichiga olishi mumkin.[4] Aksariyat allellar organizmning xususiyatlarida deyarli oʻzgarish hosil qilmaydi, lekin baʼzida turli allellar bakteriyalarda antibiotiklarga chidamlilik, meva pashshalarida rivojlanish mutatsiyalari va odamlarda irsiy kasalliklar kabi turli xil kuzatiladigan fenotipik belgilarga olib kelishi mumkin.
Deyarli barcha koʻp hujayrali organizmlar biologik hayot siklining maʼlum bir bosqichida ikki toʻplam xromosomaga ega boʻladi, yaʼni ular diploid (diploid) hisoblanadi. Berilgan lokus uchun, agar ikkala xromosoma bir xil allelni saqlasa, ular va organizm ushbu allelga nisbatan gomoziota (homozygous) deb ataladi. Agar allellar turlicha boʻlsa, organizm ushbu allellarga nisbatan geterozigota (heterozygous) hisoblanadi. Buning yorqin misoli sifatida Gregor Mendel tomonidan noʻxat oʻsimligidagi oq va binafsha gul ranglari bitta genning ikkita alleli natijasi ekanligini kashf etganini keltirish mumkin. Mendelning hozir allellar deb ataladigan kashfiyoti allellarning avlodlarga qanday oʻtishini tushunishga yordam beradigan uchta qonunning shakllanishiga olib keldi.[5]
Allellarning ommabop taʼriflari odatda faqat genlar ichidagi turli allellarga tegishli boʻladi. Masalan, ABO qon guruhlari (ABO blood grouping) oltita keng tarqalgan allelga ega boʻlgan ABO geni tomonidan boshqariladi. Populyatsion genetikada (population genetics) deyarli har bir tirik insonning ABO geni boʻyicha fenotipi aynan shu oltita allelning maʼlum bir birikmasidan iborat.[6][7]
Etimologiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]«Allel» soʻzi «allelomorf» («boshqa shakl», 1900-yillarning boshlarida britaniyalik genetiklar Uilyam Beytson va Edit Rebekka Sonders tomonidan kiritilgan atama) soʻzining qisqartirilgan shaklidir.[8][9] Ushbu atama genetikaning dastlabki davrlarida turli fenotiplarda aniqlangan va ular orasidagi farqlarni keltirib chiqaradigan genning variant shakllarini tasvirlash uchun ishlatilgan. U yunoncha ἀλληλο-, allelo- prefiksidan kelib chiqqan boʻlib, «oʻzaro», «bir-biriga» yoki «bir-biri» degan maʼnolarni anglatadi. Bu soʻzning oʻzi esa yunoncha ἄλλος, allos (lotincha alius soʻzi bilan bogʻliq) sifatidan olingan boʻlib, «boshqa» degan maʼnoni bildiradi.
Dominant yoki retsessiv fenotiplarga olib keladigan allellar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Koʻp hollarda, lokusdagi ikkita allel oʻrtasidagi genotipik oʻzaro taʼsirlarni geterozigota qaysi gomoziotik fenotipga koʻproq oʻxshashligiga qarab dominant (dominant) yoki retsessiv (recessive) deb taʼriflash mumkin. Geterozigota gomoziotalardan biridan farq qilmaydigan hollarda, ifodalangan allel «dominant» fenotipga olib keladigan allel hisoblanadi,[10][11] boshqa allel esa «retsessiv» deb ataladi. Geterozigota holatida dominant allel retsessiv allelning taʼsirini niqoblab, dominant fenotipni yuzaga chiqaradi.[12] Retsessiv allellarning fenotipi organizm maʼlum bir gen boʻyicha gomoziota retsessiv boʻlganda kuzatiladi.[13] Dominantlik darajasi va shakli turli lokuslarda farq qiladi. Ushbu turdagi oʻzaro taʼsir birinchi marta Gregor Mendel tomonidan rasman tasvirlangan. Biroq, koʻplab belgilar ushbu oddiy tasnifga boʻysunmaydi va fenotiplar kodominantlik (co-dominance) va poligen irsiylanish (polygenic inheritance) orqali modellashtiriladi.[14]
