Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Allellar: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi
Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi

2026-yil 19-noyabr, 19:47 dagi (joriy) koʻrinishi

Allel (yun. allelon – bir-birini oʻzaro)[1] — DNK molekulasi tarkibidagi maʼlum bir joy yoki lokusda (locus) joylashgan nukleotidlar ketma-ketligining varianti hisoblanadi.[2]

Allellar yakka nukleotid polimorfizmlari (single-nucleotide polymorphisms) orqali bir pozitsiyada farq qilishi mumkin,[3] biroq ular bir necha ming asoslar juftigacha boʻlgan insersiyalar (insertions) va delitsiyalarni (deletions) ham oʻz ichiga olishi mumkin.[4] Aksariyat allellar organizmning xususiyatlarida deyarli oʻzgarish hosil qilmaydi, lekin baʼzida turli allellar bakteriyalarda antibiotiklarga chidamlilik, meva pashshalarida rivojlanish mutatsiyalari va odamlarda irsiy kasalliklar kabi turli xil kuzatiladigan fenotipik belgilarga olib kelishi mumkin.

Deyarli barcha koʻp hujayrali organizmlar biologik hayot siklining maʼlum bir bosqichida ikki toʻplam xromosomaga ega boʻladi, yaʼni ular diploid (diploid) hisoblanadi. Berilgan lokus uchun, agar ikkala xromosoma bir xil allelni saqlasa, ular va organizm ushbu allelga nisbatan gomoziota (homozygous) deb ataladi. Agar allellar turlicha boʻlsa, organizm ushbu allellarga nisbatan geterozigota (heterozygous) hisoblanadi. Buning yorqin misoli sifatida Gregor Mendel tomonidan noʻxat oʻsimligidagi oq va binafsha gul ranglari bitta genning ikkita alleli natijasi ekanligini kashf etganini keltirish mumkin. Mendelning hozir allellar deb ataladigan kashfiyoti allellarning avlodlarga qanday oʻtishini tushunishga yordam beradigan uchta qonunning shakllanishiga olib keldi.[5]

Allellarning ommabop taʼriflari odatda faqat genlar ichidagi turli allellarga tegishli boʻladi. Masalan, ABO qon guruhlari (ABO blood grouping) oltita keng tarqalgan allelga ega boʻlgan ABO geni tomonidan boshqariladi. Populyatsion genetikada (population genetics) deyarli har bir tirik insonning ABO geni boʻyicha fenotipi aynan shu oltita allelning maʼlum bir birikmasidan iborat.[6][7]

Etimologiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

«Allel» soʻzi «allelomorf» («boshqa shakl», 1900-yillarning boshlarida britaniyalik genetiklar Uilyam Beytson va Edit Rebekka Sonders tomonidan kiritilgan atama) soʻzining qisqartirilgan shaklidir.[8][9] Ushbu atama genetikaning dastlabki davrlarida turli fenotiplarda aniqlangan va ular orasidagi farqlarni keltirib chiqaradigan genning variant shakllarini tasvirlash uchun ishlatilgan. U yunoncha ἀλληλο-, allelo- prefiksidan kelib chiqqan boʻlib, «oʻzaro», «bir-biriga» yoki «bir-biri» degan maʼnolarni anglatadi. Bu soʻzning oʻzi esa yunoncha ἄλλος, allos (lotincha alius soʻzi bilan bogʻliq) sifatidan olingan boʻlib, «boshqa» degan maʼnoni bildiradi.

Dominant yoki retsessiv fenotiplarga olib keladigan allellar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Koʻp hollarda, lokusdagi ikkita allel oʻrtasidagi genotipik oʻzaro taʼsirlarni geterozigota qaysi gomoziotik fenotipga koʻproq oʻxshashligiga qarab dominant (dominant) yoki retsessiv (recessive) deb taʼriflash mumkin. Geterozigota gomoziotalardan biridan farq qilmaydigan hollarda, ifodalangan allel «dominant» fenotipga olib keladigan allel hisoblanadi,[10][11] boshqa allel esa «retsessiv» deb ataladi. Geterozigota holatida dominant allel retsessiv allelning taʼsirini niqoblab, dominant fenotipni yuzaga chiqaradi.[12] Retsessiv allellarning fenotipi organizm maʼlum bir gen boʻyicha gomoziota retsessiv boʻlganda kuzatiladi.[13] Dominantlik darajasi va shakli turli lokuslarda farq qiladi. Ushbu turdagi oʻzaro taʼsir birinchi marta Gregor Mendel tomonidan rasman tasvirlangan. Biroq, koʻplab belgilar ushbu oddiy tasnifga boʻysunmaydi va fenotiplar kodominantlik (co-dominance) va poligen irsiylanish (polygenic inheritance) orqali modellashtiriladi.[14]

