Модданинг агрегат ҳолатлари
Модданинг агрегат ҳолати моддият мавжуд бўлиши мумкин бўлган аниқ шакллардан биридир. Кундалик ҳаётда моддаларнинг тўртта агрегат ҳолатини кузатиш мумкин: қаттиқ, суюқ, газ ва плазма. Маълумки, суюқ кристалл каби кўплаб оралиқ ҳолатлар мавжуд ва баъзи ҳолатлар фақат экстремал шароитларда мавжуд бўлади, масалан, Босе-Эйнштейн конденсатлари (қаттиқ совуқда), нейтрон-дегенератив материя (ўта зичликда) ва кварк-глюон плазмаси (жуда юқори энергияда). Модданинг барча экзотик ҳолатларининг тўлиқ рўйхати учун модданинг агрегат ҳолатлари рўйхатига қаранг.
Тарихий жиҳатдан, фарқланиш хусусиятлардаги сифат фарқлари асосида амалга оширилади. Қаттиқ ҳолатда модда ўзгармас ҳажмни (ҳарорат ёки ҳаво босимининг ўзгармаслигини назарда тутган ҳолда) ва шаклни сақлаб туради, таркибий заррачалар (атомлар, молекулалар ёки ионлар) бир-бирига яқин ва ўз ўрнига жойлашган бўлади. Суюқ ҳолатда бўлган модда ўзгармас ҳажмни сақлайди (ҳарорат ёки ҳаво босимининг ўзгармаслигини ҳисобга олсак), лекин у идишга мос келадиган ўзгарувчан шаклга эга. Унинг зарралари ҳали ҳам бир-бирига яқин, лекин эркин ҳаракатланади. Газ ҳолатидаги модда ҳам ўзгарувчан ҳажмга, ҳам шаклга эга бўлиб, иккаласини ҳам ўз идишига мослаштиради. Газларнинг зарралари бир-бирига яқин бўлмайди ва доимий ҳаракатда бўлганлиги учун доимий жойлашувга эга эмас. Нейтрал атомлардан ташкил топган плазма ҳолатидаги модда ўзгарувчан ҳажм ва шаклга эга, шунингдек, эркин ҳаракатлана оладиган сезиларли миқдордаги ионлар ва электронларни ўз ичига олади.
„Фаза“ атамаси баъзан модда агрегат ҳолатининг синоними сифатида ишлатилади, лекин битта бирикма бир хил агрегат ҳолатида бўлган турли хил фазаларини ҳосил қилиши мумкин. Масалан, муз сувнинг қаттиқ ҳолатидир, лекин турли хил босим ва ҳароратларда ҳосил бўлган турли хил кристалли тузилмаларга эга музнинг бир неча фазалари мавжуд.
Моддаларнинг тўрт асосий агрегат ҳолатлари
Қаттиқ жисм

Қаттиқ жисмда таркибий зарралар (ионлар, атомлар ёки молекулалар) бир-бирига яқин жойлашган. Заррачалар орасидаги кучлар шунчалик кучлики, зарралар эркин ҳаракатлана олмайди, фақат тебранади. Натижада, қаттиқ жисм барқарор, аниқ шакл ва аниқ ҳажмга эга. Қаттиқ жисмлар ўз шаклларини фақат ташқи кучлар таъсирида ўзгартириши мумкин, масалан, синганда ёки кесилганда. Кристалли қаттиқ жисмларда заррачалар (атомлар, молекулалар ёки ионлар) мунтазам равишда тартибланган бўлади ва такрорланувчи ҳолатда ўралади. Турли хил кристалл тузилмалар мавжуд ва бир хил модда бир нечта тузилишга (ёки қаттиқ фазага) эга бўлиши мумкин. Масалан, темир 912 °C (1,674 °Ф) дан паст ҳароратларда танага йўналтирилган кубик тузилишига ва 912 °C дан 1,394 °C (2,541 °Ф) гача бўлганда юзга марказлаштирилган куб тузилишига эга. Муз турли ҳарорат ва босимларда мавжуд бўлган ўн бешта кристалли тузилишга ёки ўн беш қаттиқ фазага эга.[1] Қаттиқ моддаларни эритиш орқали суюқликларга, музлатиш орқали эса суюқликларни қаттиқ моддаларга айлантириш мумкин. Қаттиқ моддалар сублимация жараёни орқали тўғридан-тўғри газларга айланиши мумкин ва газлар ҳам депозиция ҳодисаси орқали тўғридан-тўғри қаттиқ моддаларга айланиши мумкин.
Суюқликлар