«Yovvoyi tur» (wild type) alleli atamasi baʼzan organizmlarning, masalan, meva pashshalarining (Drosophila melanogaster) «yovvoyi» populyatsiyalarida uchraydigan odatiy fenotipik belgini belgilovchi allelni tasvirlash uchun ishlatiladi. Tarixan bunday «yovvoyi tur» alleli dominant, keng tarqalgan va normal fenotipga olib keladi deb qaralgan, bunga zid ravishda «mutant» (mutant) allellar retsessiv, kam uchraydigan va koʻpincha zararli fenotiplarga olib keladi deb hisoblangan. Ilgari aksariyat shaxslar koʻp gen lokuslarida «yovvoyi tur» alleli boʻyicha gomoziota deb oʻylangan va har qanday muqobil «mutant» allel ozchilikni tashkil etuvchi «kasallangan» shaxslarda gomoziota shaklida (koʻpincha irsiy kasalliklar sifatida) yoki koʻproq holatlarda mutant allelning «tashuvchilari» (carriers) boʻlgan geterozigotalarda uchrashi taxmin qilingan. Hozir aksariyat yoki barcha gen lokuslari yuqori darajada polimorfik ekanligi, ularning populyatsiyadan populyatsiyaga oʻzgarib turadigan bir nechta allellarga egaligi va irsiy oʻzgaruvchanlikning katta qismi aniq fenotipik farqlarni keltirib chiqarmaydigan allellar shaklida yashirin ekanligi eʼtirof etilgan. Yovvoyi tur allellari koʻpincha yuqori indeksli plyus belgisi bilan belgilanadi (masalan, p alleli uchun p+).[15]
Koʻp allellilik
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Organizmlar populyatsiyasi yoki turi odatda har bir lokusda turli shaxslar orasida bir nechta allellarni oʻz ichiga oladi. Lokusdagi allel oʻzgaruvchanligi mavjud allellar soni (polimorfizm) yoki populyatsiyadagi geterozigotalar ulushi sifatida oʻlchanadi. Null-allel (null allele) — bu genning normal funksiyasiga ega boʻlmagan gen varianti boʻlib, u yo ifodalanmaydi yoki ifodalangan oqsil faol emas.
Masalan, odamlardagi ABO qon guruhi uglevod antigenlari uchun gen lokusida,[16] klassik genetika qon quyish mosligini belgilovchi uchta allelni (IA, IB va i) tan oladi. Har bir shaxs oltita mumkin boʻlgan genotipdan biriga ega boʻladi (IAIA, IAi, IBIB, IBi, IAIB va ii), ular toʻrtta mumkin boʻlgan fenotipdan birini hosil qiladi: «A guruhi» (IAIA gomoziota va IAi geterozigota genotiplari tomonidan), «B guruhi» (IBIB gomoziota va IBi geterozigota genotiplari tomonidan), «AB guruhi» (IAIB geterozigota genotipi tomonidan) va «O guruhi» (ii gomoziota genotipi tomonidan). (Hozir maʼlumki, A, B va O allellarining har biri aslida bir xil xususiyatlarga ega oqsillarni ishlab chiqaradigan turli DNK ketma-ketligiga ega bir nechta allellar sinfidir: ABO lokusida 70 dan ortiq allellar maʼlum.[17] Shunday qilib, «A guruhi» qoniga ega shaxs AO geterozigota, AA gomoziota yoki ikkita turli «A» alleliga ega AA geterozigota boʻlishi mumkin.)
Genotip chastotalari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Diploid populyatsiyadagi allellar chastotasidan mos keladigan genotiplar chastotasini bashorat qilish uchun foydalanish mumkin (qarang: Xardi-Vaynberg tamoyili). Ikkita allelga ega oddiy model uchun:
bu yerda p bitta allelning chastotasi, q esa muqobil allelning chastotasi boʻlib, ularning yigʻindisi birga teng boʻlishi shart. Bunda, p2 populyatsiyaning birinchi allel boʻyicha gomoziota qismi, 2pq geterozigotalar ulushi va q2 muqobil allel boʻyicha gomoziota qismidir. Agar birinchi allel ikkinchisiga nisbatan dominant boʻlsa, populyatsiyaning dominant fenotipni koʻrsatadigan qismi p2 + 2pq, retsessiv fenotipga ega qismi esa q2 ni tashkil etadi.[18]
Uchta allel holatida:
- va
Diploid lokusdagi koʻp allellar boʻlganda, allellar soni (a) boʻyicha mumkin boʻlgan genotiplar soni (G) quyidagi ifoda orqali beriladi:
Irsiy kasalliklarda allel dominantligi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bir qator irsiy kasalliklar shaxs bitta genli belgi uchun ikkita retsessiv allelni meros qilib olganida yuzaga keladi. Retsessiv irsiy kasalliklarga albinizm, kistoz fibroz, galaktozemiya, fenilketonuriya (PKU) va Tey–Saks kasalligi kiradi.[19] Boshqa kasalliklar ham retsessiv allellar bilan bogʻliq, ammo gen lokusi X xromosomasida joylashganligi sababli, erkaklarda faqat bitta nusxa mavjud (yaʼni ular gemizigotik (hemizygous) hisoblanadi), shuning uchun ular ayollarga qaraganda erkaklarda koʻproq uchraydi. Bunga qizil-yashil rang koʻrligi va X-xromosoma moʻrtligi sindromi misol boʻla oladi.[20]
