Afgʻoniston milliy muzeyi
Afgʻoniston milliy muzeyi (dariycha: موزیم ملی افغانستان, pushtucha: د افغانستان ملی موزیم), ilgari Kobul muzeyi deb atalgan, Kobul shahrida joylashgan ikki qavatli bino boʻlib, u yerda Markaziy Osiyodagi eng boy osori-atiqalar toʻplangan edi. Muzey kolleksiyasi oʻzining eng gullagan davrida 100 000 dan ortiq eksponatlarni oʻz ichiga olgan boʻlib, ular bir necha ming yillik tarixni, jumladan Budda davri, yunon-baqtriya va islomiy davrlarni qamrab olgan.
Tarixi
Afgʻoniston milliy muzeyi 1919-yilda qirol Omonullaxon davrida tashkil etilgan. Dastlab u Bogʻi Bolo saroyida joylashgan edi, biroq 1931-yilda hozirgi joyiga — Kobul shahri markazidan janubi-gʻarbda joylashgan Dorulomon hududiga koʻchirildi.
Muzey tashkil etilganidan boshlab Markaziy Osiyo sivilizatsiyalarining chorrahasidagi eng muhim xazinaga aylandi. Unda miloddan avvalgi davrlarga oid neolit davri ashyolaridan tortib, islom sivilizatsiyasining oltin davrigacha boʻlgan noyob buyumlar saqlangan. Ayniqsa, fransuz arxeologlarining Afgʻoniston hududidagi qazishmalari (masalan, Begram va Oyxonimda) muzey fondini sezilarli darajada boyitdi.
Fuqarolar urushi va vayronagarchiliklar
1990-yillarda boshlangan shafqatsiz fuqarolar urushi muzey tarixidagi eng qora sahifa boʻldi. 1992-yilda muzey binosi artilleriya zarbalaridan jiddiy zarar koʻrdi. Bino turli qurolli guruhlar oʻrtasidagi jangovar harakatlar markazida qolib ketgan edi.
Urush yillarida muzey fondining qariyb 70% qismi talon-toroj qilindi va noqonuniy ravishda mamlakatdan olib chiqib ketildi. Minglab bebaho osori-atiqalar xalqaro qora bozorlarda sotib yuborildi. 2001-yilda "Tolibon" harakati mamlakatdagi barcha islomgacha boʻlgan davr sanʼat namunalarini butparastlik ramzi deb hisoblab, muzeydagi koʻplab qadimiy haykallarni bolgʻalar bilan sindirib tashladi.
Tiklanish va "Baqtriya oltini"
2001-yildan soʻng xalqaro hamjamiyat va UNESCO yordamida muzey binosini taʼmirlash va talon-toroj qilingan ashyolarni qaytarish boʻyicha keng koʻlamli ishlar boshlandi. Bir qancha davlatlar muzeydan oʻgʻirlangan eksponatlarni aniqlab, Afgʻonistonga qaytarib berdilar.
Eng katta moʻjizalardan biri "Baqtriya oltini"ning (Bactrian Gold) saqlanib qolganligi boʻldi. 1978-yilda sovet-afgʻon arxeologlari (Viktor Sarianidi boshchiligida) Tilla tepada topgan 20 000 dan ortiq oltin buyumlar urush yillarida yoʻqolib ketgan deb hisoblangan edi. Biroq, muzeyning fidoyi xodimlari bu oltinlarni Markaziy bankning maxfiy seyflarida saqlab qolishgan edi. 2003-yilda seyflar ochilib, xazina butun dunyoga namoyish etildi.
Kolleksiyalari
Muzeyda quyidagi davrlarga oid noyob kolleksiyalar saqlanadi:
- Begram xazinasi: Hindiston, Rim va Xitoydan keltirilgan qadimiy fil suyagi va shisha buyumlar. Ular milodiy I-II asrlarga oid bo'lib, Buyuk ipak yo'li savdosidan dalolat beradi.
- Budda sanʼati: Fondagi turli davrlarga oid qadimiy Budda haykallari va devoriy rasmlar.
- Islomiy davr: Gʻaznaviylar va Temuriylar davriga oid qoʻlyozmalar, metall va sopol buyumlar.
- Tangalar kolleksiyasi: Yunon-baqtriya, Kushon podsholigi davriga oid oʻn minglab nodir oltin va kumush tangalar.
Hozirgi holati
2021-yilda mamlakatda hokimiyat almashganidan soʻng ham muzey oʻz faoliyatini cheklangan holda davom ettirmoqda. Yangi hukumat madaniy merosni himoya qilishga vaʼda bergan va hozirda muzey mahalliy hamda xorijiy tashrif buyuruvchilar uchun ochiq.