Суюқлик идишнинг шаклига мос келадиган, лекин босимга боғлиқ бўлмаган доимий ҳажмни сақлайдиган деярли сиқилмайдиган агрегат ҳолатдир. Ҳарорат ва босим доимий бўлса, ҳажм аниқ бўлади. Қаттиқ жисм эриш нуқтасидан юқори қиздирилганда, у суюқликка айланади. Молекулалараро (ёки атомлараро ёки ионлараро) кучлар ҳали ҳам муҳим, аммо молекулалар бир-бирига нисбатан ҳаракат қилиш учун етарли энергияга эга ва шу сабабдан структура ҳаракатчан ҳолатда бўлади. Бу шуни англатадики, суюқликнинг шакли ҳажми билан эмас, балки унинг идиши билан белгиланади. Суюқликнинг ҳажми одатда ўзи мос келадиган қаттиқ модданикидан каттароқдир, энг яхши маълум бўлган истисно сув, Ҳ2О. Берилган суюқлик мавжуд бўлиши мумкин бўлган энг юқори ҳарорат унинг критик ҳароратидир.[2]
Газлар

Газ сиқиш мумкин бўлган ягона модданинг агрегат ҳолатидир. Газлар нафақат идишнинг шаклига мос келади, балки идишни тўлдириш учун кенгаяди ҳам. Газда молекулалар етарли кинетик энергияга эга бўлиб, молекулалараро кучларнинг таъсири кичик (ёки идеал газ учун нолга тенг) ва қўшни молекулалар орасидаги одатий масофа молекулаларнинг диаметридан анча катта. Газнинг аниқ шакли ёки ҳажми йўқ, лекин у ёпилган бутун идишни эгаллайди. Суюқликни доимий босимда қайнаш нуқтасигача қиздириш ёки доимий ҳароратда босимни пасайтириш орқали газга айлантириш мумкин. Критик ҳароратдан паст ҳароратларда газ буғдеб ҳам аталади ва уни совутмасдан фақат сиқиш орқали суюлтириш мумкин. Буғ суюқлик (ёки қаттиқ модда) билан мувозанатда бўлиши мумкин, бу ҳолда газ босими суюқликнинг (ёки қаттиқ модданинг) буғ босимига тенг бўлади. Суперкритик суюқлик (СCФ) — бу ҳарорати ва босими мос равишда критик ҳарорат ва критик босимдан юқори бўлган газ. Бу ҳолатда суюқлик ва газ ўртасидаги фарқ йўқолади. Суперкритик суюқлик газнинг физик хусусиятларига эга, аммо унинг юқори зичлиги баъзи ҳолларда эритувчи хусусиятларини беради, бу эса ишлаб чиқариш соҳасида фойдали. Масалан, ўта критик карбонат ангидрид кофеинсиз қаҳва ишлаб чиқаришда кофеинни ажратиб олиш учун ишлатилади.[3]
Плазма

Газ одатда иккита усулдан бирида: иккита нуқта орасидаги катта кучланишдан ёки жуда юқори ҳароратга таъсир қилдириш орқали плазмага айланади. Моддани юқори ҳароратгача қиздириш электронларнинг атомларни тарк этишига олиб келади, натижада эркин электронлар ҳосил бўлади. Бу қисман ионланган плазмани ҳосил қилади. Жуда юқори ҳароратларда, масалан, юлдузларда мавжуд бўлган ҳароратларда, барча электронлар „эркин“ деб тахмин қилинади ва электронлар денгизида сузувчи ядролар юқори энергияли плазманинг асосидир. Ушбу ҳодиса тўлиқ ионланган плазмани ҳосил қилади. Плазма ҳолати кўпинча нотўғри тушунилади ва ер юзида оддий шароитларда эркин мавжуд бўлмаса ҳам, у одатда чақмоқ, электр учқунлари, люминесцент чироқлар, неон чироқлар ёки плазма телевизорларида ҳосил бўлади. Қуёш тожи, оловнинг айрим турлари ва юлдузлар плазма ҳолатидаги ёритилган материяга мисолдир. Плазма тўртта асосий ҳолатнинг энг кенг тарқалганидир, чунки коинотдаги барча оддий моддаларнинг 99% плазма, чунки у барча юлдузларни ташкил қилади.
Фазали ўзгаришлар (Агрегат ҳолатларнинг алмашинуви)