Xantington kasalligi kabi boshqa buzilishlar shaxs faqat bitta dominant allelni meros qilib olganida yuzaga keladi.[21]
Epiallellar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Irsiy belgilar odatda genetik allellar nuqtai nazaridan oʻrganilsa-da, DNK metillanishi (DNA methylation) kabi epigenetik (epigenetic) belgilar maʼlum turlarda oʻziga xos genomik hududlarda irsiylanishi mumkin, bu jarayon avlodlararo epigenetik irsiylanish deb ataladi. «Epiallel» (epiallele) atamasi ushbu irsiy belgilarni nukleotidlar ketma-ketligi bilan belgilanadigan anʼanaviy allellardan farqlash uchun ishlatiladi.[22] Sichqonlarda va odamlarda epiallellarning oʻziga xos sinfi — Metastabil epiallellar (metastable epialleles) kashf etilgan boʻlib, ular mitotik tarzda irsiylanishi mumkin boʻlgan epigenetik holatning stoxastik (ehtimoliy) oʻrnatilishi bilan tavsiflanadi.[23][24]
Idiomorf
[tahrir | manbasini tahrirlash]Yunoncha «morphos» (shakl) va «idio» (oʻziga xos, noyob) soʻzlaridan olingan «idiomorf» (idiomorph) atamasi 1990-yilda «allel» oʻrniga turli shtammlardagi bir xil lokusda joylashgan, ketma-ketlik oʻxshashligi boʻlmagan va ehtimol umumiy filogenetik munosabatga ega boʻlmagan ketma-ketliklarni belgilash uchun kiritilgan. U asosan mikologiya sohasidagi genetik tadqiqotlarda qoʻllaniladi.[25][26]
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ BB: /ˈæliːl, əˈliːl/; yunoncha ἄλλος állos — «boshqa» soʻzidan olingan
- ↑ Graur, D. Molecular and Genome Evolution. Sinauer Associates, Inc., 2016.
- ↑ Smigielski, Elizabeth M.; Sirotkin, Karl; Ward, Minghong; Sherry, Stephen T. (2000-01-01). „dbSNP: a database of single nucleotide polymorphisms“. Nucleic Acids Research. 28-jild, № 1. 352–355-bet. doi:10.1093/nar/28.1.352. ISSN 0305-1048. PMC 102496. PMID 10592272.
- ↑ Elston, Robert; Satagopan, Jaya; Sun, Shuying „Genetic Terminology“, . Statistical Human Genetics, Methods in Molecular Biology, 2012 — 1–9-bet. DOI:10.1007/978-1-61779-555-8_1. ISBN 978-1-61779-554-1.
- ↑ Stenseth, Nils Chr; Andersson, Leif; Hoekstra, Hopi E. (2022-07-26). „Gregor Johann Mendel and the development of modern evolutionary biology“. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 119-jild, № 30. Bibcode:2022PNAS..11901327S. doi:10.1073/pnas.2201327119. ISSN 1091-6490. PMC 9335310. PMID 35858454.
{{cite magazine}}: Unknown parameter|article-number=ignored (yordam) - ↑ Seltsam A, Hallensleben M, Kollmann A, Blasczyk R (October 2003). „The nature of diversity and diversification at the ABO locus“. Blood. 102-jild, № 8. 3035–42-bet. doi:10.1182/blood-2003-03-0955. PMID 12829588.
- ↑ Ogasawara K, Bannai M, Saitou N, Yabe R, Nakata K, Takenaka M, Fujisawa K, Uchikawa M, Ishikawa Y, Juji T, Tokunaga K (June 1996). „Extensive polymorphism of ABO blood group gene: three major lineages of the alleles for the common ABO phenotypes“. Human Genetics. 97-jild, № 6. 777–83-bet. doi:10.1007/BF02346189. PMID 8641696. S2CID 12076999.
- ↑ Craft, Jude „Genes and genetics: the language of scientific discovery“. Genes and genetics. Oxford English Dictionary (2013). 2018-yil 29-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 14-yanvar.
- ↑ Bateson, W. and Saunders, E. R. (1902) "The facts of heredity in the light of Mendel's discovery." Reports to the Evolution Committee of the Royal Society, I. pp. 125–160
- ↑ Hartl, Daniel L.; Elizabeth W. Jones. Essential genetics: A genomics perspective, 4th, Jones & Bartlett Publishers, 2005 — 600-bet. ISBN 978-0-7637-3527-2.