«Yovvoyi tur» (wild type) alleli atamasi baʼzan organizmlarning, masalan, meva pashshalarining (Drosophila melanogaster) «yovvoyi» populyatsiyalarida uchraydigan odatiy fenotipik belgini belgilovchi allelni tasvirlash uchun ishlatiladi. Tarixan bunday «yovvoyi tur» alleli dominant, keng tarqalgan va normal fenotipga olib keladi deb qaralgan, bunga zid ravishda «mutant» (mutant) allellar retsessiv, kam uchraydigan va koʻpincha zararli fenotiplarga olib keladi deb hisoblangan. Ilgari aksariyat shaxslar koʻp gen lokuslarida «yovvoyi tur» alleli boʻyicha gomoziota deb oʻylangan va har qanday muqobil «mutant» allel ozchilikni tashkil etuvchi «kasallangan» shaxslarda gomoziota shaklida (koʻpincha irsiy kasalliklar sifatida) yoki koʻproq holatlarda mutant allelning «tashuvchilari» (carriers) boʻlgan geterozigotalarda uchrashi taxmin qilingan. Hozir aksariyat yoki barcha gen lokuslari yuqori darajada polimorfik ekanligi, ularning populyatsiyadan populyatsiyaga oʻzgarib turadigan bir nechta allellarga egaligi va irsiy oʻzgaruvchanlikning katta qismi aniq fenotipik farqlarni keltirib chiqarmaydigan allellar shaklida yashirin ekanligi eʼtirof etilgan. Yovvoyi tur allellari koʻpincha yuqori indeksli plyus belgisi bilan belgilanadi (masalan, p alleli uchun p+).[15]

Koʻp allellilik

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Koʻz rangi — bu OCA2 va HERC2 kabi bir nechta gen taʼsirida shakllanadigan irsiy belgi. Bir nechta genlarning oʻzaro taʼsiri va shaxslar orasidagi ushbu genlarning oʻzgaruvchanligi («allellar») inson koʻz rangining fenotipini aniqlashga yordam beradi. Koʻz rangiga kamalak pardaning pigmentatsiyasi va kamalak parda stromasidagi loyqa muhit tomonidan yorugʻlikning sochilishi chastotasi taʼsir qiladi.
ABO blood type
ABO qon guruhlari tizimida A guruhiga ega inson A-antigenlarini namoyon qiladi va IAIA yoki IAi genotipiga ega boʻlishi mumkin. B guruhiga ega inson B-antigenlarini namoyon qiladi va IBIB yoki IBi genotipiga ega boʻlishi mumkin. AB guruhiga ega inson ham A-, ham B-antigenlarini namoyon qiladi va IAIB genotipiga ega, hech qanday antigenni namoyon qilmaydigan O guruhli inson esa ii genotipiga ega boʻladi.

Organizmlar populyatsiyasi yoki turi odatda har bir lokusda turli shaxslar orasida bir nechta allellarni oʻz ichiga oladi. Lokusdagi allel oʻzgaruvchanligi mavjud allellar soni (polimorfizm) yoki populyatsiyadagi geterozigotalar ulushi sifatida oʻlchanadi. Null-allel (null allele) — bu genning normal funksiyasiga ega boʻlmagan gen varianti boʻlib, u yo ifodalanmaydi yoki ifodalangan oqsil faol emas.