Модданинг ҳолати агрегатнинг ўзгариши билан ҳам тавсифланади. Фазали ўтиш (агрегат ҳолатнинг ўзгариши) структуранинг ўзгаришини кўрсатади ва хусусиятларнинг кескин ўзгариши билан таниб олиниши мумкин. Сувни бир неча аниқ қаттиқ ҳолатга эга дейиш мумкин.[4] Суперўтказувчанликнинг кўриниши фазали ўтиш билан боғлиқ, шунинг учун супер ўтказувчан ҳолатлар мавжуд. Худди шундай, ферромагнит ҳолатлар фазавий ўтишлар билан чегараланади ва ўзига хос хусусиятларга эга. Ҳолатнинг ўзгариши босқичларда содир бўлганда, оралиқ босқичлар мезофазалар деб аталади. Бундай фазалардан суюқ кристалл технологиясини жорий этиш орқали фойдаланилган.[5][6]
Берилган модда тўпламининг ҳолати ёки фазаси босим ва ҳарорат шароитларига қараб ўзгариши мумкин, бошқа фазаларга ўтади, чунки бу шароитлар уларнинг мавжудлигига ёрдам беради; масалан, ҳароратнинг ошиши билан қаттиқ жисмнинг суюқликка ўтиши. Мутлақ нолга яқин модда қаттиқ жисм сифатида мавжуд. Ушбу моддага иссиқлик берилса, у эриш нуқтасида суюқликка айланади, қайнаш нуқтасида эса газга айланади ва агар этарлича юқори қиздирилса, электронлар шунчалик энергияланадики, улар ота-она атомларини тарк этадиган плазма ҳолатига киради.
Кимёвий тенгламада кимёвий моддаларнинг ҳолати қаттиқ учун (с), суюқлик учун (л) ва газ учун (г) сифатида кўрсатилиши мумкин. Сувли эритма (ақ) билан белгиланади. Плазма ҳолатидаги материя кимёвий тенгламаларда камдан-кам қўлланади, шунинг учун уни белгилаш учун стандарт белги йўқ. Плазма қўлланадиган тенгламаларда у § сифатида ифодаланади.
Нотес анд референcес
- ↑ М.А. Wаҳаб. Солид Стате Пҳйсиcс: Струcтуре анд Пропертиэс оф Материалс. Алпҳа Сcиэнcе, 2005 — 1–3-бет. ИСБН 978-1-84265-218-3.
- ↑ Ф. Wҳите. Флуид Мечаниcс. МcГраw-Ҳилл, 2003 — 4-бет. ИСБН 978-0-07-240217-9.
- ↑ Г. Туррелл. Гас Дйнамиcс: Тҳеорй анд Апплиcатионс. Жоҳн Wилей & Сонс, 1997 — 3–5-бет. ИСБН 978-0-471-97573-1.
- ↑ М. Чаплин. „Wатер пҳасе Диаграм“. Wатер Струcтуре анд Сcиэнcе (2009-йил 20-август). 2016-йил 3-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 23-феврал.
- ↑ Д.Л. Гоодстеин. Статес оф Маттер. Довер Пҳоэних, 1985. ИСБН 978-0-486-49506-4.
- ↑ А.П. Суттон. Элеcтрониc Струcтуре оф Материалс. Охфорд Сcиэнcе Публиcатионс, 1993 — 10–12-бет. ИСБН 978-0-19-851754-2.
Эхтернал линкс
| Викиомборда „Модданинг агрегат ҳолатлари“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
- 2005-06-22, МИТ Неwс: МИТ пҳйсиcисц cреате неw форм оф маттер Cитат: „… Тҳей ҳаве беcоме тҳе фирст то cреате а неw тйпе оф маттер, а гас оф атомс тҳат шоwс ҳигҳ-температуре суперфлуидитй.“
- 2003-10-10, Сcиэнcе Даилй: Металлиc Пҳасе Фор Босонс Имплиэс Неw Стате Оф Маттер
- 2004-01-15, СcиэнcеДаилй: Пробабле Дисcоверй Оф А Неw, Суперсолид, Пҳасе Оф Маттер Cитат: „…Wе аппарентлй ҳаве обсервед, фор тҳе фирст тиме, а солид материал wитҳ тҳе чараcтеристиcс оф а суперфлуид…бут беcаусе алл иц партиcлес аре ин тҳе идентиcал қуантум стате, ит ремаинс а солид эвен тҳоугҳ иц cомпонент партиcлес аре cонтинуаллй флоwинг…“
- 2004-01-29, СcиэнcеДаилй: НИСТ/Университй Оф Cолорадо Сcиэнтисц Cреате Неw Форм Оф Маттер: А Фермиониc Cонденсате
- Шорт видеос демонстратинг оф Статес оф Маттер, солидс, лиқуидс анд гасес бй Проф. Ж М Муррелл, Университй оф Суссех (Wайбаcк Мачине сайтида 2023-03-30 санасида архивланган)
Андоза:Стате оф маттер Андоза:Cонденсед маттер пҳйсиcс топиcс