- ↑ Monga, Isha; Qureshi, Abid; Thakur, Nishant; Gupta, Amit Kumar; Kumar, Manoj (September 2017). „ASPsiRNA: A Resource of ASP-siRNAs Having Therapeutic Potential for Human Genetic Disorders and Algorithm for Prediction of Their Inhibitory Efficacy“. G3. 7-jild, № 9. 2931–2943-bet. doi:10.1534/g3.117.044024. PMC 5592921. PMID 28696921.
- ↑ „Dominant Traits and Alleles“ (en). www.genome.gov. Qaraldi: 2025-yil 1-dekabr.
- ↑ „Recessive Traits and Alleles“ (en). www.genome.gov. Qaraldi: 2025-yil 1-dekabr.
- ↑ „Allele“. Genome.gov. 2021-yil 28-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 3-iyul.
- ↑ B. A. Pierce. Genetics A Conceptual Approach, 7, Macmillan, 2020 — 60-bet. ISBN 978-1-319-21680-1.
- ↑ Victor A. McKusick; Cassandra L. Kniffin; Paul J. Converse; Ada Hamosh „ABO Glycosyltransferase; ABO“. Online Mendelian Inheritance in Man. National Library of Medicine (2009-yil 10-noyabr). 2008-yil 24-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 24-mart.
- ↑ Yip SP (January 2002). „Sequence variation at the human ABO locus“. Annals of Human Genetics. 66-jild, № 1. 1–27-bet. doi:10.1017/S0003480001008995. PMID 12014997.
- ↑ „Archived | Population Genetics and Statistics for Forensic Analysts | Hardy-Weinberg Principle | National Institute of Justice“ (en). nij.ojp.gov. Qaraldi: 2025-yil 1-dekabr.
- ↑ „Content - Health Encyclopedia - University of Rochester Medical Center“. www.urmc.rochester.edu. Qaraldi: 2025-yil 1-dekabr.
- ↑ Germain, Dominique P. (2006), Mehta, Atul; Beck, Michael; Sunder-Plassmann, Gere (muh.), „General aspects of X-linked diseases“, Fabry Disease: Perspectives from 5 Years of FOS, Oxford: Oxford PharmaGenesis, ISBN 978-1-903539-03-3, PMID 21290690, qaraldi: 2025-12-01
- ↑ Troiano, André R.; Dürr, Alexandra (January 2009), „Clinical features of early and juvenile onset in polyglutamine disorders other than Huntington's disease: autosomal dominant cerebellar ataxias and dentatorubral pallidoluysian atrophy“, Juvenile Huntington's Disease, Oxford University Press, 118–134-bet, doi:10.1093/med/9780199236121.003.0008, ISBN 978-0-19-923612-1
- ↑ Daxinger, Lucia; Whitelaw, Emma (31 January 2012). „Understanding transgenerational epigenetic inheritance via the gametes in mammals“. Nature Reviews Genetics. 13-jild, № 3. 153–62-bet. doi:10.1038/nrg3188. PMID 22290458. S2CID 8654616.
- ↑ Rakyan, Vardhman K; Blewitt, Marnie E; Druker, Riki; Preis, Jost I; Whitelaw, Emma (July 2002). „Metastable epialleles in mammals“. Trends in Genetics. 18-jild, № 7. 348–351-bet. doi:10.1016/S0168-9525(02)02709-9. PMID 12127774.
- ↑ Waterland, RA; Dolinoy, DC; Lin, JR; Smith, CA; Shi, X; Tahiliani, KG (September 2006). „Maternal methyl supplements increase offspring DNA methylation at Axin Fused“. Genesis. 44-jild, № 9. 401–6-bet. doi:10.1002/dvg.20230. PMID 16868943. S2CID 36938621.
- ↑ Glass, N. L.; Lee, L. (1992). „Isolation of Neurospora crassa a mating type mutants by repeat induced point (RIP) mutation“. Genetics. 132-jild. 125–133-bet. doi:10.1093/genetics/132.1.125. PMC 1205111. PMID 1398049.
- ↑ Metzenberg, Robert L.; Glass, N. Louise (1990). „Mating type and mating strategies in Neurospora“. BioEssays. 12-jild, № 2. 53–59-bet. Bibcode:1990BiEss..12...53M. doi:10.1002/bies.950120202. PMID 2140508. S2CID 10818930.
Tashqi havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]| Vikilugʻatda allele nomli maqola mavjud. |
- ALFRED: Allellar chastotasi ma'lumotlar bazasi (Wayback Machine saytida 2011-11-02 sanasida arxivlangan)