Masalan, odamlardagi ABO qon guruhi uglevod antigenlari uchun gen lokusida,[16] klassik genetika qon quyish mosligini belgilovchi uchta allelni (IA, IB va i) tan oladi. Har bir shaxs oltita mumkin boʻlgan genotipdan biriga ega boʻladi (IAIA, IAi, IBIB, IBi, IAIB va ii), ular toʻrtta mumkin boʻlgan fenotipdan birini hosil qiladi: «A guruhi» (IAIA gomoziota va IAi geterozigota genotiplari tomonidan), «B guruhi» (IBIB gomoziota va IBi geterozigota genotiplari tomonidan), «AB guruhi» (IAIB geterozigota genotipi tomonidan) va «O guruhi» (ii gomoziota genotipi tomonidan). (Hozir maʼlumki, A, B va O allellarining har biri aslida bir xil xususiyatlarga ega oqsillarni ishlab chiqaradigan turli DNK ketma-ketligiga ega bir nechta allellar sinfidir: ABO lokusida 70 dan ortiq allellar maʼlum.[17] Shunday qilib, «A guruhi» qoniga ega shaxs AO geterozigota, AA gomoziota yoki ikkita turli «A» alleliga ega AA geterozigota boʻlishi mumkin.)

Genotip chastotalari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Diploid populyatsiyadagi allellar chastotasidan mos keladigan genotiplar chastotasini bashorat qilish uchun foydalanish mumkin (qarang: Xardi-Vaynberg tamoyili). Ikkita allelga ega oddiy model uchun:

p+q=1{\displaystyle p + q=1 \,}
p2+2pq+q2=1{\displaystyle p^2 + 2pq + q^2=1 \,}

bu yerda p bitta allelning chastotasi, q esa muqobil allelning chastotasi boʻlib, ularning yigʻindisi birga teng boʻlishi shart. Bunda, p2 populyatsiyaning birinchi allel boʻyicha gomoziota qismi, 2pq geterozigotalar ulushi va q2 muqobil allel boʻyicha gomoziota qismidir. Agar birinchi allel ikkinchisiga nisbatan dominant boʻlsa, populyatsiyaning dominant fenotipni koʻrsatadigan qismi p2 + 2pq, retsessiv fenotipga ega qismi esa q2 ni tashkil etadi.[18]

Uchta allel holatida:

p+q+r=1{\displaystyle p + q + r = 1 \,} va
p2+q2+r2+2pq+2pr+2qr=1.{\displaystyle p^2 + q^2 + r^2 + 2pq + 2pr + 2qr = 1. \,}

Diploid lokusdagi koʻp allellar boʻlganda, allellar soni (a) boʻyicha mumkin boʻlgan genotiplar soni (G) quyidagi ifoda orqali beriladi:

G=a(a+1)2.{\displaystyle G= \frac{a(a+1)}{2}.}

Irsiy kasalliklarda allel dominantligi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bir qator irsiy kasalliklar shaxs bitta genli belgi uchun ikkita retsessiv allelni meros qilib olganida yuzaga keladi. Retsessiv irsiy kasalliklarga albinizm, kistoz fibroz, galaktozemiya, fenilketonuriya (PKU) va Tey–Saks kasalligi kiradi.[19] Boshqa kasalliklar ham retsessiv allellar bilan bogʻliq, ammo gen lokusi X xromosomasida joylashganligi sababli, erkaklarda faqat bitta nusxa mavjud (yaʼni ular gemizigotik (hemizygous) hisoblanadi), shuning uchun ular ayollarga qaraganda erkaklarda koʻproq uchraydi. Bunga qizil-yashil rang koʻrligi va X-xromosoma moʻrtligi sindromi misol boʻla oladi.[20]

Xantington kasalligi kabi boshqa buzilishlar shaxs faqat bitta dominant allelni meros qilib olganida yuzaga keladi.[21]

Irsiy belgilar odatda genetik allellar nuqtai nazaridan oʻrganilsa-da, DNK metillanishi (DNA methylation) kabi epigenetik (epigenetic) belgilar maʼlum turlarda oʻziga xos genomik hududlarda irsiylanishi mumkin, bu jarayon avlodlararo epigenetik irsiylanish deb ataladi. «Epiallel» (epiallele) atamasi ushbu irsiy belgilarni nukleotidlar ketma-ketligi bilan belgilanadigan anʼanaviy allellardan farqlash uchun ishlatiladi.[22] Sichqonlarda va odamlarda epiallellarning oʻziga xos sinfi — Metastabil epiallellar (metastable epialleles) kashf etilgan boʻlib, ular mitotik tarzda irsiylanishi mumkin boʻlgan epigenetik holatning stoxastik (ehtimoliy) oʻrnatilishi bilan tavsiflanadi.[23][24]

Yunoncha «morphos» (shakl) va «idio» (oʻziga xos, noyob) soʻzlaridan olingan «idiomorf» (idiomorph) atamasi 1990-yilda «allel» oʻrniga turli shtammlardagi bir xil lokusda joylashgan, ketma-ketlik oʻxshashligi boʻlmagan va ehtimol umumiy filogenetik munosabatga ega boʻlmagan ketma-ketliklarni belgilash uchun kiritilgan. U asosan mikologiya sohasidagi genetik tadqiqotlarda qoʻllaniladi.[25][26]

  1. ↑ BB: /ˈæliːl, əˈliːl/; yunoncha ἄλλος állos — «boshqa» soʻzidan olingan
  2. ↑ Graur, D. Molecular and Genome Evolution. Sinauer Associates, Inc., 2016. 
  3. ↑ Smigielski, Elizabeth M.; Sirotkin, Karl; Ward, Minghong; Sherry, Stephen T. (2000-01-01). „dbSNP: a database of single nucleotide polymorphisms“. Nucleic Acids Research. 28-jild, № 1. 352–355-bet. doi:10.1093/nar/28.1.352. ISSN 0305-1048. PMC 102496. PMID 10592272.
  4. ↑ Elston, Robert; Satagopan, Jaya; Sun, Shuying „Genetic Terminology“, . Statistical Human Genetics, Methods in Molecular Biology, 2012 — 1–9-bet. DOI:10.1007/978-1-61779-555-8_1. ISBN 978-1-61779-554-1. 
  5. ↑ Stenseth, Nils Chr; Andersson, Leif; Hoekstra, Hopi E. (2022-07-26). „Gregor Johann Mendel and the development of modern evolutionary biology“. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 119-jild, № 30. Bibcode:2022PNAS..11901327S. doi:10.1073/pnas.2201327119. ISSN 1091-6490. PMC 9335310. PMID 35858454. {{cite magazine}}: Unknown parameter |article-number= ignored (yordam)
  6. ↑ Seltsam A, Hallensleben M, Kollmann A, Blasczyk R (October 2003). „The nature of diversity and diversification at the ABO locus“. Blood. 102-jild, № 8. 3035–42-bet. doi:10.1182/blood-2003-03-0955. PMID 12829588.
  7. ↑ Ogasawara K, Bannai M, Saitou N, Yabe R, Nakata K, Takenaka M, Fujisawa K, Uchikawa M, Ishikawa Y, Juji T, Tokunaga K (June 1996). „Extensive polymorphism of ABO blood group gene: three major lineages of the alleles for the common ABO phenotypes“. Human Genetics. 97-jild, № 6. 777–83-bet. doi:10.1007/BF02346189. PMID 8641696. S2CID 12076999.
  8. ↑ Craft, Jude „Genes and genetics: the language of scientific discovery“. Genes and genetics. Oxford English Dictionary (2013). 2018-yil 29-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 14-yanvar.
  9. ↑ Bateson, W. and Saunders, E. R. (1902) "The facts of heredity in the light of Mendel's discovery." Reports to the Evolution Committee of the Royal Society, I. pp. 125–160
  10. ↑ Hartl, Daniel L.; Elizabeth W. Jones. Essential genetics: A genomics perspective, 4th, Jones & Bartlett Publishers, 2005 — 600-bet. ISBN 978-0-7637-3527-2. 
  11. ↑ Monga, Isha; Qureshi, Abid; Thakur, Nishant; Gupta, Amit Kumar; Kumar, Manoj (September 2017). „ASPsiRNA: A Resource of ASP-siRNAs Having Therapeutic Potential for Human Genetic Disorders and Algorithm for Prediction of Their Inhibitory Efficacy“. G3. 7-jild, № 9. 2931–2943-bet. doi:10.1534/g3.117.044024. PMC 5592921. PMID 28696921.
  12. ↑ „Dominant Traits and Alleles“ (en). www.genome.gov. Qaraldi: 2025-yil 1-dekabr.
  13. ↑ „Recessive Traits and Alleles“ (en). www.genome.gov. Qaraldi: 2025-yil 1-dekabr.
  14. ↑ „Allele“. Genome.gov. 2021-yil 28-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 3-iyul.
  15. ↑ B. A. Pierce. Genetics A Conceptual Approach, 7, Macmillan, 2020 — 60-bet. ISBN 978-1-319-21680-1. 
  16. ↑ Victor A. McKusick; Cassandra L. Kniffin; Paul J. Converse; Ada Hamosh „ABO Glycosyltransferase; ABO“. Online Mendelian Inheritance in Man. National Library of Medicine (2009-yil 10-noyabr). 2008-yil 24-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 24-mart.
  17. ↑ Yip SP (January 2002). „Sequence variation at the human ABO locus“. Annals of Human Genetics. 66-jild, № 1. 1–27-bet. doi:10.1017/S0003480001008995. PMID 12014997.
  18. ↑ „Archived | Population Genetics and Statistics for Forensic Analysts | Hardy-Weinberg Principle | National Institute of Justice“ (en). nij.ojp.gov. Qaraldi: 2025-yil 1-dekabr.
  19. ↑ „Content - Health Encyclopedia - University of Rochester Medical Center“. www.urmc.rochester.edu. Qaraldi: 2025-yil 1-dekabr.
  20. ↑ Germain, Dominique P. (2006), Mehta, Atul; Beck, Michael; Sunder-Plassmann, Gere (muh.), „General aspects of X-linked diseases“, Fabry Disease: Perspectives from 5 Years of FOS, Oxford: Oxford PharmaGenesis, ISBN 978-1-903539-03-3, PMID 21290690, qaraldi: 2025-12-01
  21. ↑ Troiano, André R.; Dürr, Alexandra (January 2009), „Clinical features of early and juvenile onset in polyglutamine disorders other than Huntington's disease: autosomal dominant cerebellar ataxias and dentatorubral pallidoluysian atrophy“, Juvenile Huntington's Disease, Oxford University Press, 118–134-bet, doi:10.1093/med/9780199236121.003.0008, ISBN 978-0-19-923612-1
  22. ↑ Daxinger, Lucia; Whitelaw, Emma (31 January 2012). „Understanding transgenerational epigenetic inheritance via the gametes in mammals“. Nature Reviews Genetics. 13-jild, № 3. 153–62-bet. doi:10.1038/nrg3188. PMID 22290458. S2CID 8654616.
  23. ↑ Rakyan, Vardhman K; Blewitt, Marnie E; Druker, Riki; Preis, Jost I; Whitelaw, Emma (July 2002). „Metastable epialleles in mammals“. Trends in Genetics. 18-jild, № 7. 348–351-bet. doi:10.1016/S0168-9525(02)02709-9. PMID 12127774.
  24. ↑ Waterland, RA; Dolinoy, DC; Lin, JR; Smith, CA; Shi, X; Tahiliani, KG (September 2006). „Maternal methyl supplements increase offspring DNA methylation at Axin Fused“. Genesis. 44-jild, № 9. 401–6-bet. doi:10.1002/dvg.20230. PMID 16868943. S2CID 36938621.
  25. ↑ Glass, N. L.; Lee, L. (1992). „Isolation of Neurospora crassa a mating type mutants by repeat induced point (RIP) mutation“. Genetics. 132-jild. 125–133-bet. doi:10.1093/genetics/132.1.125. PMC 1205111. PMID 1398049.
  26. ↑ Metzenberg, Robert L.; Glass, N. Louise (1990). „Mating type and mating strategies in Neurospora“. BioEssays. 12-jild, № 2. 53–59-bet. Bibcode:1990BiEss..12...53M. doi:10.1002/bies.950120202. PMID 2140508. S2CID 10818930.

[1]

Tashqi havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]


  1. ↑ Zanders, Sarah E. (2022-07-19). „What can we learn from selfish loci that break Mendel's law?“. PLOS Biology (inglizcha). 20-jild, № 7. doi:10.1371/journal.pbio.3001700. ISSN 1545-7885. PMC 9295977. PMID 35853012. {{cite magazine}}: Unknown parameter |article-number= ignored (yordam)